Dardanele w I wojnie światowej

Dardanele, wąska cieśnina między półwyspem Gallipoli a azjatyckim brzegiem Imperium Osmańskiego, były jedyną drogą z Morza Czarnego na Morze Śródziemne. W 1914 roku była to też jedyna dogodna droga morska, którą Rosja mogła utrzymywać kontakt z zachodnimi sojusznikami. Od jesieni 1914 roku zamykały ją miny i forty. W 1915 roku Ententa próbowała otworzyć cieśninę najpierw flotą, potem desantem na Gallipoli, i poniosła klęskę. Flota sprzymierzonych przepłynęła przez nią dopiero po rozejmie z 1918 roku.

Zamknięta brama (1914)

Cieśnina ma około 60 kilometrów długości, a w najwęższym miejscu, Przesmyku pod Çanakkale, niewiele ponad kilometr szerokości. Jej brzegów strzegły forty, a jeszcze przed wypowiedzeniem wojny w cieśninie stały miny, przez które statki przeprowadzali tureccy piloci. W sierpniu 1914 roku schroniły się w niej niemieckie okręty Goeben i Breslau, uciekające przed flotą brytyjską. Zgodził się na to minister wojny Enver Pasza, a rząd osmański ogłosił potem, że oba okręty kupił.

Pod koniec września brytyjska eskadra pilnująca wyjścia z Dardaneli zawróciła turecki torpedowiec, na którego pokładzie byli niemieccy marynarze. Niemiecki komendant umocnień, Erich Weber, zwany Weber Paszą, nie pytając rządu kazał wtedy zamknąć cieśninę. Postawiono miny i sieci, zgaszono latarnie morskie i wystawiono znaki zakazu przejścia. Amerykański ambasador w Konstantynopolu Henry Morgenthau datował zamknięcie na 27 września 1914 roku. Pisał, że tą drogą szła niemal cała rosyjska wymiana handlowa, a Rosji zostały tylko zamarzające porty w Archangielsku i Władywostoku.

Gdy 29 października flota pod niemieckim dowództwem ostrzelała rosyjskie porty, Turcja znalazła się w wojnie. 3 listopada brytyjskie i francuskie okręty ostrzelały forty u wejścia do cieśniny, a wybuch magazynu zrujnował fort Sedd el Bahr. Ostrzał był jednak raczej ostrzeżeniem dla Turków, którzy zaczęli wzmacniać obronę opartą na polach minowych i bateriach. 13 grudnia brytyjski okręt podwodny B11 przeszedł pod pięcioma liniami min i storpedował stary pancernik Mesudiye.

Atak na cieśninę (1915)

Myśl o otwarciu cieśnin nie dawała spokoju pierwszemu lordowi Admiralicji Winstonowi Churchillowi. 13 stycznia 1915 roku Rada Wojenna poleciła przygotować wyprawę. Morska operacja zaczęła się 19 lutego od ostrzału fortów u wejścia, a skończyła 18 marca, gdy flota straciła na minach trzy pancerniki. W tych samych tygodniach Rosja zażądała zgody sojuszników na przyłączenie po wojnie Konstantynopola i cieśnin.

Skoro flota nie dała rady, brzegi miało zdobyć wojsko. 25 kwietnia żołnierze brytyjscy, australijscy, nowozelandzcy i francuscy wylądowali na półwyspie Gallipoli i pod Kum Kale. Przez osiem miesięcy kampanii gallipolijskiej Turcy Ottona Limana von Sandersa i Mustafy Kemala nie oddali wzgórz panujących nad Przesmykiem. W maju niemiecki okręt podwodny U-21 zatopił dwa pancerniki, więc ciężkie okręty wycofano do zatoki Mudros na Lemnos.

Pod wodą cieśnina okazała się do przejścia. Rankiem 25 kwietnia australijski okręt podwodny AE2 jako pierwszy minął pola minowe i baterie i dotarł na Morze Marmara. Po pięciu dniach dopadł go turecki torpedowiec, ale za nim poszły brytyjskie okręty podwodne. E11 Martina Nasmitha storpedował statek w porcie Konstantynopola, w sierpniu zatopił pancernik Barbaros Hayreddin, a w trzech wyprawach posłał na dno ponad 80 statków i mniejszych jednostek. Utrudniało to Turkom dowóz wojsk na półwysep drogą morską.

W grudniu 1915 i styczniu 1916 roku sprzymierzeni potajemnie ewakuowali półwysep. Cieśnina pozostała w tureckich rękach, a kampania kosztowała obie strony łącznie około pół miliona zabitych, rannych i chorych.

Straż u wyjścia (1916–1918)

Brytyjczycy nie przestali pilnować wyjścia z Dardaneli. Przy wyspie Imbros kotwiczyły monitory, a między wyspą a półwyspem Gallipoli postawiono rozległe pola minowe. Goeben i Breslau przez ponad trzy lata walczyły tymczasem głównie z Rosjanami na Morzu Czarnym. Gdy po rewolucji październikowej wojna na tym morzu wygasła, Niemcy postanowili użyć ich na Morzu Egejskim.

20 stycznia 1918 roku w bitwie pod Imbros oba okręty zatopiły dwa brytyjskie monitory, ale potem weszły na pole minowe. Breslau zatonął, a Goeben osiadł na mieliźnie pod przylądkiem Nagara, w pobliżu najwęższego miejsca cieśniny. Przez prawie tydzień bombardowały go brytyjskie samoloty, ale 26 stycznia ściągnięto go z mielizny. Brytyjski okręt podwodny E14, wysłany, by go storpedować, nie znalazł go już na miejscu i w drodze powrotnej został zatopiony.

Otwarcie (1918)

Otwarcie cieśnin było pierwszym z warunków, które brytyjski wiceadmirał Somerset Gough-Calthorpe musiał bezwzględnie uzyskać. Rozejm podpisany w Mudros 30 października 1918 roku zobowiązał Turcję do otwarcia Dardaneli i Bosforu, oddania fortów sprzymierzonym i pomocy w usunięciu min. Gdy trałowce oczyściły przejście, 12 listopada flota sprzymierzonych przeszła przez cieśninę, której nie zdołała sforsować w 1915 roku, a nazajutrz stanęła przed Konstantynopolem. Według różnych źródeł liczyła od około 50 do ponad 60 okrętów wojennych.

Konstantynopol pozostawał pod okupacją sprzymierzonych do 1923 roku. Zawarty wtedy traktat w Lozannie przywrócił cieśninę Turcji, pod warunkiem że jej brzegi pozostaną zdemilitaryzowane, a okręty wojenne i statki handlowe wszystkich państw będą mogły przez nią swobodnie przepływać.