Lądowanie na Gallipoli

Lądowanie na półwyspie Gallipoli było największą operacją desantową pierwszej wojny światowej. 25 kwietnia 1915 roku Śródziemnomorskie Siły Ekspedycyjne generała Iana Hamiltona zeszły na ląd w dwóch głównych miejscach: brytyjska 29 Dywizja wokół przylądka Helles na południowym krańcu półwyspu, a korpus australijsko-nowozelandzki na zachodnim wybrzeżu, w zatoczce nazwanej później zatoką Anzac. Francuzi wylądowali na krótko pod Kum Kale, na azjatyckim brzegu cieśniny, a pod Bulair i w zatoce Besika okręty pozorowały kolejne desanty. Alianci utrzymali się na brzegu, ale okupili to ciężkimi stratami i nie zdobyli wzgórz, które miały im otworzyć drogę do Przesmyku w Dardanelach. Zaczęła się bitwa o Gallipoli, która trwała do stycznia 1916 roku.

Nazwa i daty

Na tej stronie opisujemy dwa pierwsze dni desantu, 25 i 26 kwietnia 1915 roku, do zdobycia Sedd el Bahr, ewakuacji plaży Y i decyzji o wycofaniu Francuzów spod Kum Kale. Brytyjskie zestawienia bitew rozdzielają lądowanie pod Helles (Landing at Helles) i lądowanie w zatoce Anzac (Landing at Anzac), a Turcy mówią o walkach pod Seddülbahir i Arıburnu. Godziny podajemy według czasu miejscowego.

Tło

Po nieudanym ataku floty z 18 marca admirał John de Robeck i generał Hamilton uznali, że cieśniny nie da się sforsować bez zajęcia jej brzegów przez wojsko. Hamilton miał do dyspozycji około 75 tysięcy żołnierzy: brytyjską 29 Dywizję, ostatnią dywizję regularnej armii, Dywizję Marynarki (Royal Naval Division), dwie dywizje korpusu ANZAC generała Williama Birdwooda i francuski Korpus Ekspedycyjny Wschodu generała Alberta d’Amade’a. Ponieważ transportowce załadowano w pośpiechu i bez myśli o desancie, wojska popłynęły najpierw do Egiptu, gdzie przepakowano statki. Dopiero w drugiej połowie kwietnia armia zebrała się w zatoce Mudros na Lemnos.

Turcy mieli na to cały miesiąc. Obronę Dardaneli powierzono 5 Armii generała Ottona Limana von Sandersa, który objął dowództwo pod koniec marca. Liman uważał, że najgroźniejszy byłby desant na przesmyku Bulair u nasady półwyspu albo na azjatyckim brzegu, i tam skierował większość sił. Południowej części półwyspu, od zatoki Suvla po Sedd el Bahr, broniła 9 Dywizja pułkownika Halila Samiego z III Korpusu Esata Paszy. Za nią, pod wsią Boghali, stała w odwodzie 19 Dywizja podpułkownika Mustafy Kemala. Na wybrzeżu Turcy zostawili tylko słabe posterunki, wspierane przez okopy, zasieki i karabiny maszynowe w miejscach najbardziej dogodnych do lądowania.

Plan

Hamilton postanowił uderzyć w dwóch miejscach jednocześnie i zmylić przeciwnika dwiema demonstracjami. 29 Dywizja generała Aylmera Hunter-Westona miała wylądować na pięciu plażach wokół przylądka Helles, oznaczonych literami S, V, W, X i Y, gdzie okręty mogły ją wspierać ogniem z trzech stron. Pierwszego dnia miała zdobyć wieś Kritia (Krithia) i górujące nad nią wzgórze Achi Baba, a następnie płaskowyż Kilid Bahr, z którego widać było forty w Przesmyku. Korpus ANZAC miał wylądować przed świtem, bez przygotowania artyleryjskiego, między przylądkiem Gaba Tepe a chatą rybacką na północy, opanować grzbiet Sarı Bair i ruszyć w stronę Maidos (dziś Eceabat), by odciąć Turków broniących południa półwyspu. Francuski pułk miał wylądować pod Kum Kale i przez pewien czas związać tureckie baterie na azjatyckim brzegu, a Dywizja Marynarki pozorować desant pod Bulair.

Przebieg: 25 kwietnia

Zatoka Anzac. Pierwsze łodzie z australijską 3 Brygadą dotarły do brzegu około 4.30, w ciemności. Zniesione przez prąd albo źle prowadzone, wylądowały mniej więcej półtora kilometra na północ od zaplanowanego miejsca, pod cyplem Ari Burnu, u stóp stromych, poprzecinanych wąwozami wzgórz. Opór kilkudziesięciu tureckich żołnierzy szybko złamano, ale w trudnym terenie oddziały się rozproszyły. Rano na zagrożony odcinek przybył Mustafa Kemal z 57 Pułkiem Piechoty i z własnej inicjatywy przeszedł do kontrataku. Przez cały dzień toczyły się walki o wzgórze Baby 700 i płaskowyż nazwany później 400 Plateau. Do wieczora na ląd zeszło około 16 tysięcy żołnierzy, ale zajmowali tylko wąski przyczółek na pierwszych grzbietach. Wieczorem dowódcy dywizji, generałowie William Bridges i Alexander Godley, prosili o ewakuację. Hamilton, po naradzie z marynarzami, nakazał zostać i się okopać.

Helles. Na plaży V pod Sedd el Bahr Turcy rozstrzelali z bliska łodzie z 1 Batalionem Royal Dublin Fusiliers i żołnierzy wychodzących z kadłuba węglowca River Clyde, osadzonego na mieliźnie. Na plaży W 1 Batalion Lancashire Fusiliers przebił się przez zasieki i opanował wzgórza nad brzegiem kosztem ogromnych strat. Na plażach S, X i Y desant prawie nie napotkał oporu. Brakowało jednak łączności i inicjatywy: dowództwo dywizji przebywało na krążowniku Euryalus, a dowódcy na plażach pobocznych mieli czekać na natarcie z plaż głównych. Do południa Brytyjczycy mieli na lądzie ponad dwanaście batalionów przeciwko najwyżej dwóm tureckim, ale nie wykorzystali tej przewagi. Wieczorem i w nocy Turcy zaatakowali plażę Y.

Kum Kale i Bulair. Francuski 6 Mieszany Pułk Kolonialny, opóźniony przez silny prąd, zszedł na brzeg przed południem pod osłoną pancerników francuskich, brytyjskiego Prince George i rosyjskiego krążownika Askold. Francuzi zajęli fort i wieś Kum Kale, ale ich natarcie na Yeni Şehir utknęło. Pod Bulair okręty przez cały dzień ostrzeliwały wybrzeże, a łodzie z transportowców Dywizji Marynarki pozorowały lądowanie. Liman, przekonany, że właśnie tam nastąpi główne uderzenie, pojechał obserwować zatokę Saros i dopiero później zaczął przesyłać stamtąd wojska na południe.

Przebieg: 26 kwietnia

O świcie żołnierze na plaży V, wsparci ogniem pancernika Albion, ruszyli na wieś Sedd el Bahr, stary zamek i wzgórze nazwane przez Brytyjczyków Hill 141. Natarcie poprowadzili dwaj oficerowie sztabowi, którzy w nocy zeszli na ląd z River Clyde, podpułkownik Charles Doughty-Wylie i kapitan Garth Walford. Po kilku godzinach walk o domy, około południa lub wczesnym popołudniem, wzgórze zostało zdobyte. Obaj oficerowie zginęli i obaj otrzymali pośmiertnie Krzyż Wiktorii. Turcy wycofali się w stronę Kritii, a oddziały z plaż V, W i X połączyły się w jeden front przez koniec półwyspu.

Na plaży Y żołnierze z 1 Batalionu King’s Own Scottish Borderers i batalionu Plymouth piechoty morskiej przez całą noc odpierali tureckie ataki. Siedzieli w płytkich okopach, głębokich na niespełna pół metra, stracili blisko 700 ludzi, a nad ranem zaczęło im brakować amunicji. Gdy rano łodzie zabierały rannych, część żołnierzy uznała, że zaczęła się ogólna ewakuacja. Choć ostatni turecki atak został odparty bagnetem, do około 11 cały oddział opuścił plażę. Turcy, którzy także ponieśli ciężkie straty, nie przeszkadzali w odwrocie. Wielu historyków uważa porzucenie plaży Y za jedną z najbardziej straconych okazji kampanii, bo żołnierze stali tam na tyłach tureckiej obrony Helles.

Pod Kum Kale Turcy 26 kwietnia zajęli rano cmentarz koło wsi. Potem grupa tureckich żołnierzy podeszła z białymi flagami i złożyła broń, ale wśród zamieszania, w czasie rokowań, porwano francuskiego oficera, kapitana Roeckela, a Turcy zajęli kilka domów i dwa karabiny maszynowe. Francuzi uznali poddanie się za podstęp i rozstrzelali w odwecie dziewięciu jeńców. Tego samego dnia Hamilton i d’Amade postanowili zakończyć demonstrację. Zaokrętowanie zaczęło się późnym wieczorem 26 kwietnia, a następnego dnia Francuzi wylądowali pod Helles i zajęli prawe skrzydło frontu. W zatoce Anzac 26 kwietnia nie przyniósł większych zmian. Pod ciągłym ostrzałem Australijczycy i Nowozelandczycy okopywali się na przyczółku, a Turcy podciągali posiłki. Pierwszy silny turecki kontratak nastąpił tam 27 kwietnia.

Straty

Dokładne straty dwóch pierwszych dni nie są znane. Pod Helles Brytyjczycy stracili według szacunków około dwóch tysięcy ludzi już przed południem 25 kwietnia, w tym najwięcej na plażach V i W. Z około 700 żołnierzy Royal Dublin Fusiliers, którzy lądowali z łodzi, około 300 zginęło, a wielu innych zostało rannych. 29 Dywizja straciła dwóch z trzech dowódców brygad, w tym poległego na plaży V generała Henry’ego Napiera, oraz większość starszych oficerów batalionów osłony. Według tureckiej historii oficjalnej pięć tureckich batalionów broniących południa półwyspu straciło do rana 27 kwietnia 1898 ludzi.

W zatoce Anzac zginęło 25 kwietnia, według Komisji Grobów Wojennych Wspólnoty Narodów, 754 Australijczyków i 147 Nowozelandczyków, a około dwóch tysięcy rannych ewakuowano jeszcze pierwszego dnia. Tureckie pułki 27 i 57 straciły według szacunków około dwóch tysięcy ludzi, mniej więcej połowę stanu. Pod Kum Kale Francuzi stracili 778 zabitych, rannych i zaginionych, a Turcy około 1730, w tym około 500 zaginionych, w większości wziętych do niewoli.

Znaczenie

Desant 25 kwietnia udał się o tyle, że alianci utrzymali się na brzegu. Celu nie osiągnęli jednak ani pod Helles, ani w zatoce Anzac. Wzgórze Achi Baba i grzbiet Sarı Bair pozostały w rękach Turków, a z nimi panowanie nad terenem i drogami do Przesmyku. Brytyjska historia oficjalna wskazywała jako główne przyczyny niepowodzenia brak łączności między wojskiem na plażach a dowództwem na okrętach, sztywność planu, który nie przewidywał wykorzystania sukcesów na plażach pobocznych, i wyjątkowo wysokie straty wśród oficerów. Turcy, choć znacznie słabsi, umiejętnie bronili się z przygotowanych pozycji i szybko podciągnęli odwody. Liman von Sanders pisał później, że sytuację uratowało natychmiastowe i samodzielne działanie 19 Dywizji Mustafy Kemala.

Już 28 kwietnia Hunter-Weston podjął pierwszą próbę zdobycia Kritii i wzgórza Achi Baba. Na półwyspie zaczęła się wojna pozycyjna, podobna do tej na froncie zachodnim, a desant, który miał być wstępem do szybkiego marszu na Konstantynopol, przerodził się w wyniszczającą kampanię. W Australii i Nowej Zelandii 25 kwietnia obchodzony jest jako Anzac Day, jeden z najważniejszych dni pamięci narodowej. W Turcji walki o półwysep stały się źródłem legendy Mustafy Kemala, przyszłego założyciela Republiki Tureckiej.