Mudros w I wojnie światowej

Mudros to wielka zatoka na greckiej wyspie Lemnos, na północy Morza Egejskiego, około 50 kilometrów od wejścia do Dardaneli. W 1915 roku stała się bazą floty i wojsk, które atakowały cieśninę i walczyły na półwyspie Gallipoli, a na jej brzegach wyrosły obozy i szpitale. Do końca wojny stacjonowały tu okręty brytyjskie. 30 października 1918 roku na pancerniku zakotwiczonym w porcie Mudros Imperium Osmańskie podpisało rozejm, którym wyszło z wojny.

Wyspa sporna (1912–1915)

Grecka flota zajęła Lemnos 8 października 1912 roku, w czasie pierwszej wojny bałkańskiej. W lutym 1914 roku wielkie mocarstwa przyznały wyspę Grecji, ale Turcja nigdy tej decyzji nie uznała. Gdy wybuchła wojna, Grecja była neutralna. W sierpniu 1914 roku rosyjski minister Siergiej Sazonow był gotów oddać Lemnos Turkom za ich neutralność, ale brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey odmówił, bo wyspa leżała tuż u wejścia do cieśnin.

Pół roku później Brytyjczycy sami jej potrzebowali. Premier Elefterios Wenizelos, przychylny Ententie, wycofał z wyspy grecki garnizon, a 23 lutego 1915 roku do zatoki Mudros przypłynęły bataliony brytyjskiej piechoty morskiej. Ateny zażądały wyjaśnień, a Londyn odpowiadał, że wojując z Turcją, może traktować wyspę jak terytorium tureckie. 20 marca zagwarantował jednak Grecji, że po wojnie Turcja zrzeknie się Lemnos na jej rzecz.

Port wyprawy (1915)

Zatoka mogła pomieścić całą flotę, ale brakowało w niej nabrzeży, magazynów i wody. Urządzenie bazy powierzono kontradmirałowi Rosslynowi Wemyssowi. Dopóki nie doprowadzono wody rurociągiem ze wzgórz, wyspa mogła utrzymać najwyżej 10 tysięcy ludzi. W marcu przypłynęły tu australijska brygada, Dywizja Marynarki i dywizja francuska, ale pod koniec miesiąca Francuzi i część Brytyjczyków przenieśli się do Egiptu.

Po nieudanym ataku floty 18 marca zatoka stała się miejscem koncentracji przed desantem. W połowie kwietnia stały w niej dziesiątki okrętów wojennych i ponad sto transportowców i statków handlowych, a Australijczycy ćwiczyli na wodzie wsiadanie do łodzi i lądowanie. Stąd wyruszyła armia generała Iana Hamiltona, która 25 kwietnia wylądowała na Gallipoli.

Po zatopieniu dwóch pancerników przez niemiecki okręt podwodny U-21 w maju admirał de Robeck schował w Mudros większość ciężkich okrętów. Z braku wody Lemnos nie nadawał się na wielką bazę, więc główną bazą wojsk stała się leżąca bliżej półwyspu wyspa Imbros. Mudros pozostał zapleczem z obozami uzupełnień, składami i szpitalami.

Szpitale

Od marca i czerwca 1915 roku działały na Lemnos dwa australijskie szpitale etapowe, w sierpniu doszedł 3 Australijski Szpital Ogólny, a obok nich szpitale kanadyjskie i brytyjskie. Stały na obu brzegach zatoki. Chorzy i personel mieszkali w namiotach, w letnim upale i zimowym wietrze.

Szczególnie dużo pracy przyniosła ofensywa sierpniowa: w dwóch miesiącach poprzedzających październik przywieziono tu z Gallipoli 57 000 chorych i 37 000 rannych. Według australijskiego komitetu pamięci Lemnos w październiku 1915 roku na wyspie było około 9000 łóżek.

Na początku września 1915 roku szpitale w zachodnim Mudros odwiedził Hamilton. W dzienniku zapisał, że australijskie i kanadyjskie pielęgniarki były pierwszymi białymi kobietami, jakie widział od pół roku. Zmarłych chowano na cmentarzach w Portianos i w Mudros. Cmentarz we wschodnim Mudros, założony w kwietniu 1915 roku, mieści 885 grobów żołnierzy Imperium Brytyjskiego.

Baza do końca wojny

Na początku października 1915 roku z Mudros wypłynęły do Salonik pierwsze statki z wojskami, które miały pomóc Serbii. W listopadzie przypłynął tu lord Kitchener, by na miejscu zdecydować o losie Gallipoli. Po ewakuacji półwyspu szpitale opuściły wyspę, a w styczniu 1916 roku kwatera główna przeniosła się do Egiptu.

Port pozostał bazą brytyjskiej eskadry na Morzu Egejskim. W kwietniu 1916 roku samoloty z Mudros zbombardowały Konstantynopol, a statki szpitalne zabierały stąd chorych z innych frontów. W styczniu 1918 roku Goeben i Breslau miały po wypadzie pod Imbros ostrzelać bazę, ale weszły na miny.

Rozejm

11 października 1918 roku do Mudros przybył brytyjski wiceadmirał Somerset Gough-Calthorpe, a 26 października tureccy delegaci z ministrem marynarki Raufem Bejem. Rokowania toczyły się na pancerniku Agamemnon i 30 października o 21.40 podpisano rozejm. Walki na frontach osmańskich ustały w południe 31 października, a flota sprzymierzonych popłynęła przez Dardanele do Konstantynopola. Status Lemnos rozstrzygnął ostatecznie traktat w Lozannie z 1923 roku: Turcja uznała grecką władzę nad wyspą, która miała pozostać zdemilitaryzowana.