Kampania gallipolijska

Kampania gallipolijska była najbardziej ambitnym przedsięwzięciem Ententy poza frontem zachodnim. Brytyjczycy i Francuzi chcieli przebić się przez Dardanele, stanąć pod Konstantynopolem, wyłączyć Imperium Osmańskie z wojny, otworzyć drogę morską do Rosji i pociągnąć za sobą wahające się państwa bałkańskie. Od lutego do marca 1915 roku próbowała tego sama flota, a gdy 18 marca utknęła na tureckich minach, od 25 kwietnia na półwyspie Gallipoli wylądowały wojska lądowe. Przez osiem miesięcy żołnierze brytyjscy, australijscy, nowozelandzcy, indyjscy i francuscy walczyli na trzech wąskich przyczółkach, pod ogniem z górujących nad nimi wzgórz. Ani w kwietniu, ani w sierpniu, gdy zwycięstwo było najbliżej, nie zdobyli grzbietów panujących nad Przesmykiem. Kampania zakończyła się ewakuacją, przeprowadzoną w grudniu 1915 i styczniu 1916 roku prawie bez strat, ale po obu stronach kosztowała setki tysięcy zabitych, rannych i chorych.

Nazwa i daty

W Wielkiej Brytanii mówi się o kampanii dardanelskiej (Dardanelles campaign) albo o kampanii gallipolijskiej (Gallipoli campaign), w Australii i Nowej Zelandii po prostu o Gallipoli. Turcy nazywają ją walkami pod Çanakkale (Çanakkale Savaşları), od miasta nad Przesmykiem. W polskich opracowaniach spotyka się także nazwę bitwa o Gallipoli, ale obejmuje ona zwykle tylko walki lądowe od 25 kwietnia 1915 roku.

Na tej stronie opisujemy łącznie atak floty i kampanię lądową. Przyjmujemy daty 19 lutego 1915 – 9 stycznia 1916 roku: od pierwszego dnia ostrzału fortów u wejścia do cieśniny do odpłynięcia ostatnich żołnierzy spod przylądka Helles. Wcześniejszy, jednorazowy ostrzał fortów z 3 listopada 1914 roku był demonstracją i nie należał do kampanii. Godziny podajemy według czasu miejscowego, a nazwy miejsc na półwyspie w większości w brzmieniu nadanym im przez Brytyjczyków, Australijczyków i Nowozelandczyków.

Tło

Imperium Osmańskie weszło do wojny po stronie Niemiec jesienią 1914 roku. W sierpniu zawarło z Berlinem tajny sojusz, schroniły się w Dardanelach niemieckie okręty Goeben i Breslau, a pod koniec października turecka flota zaatakowała rosyjskie porty na Morzu Czarnym. Zamknięcie cieśnin odcięło Rosję od dostaw zachodnich sojuszników i od wywozu zboża. 3 listopada brytyjskie i francuskie okręty ostrzelały forty u wejścia do Dardaneli, a w grudniu brytyjski okręt podwodny B11 zatopił w cieśninie stary pancernik Mesudiye.

Na przełomie 1914 i 1915 roku Turcy uderzyli na Rosjan na Kaukazie. Wielki książę Mikołaj, naczelny wódz armii rosyjskiej, poprosił Brytyjczyków o akcję, która odciągnęłaby tureckie wojska. Choć ofensywa pod Sarykamyszem zakończyła się klęską Turków, w Londynie pomysł ataku na cieśniny już żył własnym życiem. Pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill przekonywał, że przebije się przez nie sama flota, starymi pancernikami, bez których Royal Navy mogła się obejść na Morzu Północnym. 13 stycznia Rada Wojenna poleciła Admiralicji przygotować wyprawę, a 28 stycznia ostatecznie ją zatwierdziła, mimo wątpliwości pierwszego lorda morskiego Johna Fishera. Minister wojny lord Kitchener twierdził, że nie ma wolnych wojsk. Dopiero 16 lutego ministrowie postanowili wysłać na wyspę Limnos 29 Dywizję, choć Kitchener jeszcze przez kilka tygodni ją wstrzymywał. Wyprawę rozpoczęto więc bez planu operacji połączonej i bez armii gotowej do desantu. Brytyjska historia oficjalna uznała później ten brak przygotowania za główne źródło wszystkich późniejszych niepowodzeń.

Dardanele to cieśnina długa na około 60 kilometrów, w najwęższym miejscu, Przesmyku pod Çanakkale, szeroka na niewiele ponad kilometr. Jej europejski brzeg tworzy półwysep Gallipoli, poprzecinany stromymi grzbietami i jarami. Obroną umocnień dowodził Cevat Pasza, a w ich organizacji brali udział niemieccy oficerowie i marynarze. Na Bliskim Wschodzie Turcy właśnie zaatakowali Kanał Sueski, a w Egipcie stały korpus australijsko-nowozelandzki i dywizje indyjskie.

Atak floty: luty–marzec 1915

19 lutego 1915 roku eskadra wiceadmirała Sackville’a Cardena, ostatecznie szesnaście okrętów liniowych, w tym cztery francuskie i najnowszy drednot Queen Elizabeth, zaczęła ostrzeliwać forty u wejścia do cieśniny. Po tygodniowej przerwie spowodowanej sztormem 25 lutego forty zamilkły, a oddziały marynarzy i piechoty morskiej wysadzały w powietrze opuszczone działa. Dalej było znacznie trudniej. Linie min w głębi cieśniny osłaniały ruchome haubice i baterie polowe, których okręty nie potrafiły wykryć, a trałowce, przerobione kutry rybackie z cywilnymi załogami, nie mogły pracować pod ich ogniem. Na Limnos, w zatoce Mudros, powstawała tymczasem baza wyprawy. 12 marca Kitchener powierzył dowództwo wojsk lądowych generałowi Ianowi Hamiltonowi, który przybył pod Dardanele 17 marca. W połowie marca chorego Cardena zastąpił wiceadmirał John de Robeck.

18 marca cała flota weszła do cieśniny i uderzyła na forty w Przesmyku. Po południu, gdy ogień tureckich dział słabł, francuski pancernik Bouvet wszedł na minę w zatoce Eren Köy i w ciągu kilku minut zatonął z ponad 600 marynarzami. Linię 20 min postawił tam potajemnie w nocy z 7 na 8 marca turecki stawiacz min Nusret. Na tych samych minach zatonęły brytyjskie pancerniki Irresistible i Ocean, a krążownik liniowy Inflexible i dwa pancerniki francuskie zostały ciężko uszkodzone. Turcy stracili około 120 zabitych i rannych. 22 marca de Robeck i Hamilton uznali, że cieśniny nie da się sforsować bez zajęcia jej brzegów. Historycy do dziś spierają się, czy powtórzony atak floty mógł się powieść. Turecka historia oficjalna, cytowana przez brytyjską, uważała, że jeden atak to za mało i że przy większej stanowczości flota prawdopodobnie osiągnęłaby cel.

Desant i walki pod Helles: kwiecień–lipiec 1915

Hamilton miał około 75 tysięcy żołnierzy: brytyjską 29 Dywizję, Dywizję Marynarki (Royal Naval Division), dwie dywizje korpusu ANZAC generała Williama Birdwooda i francuski Korpus Ekspedycyjny Wschodu. Ponieważ transportowce załadowano w pośpiechu, armia musiała najpierw popłynąć do Egiptu, by przepakować statki. Turcy zyskali miesiąc. Pod koniec marca Enver Pasza powierzył obronę cieśniny nowej 5 Armii generała Ottona Limana von Sandersa, który rozstawił wojska przy najdogodniejszych miejscach desantu, trzymając silne odwody u nasady półwyspu i na azjatyckim brzegu.

25 kwietnia 29 Dywizja wylądowała na pięciu plażach wokół przylądka Helles, a Australijczycy i Nowozelandczycy na zachodnim wybrzeżu, w zatoczce nazwanej później zatoką Anzac. Francuzi na krótko zeszli na ląd pod Kum Kale, na azjatyckim brzegu, a pod Bulair okręty pozorowały kolejny desant. Na plażach V i W pod Helles Turcy zadali atakującym ogromne straty. Pod Anzac rano kontratak prowadzony z własnej inicjatywy przez podpułkownika Mustafę Kemala, dowódcę 19 Dywizji, zatrzymał Australijczyków na pierwszych grzbietach. Alianci utrzymali się na brzegu, ale nie zdobyli ani wzgórza Achi Baba nad Helles, ani grzbietu Sarı Bair nad Anzac. Tego samego dnia australijski okręt podwodny AE2 jako pierwszy przedarł się przez cieśninę na Morze Marmara. 30 kwietnia zatopił go turecki torpedowiec, a załoga trafiła do niewoli, ale za nim poszły kolejne okręty brytyjskie, wśród nich E14 i E11 komandora podporucznika Martina Nasmitha, który pod koniec maja storpedował statek w samym porcie Konstantynopola. Sam E11 zatopił w trzech wyprawach ponad 80 statków i mniejszych jednostek. Okręty podwodne utrudniały Turkom dowóz wojsk i zaopatrzenia na półwysep drogą morską, a według niemieckiej historii działań na morzu w sierpniu straty w tonażu zaczęły budzić poważny niepokój tureckiego dowództwa.

Na lądzie zaczęła się wojna pozycyjna. Pod Helles wojska brytyjskie i francuskie trzy razy próbowały zdobyć wieś Kritia i wzgórze Achi Baba: 28 kwietnia, 6–8 maja i 4 czerwca. Za każdym razem brakowało pocisków burzących, haubic i świeżych batalionów, a zdobycz liczono w setkach metrów. Turcy też nie zdołali zepchnąć najeźdźców do morza. Ich nocne natarcia pod Helles na początku maja załamały się z ciężkimi stratami, a wielki atak na przyczółek Anzac 19 maja kosztował ich według własnej historii oficjalnej około 10 tysięcy ludzi, przy około 600 zabitych i rannych po stronie australijsko-nowozelandzkiej. 24 maja obie strony zawarły kilkugodzinny rozejm, by pochować tysiące zabitych leżących przed okopami. Na morzu sytuacja aliantów się pogorszyła. W maju turecki niszczyciel zatopił pancernik Goliath, a niemiecki okręt podwodny U-21 dwa kolejne, Triumph i Majestic. Ciężkie okręty wycofano do osłoniętych portów i żołnierze na brzegu stracili znaczną część wsparcia ogniowego.

Niepowodzenia nad Dardanelami wywołały w Londynie kryzys polityczny. 15 maja Fisher podał się do dymisji, a 25 maja premier Herbert Asquith utworzył rząd koalicyjny, w którym Churchill stracił Admiralicję. Nowy Komitet Dardanelski postanowił w czerwcu wysłać Hamiltonowi trzy dywizje ochotniczej Nowej Armii, a później jeszcze dwie terytorialne. Zanim przybyły, pod Helles stoczono jeszcze dwie bitwy na wąskich odcinkach, z ogniem całej dostępnej artylerii. 21 czerwca Francuzi zdobyli redutę Haricot nad wąwozem Kereves Dere, a od 28 czerwca do 5 lipca Brytyjczycy i Gurkhowie zdobyli i utrzymali okopy nad wąwozem Gully. Pod koniec czerwca ciężko ranny został dowódca francuskiego korpusu, generał Henri Gouraud.

Ofensywa sierpniowa

Hamilton postanowił przenieść ciężar walk na północ. Główne uderzenie miało wyjść z przyczółka Anzac, wzmocnionego potajemnie około 25 tysiącami świeżych żołnierzy. Po południu 6 sierpnia Australijczycy zdobyli tureckie okopy na Lone Pine, by ściągnąć tam odwody, a po zmroku kolumny szturmowe ruszyły przez dzikie jary ku szczytom grzbietu Sari Bair. Jednocześnie, w nocy z 6 na 7 sierpnia, nowo utworzony IX Korpus generała Fredericka Stopforda wylądował kilka kilometrów dalej na północ, w zatoce Suvla, gdzie Turcy mieli tylko około 1500 ludzi. Pod Helles Brytyjczycy pozorowali natarcie na Kritię.

Nocne kolumny pod Anzac pobłądziły i opóźniły się, a wyczerpani czerwonką i upałem żołnierze nie zdążyli wejść na grzbiet przed świtem. Rano 7 sierpnia australijska lekka kawaleria straciła setki ludzi w beznadziejnym szturmie na przesmyk Nek. 8 sierpnia Nowozelandczycy z batalionu Wellington weszli na Chunuk Bair i po raz pierwszy zobaczyli wody Przesmyku, a 9 sierpnia Gurkhowie majora Cecila Allansona na krótko stanęli na grzbiecie, zanim zepchnął ich ogień ciężkich pocisków, których pochodzenia nie ustalono do dziś. Tymczasem pod Suvlą IX Korpus, choć miał ogromną przewagę, przez dwa dni prawie się nie ruszał. Liman von Sanders zdążył ściągnąć posiłki spod Bulair i powierzył obronę całego odcinka Mustafie Kemalowi. 9 sierpnia Turcy wyprzedzili Brytyjczyków na grzbiecie Tekke Tepe o niecałe pół godziny, a 10 sierpnia kontratak Kemala zepchnął sprzymierzonych z Chunuk Bair. Brytyjska historia oficjalna uznała dwa zmarnowane dni pod Suvlą za punkt zwrotny w historii całej wojny.

15 sierpnia Hamilton odwołał Stopforda. Ostatnie wielkie natarcie, na Scimitar Hill i W Hills pod Suvlą oraz na wzgórze 60 na styku przyczółków, 21 sierpnia załamało się w ogniu tureckiej artylerii i w płonących zaroślach. Walki o wzgórze 60 trwały do 29 sierpnia, ale wzgórza otaczające przyczółki Anzac i Suvla pozostały w rękach Turków. 17 sierpnia Hamilton przyznał w depeszy do Kitchenera, że jego zamysł na razie zawiódł, i poprosił o 95 tysięcy żołnierzy posiłków. Nie dostał ich.

Jesień i ewakuacja

Od września losy kampanii rozstrzygały się poza półwyspem. Francuskie dowództwo, które szykowało jesienną ofensywę na froncie zachodnim, sprzeciwiało się wysyłaniu nad Dardanele kolejnych dywizji. We wrześniu Bułgaria zawarła sojusz z państwami centralnymi, a w październiku przyłączyła się do ataku na Serbię. Ententa wysłała do Salonik dywizje, z których część, w tym brytyjską 10 Dywizję i jedną dywizję francuską, zabrano z Gallipoli. Gdy w listopadzie upadła Serbia, Niemcy uzyskali bezpośrednie połączenie kolejowe z Konstantynopolem i mogli dowozić Turkom amunicję i działa. W połowie października rząd odwołał Hamiltona. Jego następca, generał Charles Monro, objął dowództwo 28 października i po trzech dniach zalecił ewakuację. Sztab na Imbros obliczył wtedy, że zdobycie fortów w Przesmyku wymagałoby armii liczącej 250 tysięcy ludzi i nie mogłoby nastąpić przed wiosną 1916 roku.

Kitchener, przeciwny odwrotowi, sam przyjechał w listopadzie nad Dardanele i po obejrzeniu przyczółków zalecił wycofanie wojsk z Suvli i Anzac. Gabinet wahał się jeszcze przez kilka tygodni, a pod koniec listopada nad półwyspem przeszła ulewa, a po niej śnieżyca z mrozem. W zalanych okopach tonęli i zamarzali żołnierze, a pod samą Suvlą zanotowano tysiące odmrożeń. 7 grudnia rząd postanowił ewakuować Suvlę i Anzac, a przylądek Helles na razie utrzymać. Dowódcy obawiali się, że odwrót spod nosa nieprzyjaciela będzie kosztował dziesiątki tysięcy ludzi. Tymczasem dzięki starannie przygotowanym podstępom, dyscyplinie i niezwykle spokojnej pogodzie ostatnie oddziały odpłynęły spod obu przyczółków w nocach z 18 na 19 i z 19 na 20 grudnia prawie bez strat, a Turcy zorientowali się dopiero po fakcie. 28 grudnia przyszedł rozkaz ewakuacji Helles. Tym razem Turcy byli czujni i 7 stycznia 1916 roku zaatakowali na grzbiecie Gully Spur, ale zostali odparci. W nocy z 8 na 9 stycznia z przylądka odpłynęło ostatnie niecałe 17 tysięcy żołnierzy, a nad ranem wyleciał w powietrze główny skład amunicji.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej Aspinalla-Oglandera na półwysep wysłano w ciągu kampanii prawie pół miliona żołnierzy, około 410 tysięcy brytyjskich, z wojskami dominiów i Indii, oraz 79 tysięcy francuskich. Straty brytyjskie, licząc ewakuowanych chorych, wyniosły około 205 tysięcy ludzi, w tym około 115 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych oraz około 90 tysięcy chorych. Około 43 tysięcy żołnierzy brytyjskich i z dominiów zginęło, zmarło z ran lub chorób albo zaginęło. Straty francuskie wyniosły według tego samego źródła około 47 tysięcy. Zestawienia oparte na danych poszczególnych państw podają, że zginęło lub zmarło około 34 tysięcy żołnierzy z Wielkiej Brytanii i Irlandii, blisko 10 tysięcy Francuzów, od około 8,1 do 8,7 tysiąca Australijczyków, około 2,7 tysiąca Nowozelandczyków, około 1,4 tysiąca żołnierzy z Indii i kilkudziesięciu z Nowej Fundlandii. Według Australian War Memorial straty australijskie wyniosły łącznie około 26 tysięcy ludzi.

Straty tureckie są mniej pewne. Turecka historia oficjalna podawała je na około 253 tysiące ludzi, prawie tyle samo co straty aliantów, ale inne tureckie opracowania mówiły nawet o 350 tysiącach, a brytyjski historyk oficjalny zauważał, że tureckie ewidencje prowadzono bardzo niedokładnie. Liczbę zabitych i zmarłych po stronie osmańskiej różne opracowania szacują na około 57–87 tysięcy. Na morzu alianci stracili sześć pancerników, zatopionych przez miny, turecki niszczyciel i niemiecki okręt podwodny, a także kilka okrętów podwodnych. Turcy stracili m.in. pancernik Barbaros Hayreddin, storpedowany 8 sierpnia przez E11 na Morzu Marmara. Wszystkie te liczby należy traktować jako przybliżone.

Znaczenie

Kampania gallipolijska zakończyła się klęską Ententy. Cieśniny pozostały zamknięte, Rosja była nadal odcięta od sojuszników, a Bułgaria, która uważnie śledziła losy walk o cieśniny, jesienią 1915 roku przyłączyła się do państw centralnych. Brytyjska historia oficjalna uznała pomysł ataku na Dardanele za jedną z niewielu wielkich koncepcji strategicznych wojny i oceniała, że wiosną 1915 roku starannie przygotowana, połączona operacja floty i wojska miała szanse powodzenia. Przyczyn porażki upatrywała przede wszystkim w braku przygotowania: w osobnym ataku floty, który ostrzegł Turków, w wysyłaniu posiłków małymi porcjami i za późno, w niedostatku artylerii i amunicji oraz w niezdecydowaniu dowódców w kluczowych chwilach, zwłaszcza pod Suvlą. Podkreślała też męstwo tureckiego żołnierza w obronie i sprawne dowodzenie 5 Armii. Ewakuacja nie przyniosła przy tym oczekiwanego odciążenia. W połowie 1916 roku w Salonikach i w Egipcie stało razem ponad 400 tysięcy żołnierzy alianckich.

W Wielkiej Brytanii kampania kosztowała stanowiska Fishera i Churchilla oraz przyczyniła się do końca rządu złożonego z samych liberałów. Hamilton nie dostał już żadnego dowództwa. Powołana w 1916 roku komisja parlamentarna stwierdziła w raporcie końcowym z 1919 roku, że wyprawę źle zaplanowano i przeprowadzono, a jej trudności nie doceniono. Dla Imperium Osmańskiego obrona Dardaneli była jednym z największych zwycięstw ostatniej wojny i pozwoliła wysłać wyćwiczone dywizje na inne fronty. Stała się też źródłem legendy Mustafy Kemala, przyszłego założyciela Republiki Tureckiej. W Turcji 18 marca obchodzony jest jako dzień zwycięstwa pod Çanakkale. W Australii i Nowej Zelandii rocznica desantu, Anzac Day, stała się jednym z najważniejszych dni pamięci narodowej, a Gallipoli wielu uważa za chwilę narodzin poczucia odrębności narodowej obu państw. Wycofane z półwyspu dywizje australijskie i nowozelandzkie walczyły od 1916 roku we Francji.