Mustafa Kemal

Mustafa Kemal, od 1934 roku znany jako Atatürk, wszedł do wielkiej wojny jako mało znany podpułkownik, attaché wojskowy w Sofii, a wyszedł z niej jako jeden z najbardziej cenionych generałów armii osmańskiej. 25 kwietnia 1915 roku, z własnej inicjatywy, rzucił swoją dywizję do kontrataku na Australijczyków i Nowozelandczyków lądujących na Gallipoli, a w sierpniu odbił grzbiet Sari Bair i zatrzymał Brytyjczyków pod Suvlą. W kolejnych latach dowodził korpusem na Kaukazie, gdzie odbił Muş i Bitlis, a potem armią w Palestynie i Syrii. Był krytykiem Envera Paszy i niemieckich doradców, nie bał się mówić przełożonym, że wojna jest przegrana. Po klęsce stanął na czele tureckiego ruchu narodowego, wygrał wojnę o granice nowej Turcji i ogłosił republikę, której był pierwszym prezydentem.

Przed wojną

Urodził się w 1881 roku w Salonikach, wówczas jednym z najważniejszych miast europejskiej części Imperium Osmańskiego. Dokładna data jego urodzin nie jest znana. Sam nie wiedział jej na pewno, a 19 maja przyjął później jako dzień symboliczny, rocznicę swojego lądowania w Samsunie w 1919 roku. Ojciec, Ali Rıza, był drobnym urzędnikiem i kupcem drzewnym i zmarł, gdy Mustafa był dzieckiem. Chłopiec wbrew woli matki wstąpił do wojskowej szkoły w Salonikach. Tam według jednej z wersji nauczyciel dał mu drugie imię Kemal, czyli „doskonałość”. Uczył się potem w liceum wojskowym w Monastyrze, dzisiejszej Bitoli, w szkole wojennej w Konstantynopolu i w akademii sztabu generalnego, którą ukończył w 1905 roku w stopniu kapitana sztabu.

Służył w Damaszku i w Salonikach, wstąpił do spiskowego Komitetu Jedności i Postępu, ale w rewolucji młodotureckiej 1908 roku nie odegrał większej roli. Z przywódcami komitetu, zwłaszcza z rówieśnikiem Enverem, szybko się poróżnił, bo domagał się, by oficerowie trzymali się z dala od polityki. W czasie wojny z Włochami w latach 1911–1912 walczył w Cyrenajce pod Tobrukiem i Darną, gdzie został ranny w oko. W pierwszej wojnie bałkańskiej był oficerem sztabu wojsk broniących przesmyku Bulair u nasady półwyspu Gallipoli i uczestniczył w nieudanym natarciu na Bułgarów, które odparła dywizja Georgiego Todorowa. Latem 1913 roku był przy odzyskaniu Adrianopola.

Jesienią 1913 roku jego przyjaciel Ali Fethi (później Fethi Okyar) został posłem w Sofii i ściągnął Kemala jako attaché wojskowego. Od listopada 1913 roku Kemal obserwował z bliska armię i politykę Bułgarii, wczorajszego wroga, którego Konstantynopol próbował teraz pozyskać. 1 marca 1914 roku awansował na podpułkownika. W Sofii zastał go wybuch wojny i przystąpienie Turcji do niej w listopadzie 1914 roku. Uważał je za błąd, a Envera, który wciągnął kraj do wojny u boku Niemiec, nie cenił. Prosił o przydział na front. Odmawiano mu, aż w styczniu 1915 roku dostał dowództwo 19 Dywizji, formowanej w Tracji. 20 stycznia wyjechał z Sofii.

Gallipoli

Dywizja Kemala trafiła na półwysep Gallipoli. Gdy w marcu dowództwo nad Dardanelami objął niemiecki generał Otto Liman von Sanders, ustawił ją w odwodzie pod wsią Boghali, skąd mogła ruszyć w kilka stron. Rankiem 25 kwietnia 1915 roku, gdy Australijczycy i Nowozelandczycy wylądowali pod cyplem Ari Burnu, Kemal nie czekał na rozkazy przełożonych. Poprowadził na grzbiet Sari Bair 57 Pułk Piechoty i baterię artylerii, zatrzymał uciekających żołnierzy 9 Dywizji i rzucił swoje bataliony do kontrataku. Według jego późniejszych wspomnień powiedział wtedy żołnierzom, że nie rozkazuje im atakować, tylko umierać, bo zanim zginą, na ich miejsce przyjdą inne oddziały i inni dowódcy. 57 Pułk prawie przestał istnieć, ale wojska ANZAC zostały zamknięte na wąskim przyczółku u stóp wzgórz. Liman von Sanders pisał później, że sytuację uratowało natychmiastowe i samodzielne działanie 19 Dywizji Kemala. Desant, który miał otworzyć drogę na Konstantynopol, przerodził się w wojnę okopową.

Przez maj Kemal dowodził odcinkiem naprzeciw Anzac, a 1 czerwca awansował na pułkownika. Wielka chwila przyszła w sierpniu. W nocy z 6 na 7 sierpnia Brytyjczycy wylądowali w zatoce Suvla, a z przyczółka Anzac nocne kolumny ruszyły na grzbiet Sari Bair. Nowozelandczycy stanęli na szczycie Chunuk Bair. Wieczorem 8 sierpnia Liman, rozgniewany zwłoką dowódcy wojsk, które miały kontratakować pod Suvlą, odebrał mu dowództwo i powierzył je Kemalowi. Kemal objął grupę Anafarta, a wkrótce cały front od Suvli po Chunuk Bair. 9 sierpnia jego dywizje zajęły grzbiety nad Suvlą przed nacierającymi Brytyjczykami, a o świcie 10 sierpnia, po osobistym rozpoznaniu, poprowadził natarcie, które zepchnęło Brytyjczyków z Chunuk Bair. Według tureckiej tradycji odłamek szrapnela zatrzymał się wtedy na jego zegarku kieszonkowym. Pod koniec sierpnia jego wojska odparły ostatnie wielkie natarcia na wzgórze Scimitar i wzgórza nad Anafartą.

Te dni zrobiły z Kemala bohatera. Prasa w Konstantynopolu pisała o „bohaterze spod Anafarty”. Brytyjski historyk oficjalny Cecil Aspinall-Oglander pisał później, że rzadko w historii wysiłki jednego dowódcy dywizji wywarły tak wielki wpływ nie tylko na przebieg bitwy, ale może i na losy kampanii. Kemal był wyczerpany i chory, kłócił się z niemieckimi oficerami i z Enverem, a gdy front znów zastygł, prosił o odejście. 10 grudnia 1915 roku opuścił półwysep, niecałe dwa tygodnie przed ewakuacją wojsk sprzymierzonych spod Anzac i Suvli.

Kaukaz

W styczniu 1916 roku objął XVI Korpus w Edirne. W lutym Rosjanie zdobyli Erzurum i Muş, a na początku marca Bitlis, i korpus przerzucono w głąb Anatolii, do Diyarbakıru, gdzie dotarł pod koniec marca. 1 kwietnia 1916 roku Kemal został generałem brygady, czyli paszą, w wieku 35 lat. Jego korpus wszedł w skład 2 Armii Ahmeda İzzeta Paszy, która miała razem z 3 Armią odbić Erzurum. Zanim 2 Armia się zebrała, Rosjanie rozbili 3 Armię i zajęli Erzincan. Na początku sierpnia XVI Korpus uderzył samodzielnie i odbił Bitlis i Muş, jeden z niewielu tureckich sukcesów tego lata. Rosyjska kontrofensywa odebrała mu wkrótce Muş, ale Bitlis pozostał w rękach tureckich.

Pod Kemalem służyło wtedy kilku oficerów, z którymi kilka lat później tworzył państwo, między innymi İsmet, późniejszy İnönü. Zimą 1916/1917 roku, gdy armia głodowała i chorowała na tyfus, zastępował dowódcę 2 Armii, a 7 marca 1917 roku sam objął jej dowództwo. Odrzucił propozycję objęcia wojsk mających ratować oblężoną Medynę. Wiosną jego oddziały odzyskały Muş, ale wyczerpana 2 Armia stała się już tylko zapleczem, z którego brano żołnierzy na inne fronty.

Palestyna i spór z Falkenhaynem

Latem 1917 roku Kemal został dowódcą 7 Armii, wchodzącej w skład nowej Grupy Armii „Yıldırım”. Miała ona pod dowództwem Ericha von Falkenhayna odbić Bagdad, a potem skierowano ją do Palestyny. Kemal sprzeciwiał się temu planowi. We wrześniu razem z İsmetem napisał do wielkiego wezyra Talata raport, w którym ostrzegał, że kraj jest wyczerpany, armia za słaba na ofensywę, a Niemcy traktują imperium jak kolonię. Proponował obronę w Syrii pod tureckim dowództwem. Raport zignorowano. Na początku października 1917 roku Kemal złożył dowództwo i wrócił do Konstantynopola. Kilka tygodni później Brytyjczycy przełamali front pod Gazą i Beer Szewą, a w grudniu zdobyli Jerozolimę.

Na przełomie 1917 i 1918 roku Kemal towarzyszył następcy tronu Mehmedowi Vahdettinowi w podróży do Niemiec. Spotkał Wilhelma II, Hindenburga i Ludendorffa, odwiedził front zachodni w Alzacji i według swoich wspomnień otwarcie mówił gospodarzom, że nie wierzy w zwycięstwo. Po powrocie ciężko zachorował na nerki. Latem leczył się w Wiedniu i Karlowych Warach, a w drodze do domu przeszedł jeszcze hiszpankę.

1918: Megiddo i Aleppo

Po śmierci Mehmeda V w lipcu 1918 roku sułtanem został Vahdettin jako Mehmed VI i w sierpniu znów posłał Kemala do Palestyny, na czele 7 Armii. Kemal objął pozycje w górach pod Nablusem na początku września i zobaczył, że jego dywizje są cieniem samych siebie. 19 września Brytyjczycy generała Allenby’ego przełamali front nad morzem i zaczęła się bitwa pod Megiddo. 8 Armia na równinie przestała istnieć, a 7 Armia, cofająca się z gór ku Jordanowi, została zbombardowana przez lotnictwo w wąwozie Wadi al-Fara i straciła większość dział i taborów.

Kemal zdołał jednak wyprowadzić część ludzi na północ. Liman von Sanders polecił mu odbudować z rozbitków armię pod Aleppo. W nocy na 26 października Arabowie wdarli się do miasta, ale jeszcze tego dnia pod Haritanem Turcy pod jego dowództwem zatrzymali brytyjską kawalerię. Było to ostatnie starcie kampanii. Kemal obsadził linię na północ od Aleppo, na skraju ziem zamieszkanych przez Turków, i tam zastał go rozejm w Mudros. 31 października przejął od Limana dowództwo Grupy Armii „Yıldırım”. Gdy Brytyjczycy zapowiedzieli zajęcie Aleksandretty, chciał się bronić, ale rząd kazał mu ustąpić. Grupę rozwiązano, a Kemal 13 listopada przyjechał do Konstantynopola, gdzie na Bosforze stały już okręty sprzymierzonych.

Po wojnie

W maju 1919 roku, jako inspektor wojsk w Anatolii, wylądował 19 maja w Samsunie i stanął na czele ruchu oporu przeciw podziałowi kraju. W 1920 roku w Ankarze zebrało się Wielkie Zgromadzenie Narodowe, które wybrało go na przewodniczącego. W wojnie z Grecją w 1921 roku powstrzymał Greków nad Sakaryą, a w sierpniu 1922 roku rozbił ich armię i we wrześniu odzyskał Smyrnę. W listopadzie 1922 roku zniesiono sułtanat. Traktat w Lozannie z lipca 1923 roku uznał niepodległość Turcji w granicach zbliżonych do dzisiejszych, a 29 października 1923 roku Kemal ogłosił republikę i został jej pierwszym prezydentem. Rządził autorytarnie, zniósł kalifat, wprowadził alfabet łaciński, prawa wzorowane na europejskich i nazwiska. W 1934 roku parlament nadał mu nazwisko Atatürk, „ojciec Turków”. Zmarł 10 listopada 1938 roku w pałacu Dolmabahçe w Stambule. Spoczywa w mauzoleum w Ankarze.

Ocena

Wojenna kariera Kemala jest trudna do oceny w oderwaniu od jego późniejszej legendy. W Turcji Gallipoli stało się mitem założycielskim republiki, a jego rolę opowiadano tak, że w cieniu zostawali inni dowódcy, od Esata Paszy po Limana von Sandersa. Historycy, także brytyjscy i niemieccy, zgadzają się jednak, że 25 kwietnia i 9–10 sierpnia 1915 roku jego decyzje miały rozstrzygające znaczenie, a on sam wykazał wyjątkowy zmysł taktyczny, odwagę i zdolność podejmowania samodzielnych decyzji. Na Kaukazie i w Syrii nie dysponował wojskami, z którymi mógłby odnieść wielkie zwycięstwa, ale umiał ratować, co się dało. Brytyjski biograf lord Kinross pisał, że był jedynym tureckim generałem tej wojny, który nie poniósł klęski. Inni zwracają uwagę, że Megiddo było klęską także jego armii.

Wyróżniał go trzeźwy osąd sytuacji strategicznej. Wcześnie uznał przystąpienie do wojny za błąd, sprzeciwiał się wyprawom Envera i ofensywie na Bagdad, ostrzegał przed zależnością od Niemiec. Był też ambitny, kłótliwy i trudny we współpracy, co kosztowało go kilka stanowisk. W czasie ludobójstwa Ormian w 1915 roku walczył na Gallipoli i historycy nie przypisują mu w nim udziału. Spór toczy się o jego późniejszy stosunek do tych zbrodni i o to, że ruch narodowy, któremu przewodził, opierał się także na ludziach w nie zamieszanych, a republika, którą stworzył, przez dziesięciolecia im zaprzeczała.