Kampania synajsko-palestyńska

Kampania synajsko-palestyńska była najdłuższą kampanią Wielkiej Brytanii przeciw Imperium Osmańskiemu. Zaczęła się w styczniu 1915 roku, gdy armia osmańska pod dowództwem Dżemala Paszy przeszła pustynię i spróbowała przeprawić się przez Kanał Sueski, a skończyła się prawie cztery lata później pod Aleppo, w północnej Syrii. Przez pierwsze półtora roku Brytyjczycy tylko bronili kanału. W 1916 roku odparli drugą turecką wyprawę i krok po kroku, za budowaną przez pustynię koleją i wodociągiem, przeszli Synaj. Wiosną 1917 roku dwa razy rozbili się o umocnienia Gazy, ale jesienią generał Edmund Allenby obszedł turecką linię pod Beer Szewą i przed Bożym Narodzeniem zdobył Jerozolimę. We wrześniu 1918 roku pod Megiddo rozbił dwie armie osmańskie, a jego jazda i sprzymierzeni z nim Arabowie zajęli w ciągu niespełna sześciu tygodni Damaszek, Bejrut i Aleppo.

Nazwa i daty

Polska Wikipedia mówi o kampanii synajskiej i palestyńskiej, historiografia anglojęzyczna o kampanii synajskiej i palestyńskiej (Sinai and Palestine Campaign), a brytyjska historia oficjalna (George MacMunn i Cyril Falls, Military Operations: Egypt and Palestine, t. I–II) o działaniach w Egipcie i Palestynie. Turcy dzielą te walki na „operacje kanałowe” z lat 1915–1916 i front syryjsko-palestyński. Działania Brytyjczyków przeciw bractwu Sanusijja na Pustyni Zachodniej w Egipcie i powstanie arabskie w Hidżazie były osobnymi kampaniami, choć powiązanymi z tą.

Za początek kampanii przyjmujemy 26 stycznia 1915 roku, gdy brytyjskie posterunki pod Al-Kantarą po raz pierwszy starły się z nadciągającą przez Synaj armią osmańską. Tak datuje go brytyjska chronologia wojny. Pierwsze oddziały tureckie wyruszyły z Beer Szewy już w połowie stycznia, dlatego część opracowań podaje nieco wcześniejszą datę, a inne liczą kampanię od 28 stycznia. Za koniec przyjmujemy 30 października 1918 roku, gdy Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros. Walki ustały następnego dnia w południe, dlatego część źródeł kończy kampanię 31 października.

Tło

Egipt, formalnie wciąż część Imperium Osmańskiego, od 1882 roku był pod okupacją brytyjską. Przez Kanał Sueski szła najkrótsza droga z Wielkiej Brytanii do Indii i Australii, a jesienią 1914 roku płynęły nim konwoje z wojskami na front zachodni. Gdy Turcja przystąpiła do wojny po stronie Niemiec, po tym jak jej flota ostrzelała rosyjskie porty, Brytyjczycy ogłosili w Egipcie stan wojenny, a w grudniu protektorat, zrywając więź kraju z sułtanem. Obroną dowodził generał John Maxwell, dowódca wojsk brytyjskich w Egipcie. Jej trzonem były brygady przysłane z Indii, a w grudniu przybyli do Egiptu Australijczycy i Nowozelandczycy.

Dla Turków i Niemców Egipt był najczulszym punktem imperium brytyjskiego. Dżemal Pasza, minister marynarki i jeden z trzech przywódców młodotureckich obok İsmaila Envera i Talata, objął pod koniec 1914 roku dowództwo 4 Armii w Syrii, do której należała wtedy także Palestyna. Uderzenie na kanał przygotował jego niemiecki doradca, bawarski oficer Friedrich Kress von Kressenstein, który miał zostać na tym froncie aż do przełomu 1917 i 1918 roku. Liczono, że pojawienie się armii sułtana-kalifa nad kanałem, wsparte wezwaniem do dżihadu, wywoła w Egipcie powstanie przeciw Brytyjczykom. Tak się nie stało.

Obrona Kanału Sueskiego (1915–1916)

Wyprawa, licząca według Kressa około 20 tysięcy żołnierzy, przeszła pustynię w zimie, gdy deszcze napełniły cysterny i studnie, ciągnąc ze sobą blaszane pontony. W nocy z 2 na 3 lutego 1915 roku Turcy spróbowali przeprawić się przez kanał w pobliżu Ismailii, ale ogień wojsk indyjskich, egipskiej artylerii i brytyjskich oraz francuskich okrętów zatopił większość łodzi. Po całym dniu walk Dżemal nakazał odwrót, a armia wycofała się w porządku do Beer Szewy. Brytyjczycy stracili niespełna dwustu ludzi, a Egipt pozostał spokojny.

Przez resztę 1915 roku obrona opierała się na samym kanale. Kress wysyłał przez pustynię niewielkie oddziały, które stawiały miny i niepokoiły żeglugę, ale poważnego zagrożenia nie było. Egipt stał się tymczasem wielką bazą wojsk brytyjskich i dominialnych. Stąd wiosną wyruszyły oddziały na Gallipoli i tu wróciły po ewakuacji półwyspu na przełomie 1915 i 1916 roku. W marcu 1916 roku generał Archibald Murray objął dowództwo wszystkich wojsk w Egipcie, połączonych w Egipskie Siły Ekspedycyjne. Uznał, że kanału taniej i pewniej broni się z głębi pustyni, z oaz na północnym Synaju, niż z jego brzegów. Z Al-Kantary ruszyła w głąb Synaju kolej normalnotorowa i wodociąg, a za nimi szły wojska.

23 kwietnia 1916 roku oddział Kressa rozbił brytyjską jeomanerię pod Katią i Oghratiną, ale w lipcu przez pustynię wyruszyła znacznie większa wyprawa: około 16 tysięcy żołnierzy osmańskiej 3 Dywizji, wspartej przez niemieckie karabiny maszynowe, ciężką artylerię i lotnictwo oraz austro-węgierskie haubice górskie. W nocy na 4 sierpnia uderzyła ona na umocnioną pozycję pod Romani, około 35–40 kilometrów od kanału. Dwie brygady Australijskiej Lekkiej Kawalerii przez całą noc powstrzymywały obejście na wydmach, a 5 sierpnia wyczerpani i spragnieni Turcy zaczęli się poddawać. Brytyjczycy wzięli prawie 4 tysiące jeńców, choć Kress zdołał wycofać główne siły i działa. Była to ostatnia osmańska próba zagrożenia kanałowi. Inicjatywa przeszła na stronę brytyjską.

Przez Synaj do Gazy (1916–1917)

Po Romani marsz przez Synaj szedł w tempie, w jakim saperzy i robotnicy kładli tory i rury. Pod koniec 1916 roku, gdy premierem został David Lloyd George, zwolennik działań na wschodzie, Londyn coraz chętniej patrzył na Palestynę. 21 grudnia konnica weszła bez walki do Al-Arisz, opuszczonego dzień wcześniej przez Turków. Dwa dni później Australijsko-Nowozelandzka Dywizja Konna generała Harry’ego Chauvela i Imperialna Brygada Wielbłądzia zdobyły reduty pod Magdhabą, biorąc prawie cały garnizon, a 9 stycznia 1917 roku Kolumna Pustynna generała Philipa Chetwode’a powtórzyła ten sukces pod Rafah, na granicy Palestyny. Na Synaju nie zostali już Turcy.

Drogę do Palestyny zamykała Gaza. 26 marca 1917 roku Siły Wschodnie generała Charlesa Dobella spróbowały zdobyć ją z marszu. Konnica otoczyła miasto, a walijska piechota zdobyła wzgórze Ali Muntar, ale o zmroku, z obawy przed tureckimi posiłkami i z braku wody dla koni, dowódcy przerwali walkę, choć garnizon był bliski kapitulacji. Murray zameldował o bitwie tak, że w Londynie uznano ją niemal za zwycięstwo i kazano mu iść na Jerozolimę. Turcy w ciągu trzech tygodni zamienili jednak Gazę w twierdzę i przedłużyli okopy w stronę Beer Szewy. Druga bitwa, 17–19 kwietnia, starannie przygotowany szturm frontalny z użyciem kilku czołgów i pocisków gazowych, kosztowała Brytyjczyków ponad 6 tysięcy ludzi i nie dała nic. Dobell stracił stanowisko, a w czerwcu Murraya zastąpił Allenby, dotychczasowy dowódca armii we Francji.

Front zamarł na pół roku. Allenby, który bez przerwy objeżdżał front i szybko zdobył zaufanie żołnierzy, dostał od Londynu nowe dywizje, ciężką artylerię i samoloty i zreorganizował armię w dwa korpusy piechoty i Pustynny Korpus Konny Chauvela. Po stronie osmańskiej nastąpiły jeszcze większe zmiany. Latem 1917 roku Enver utworzył z pomocą Niemiec grupę armii „Yıldırım” („Błyskawica”) pod dowództwem generała Ericha von Falkenhayna, byłego szefa niemieckiego sztabu generalnego. Miała ona odbić Bagdad, utracony w marcu, ale Falkenhayn szybko uznał, że większe zagrożenie czeka w Palestynie, i we wrześniu przekonał Envera, by skierować tam nowo tworzoną 7 Armię. Dżemal, który nie chciał w swojej Syrii ani grupy „Yıldırım”, ani Falkenhayna, zachował władzę namiestnika Syrii, ale front w Palestynie przeszedł pod rozkazy Falkenhayna.

Od Beer Szewy do Jerozolimy (1917)

Allenby postanowił obejść turecką linię od wschodu, przez pustynię, gdzie jedynym źródłem wody dla dziesiątków tysięcy ludzi i koni były studnie Beer Szewy. Podstęp z podrzuconym Turkom chlebakiem z fałszywymi planami utwierdził przeciwnika w przekonaniu, że główny cios spadnie na Gazę. 27 października 1917 roku zaczęło się ostrzeliwanie miasta, a 31 października XX Korpus i Pustynny Korpus Konny zdobyły Beer Szewę razem z większością studni. O zmierzchu rozstrzygnęła szarża australijskiej 4 Brygady Lekkiej Kawalerii, która stała się w Australii legendą. 6 listopada piechota przełamała pozycje pod Tall asz-Szari’a, a w nocy na 7 listopada Turcy opuścili Gazę. Wyczerpana brakiem wody konnica nie zdołała jednak odciąć cofającej się 8 Armii Kressa.

Pościg szedł wzdłuż wybrzeża. 13 listopada jeomanerzy szarżą zdobyli grzbiet pod El Mughar, a następnego dnia Brytyjczycy zajęli węzeł kolejowy łączący Jerozolimę z koleją nadmorską. Armie osmańskie rozdzieliły się: 8 Armia cofnęła się za rzekę Nahr al-Audża na północ od Jafy, zajętej przez Nowozelandczyków 16 listopada, a 7 Armia w góry przed Jerozolimą. 17 listopada brytyjskie dywizje weszły w Góry Judzkie. Zdobyły wzgórze Nabi Samwil, z którego widać było miasto, ale w zimnie i deszczu, prawie bez artylerii, utknęły przed drogą do Nablusu. Falkenhayn wielokrotnie próbował zepchnąć je z gór, bez skutku. 8 grudnia ruszyło nowe natarcie od zachodu i południa, w nocy Turcy opuścili Jerozolimę, a 9 grudnia burmistrz poddał miasto. 11 grudnia Allenby wszedł do niego pieszo przez Bramę Jafską. Lloyd George dostał „Jerozolimę przed Bożym Narodzeniem”, o którą prosił.

Pod koniec grudnia front odsunął się jeszcze dalej. W nocy na 21 grudnia szkocka 52 Dywizja przeprawiła się przez Nahr al-Audża i odepchnęła Turków od Jafy, a 26–30 grudnia XX Korpus odparł ostatnią próbę odbicia Jerozolimy i przesunął front na północ, za Ramallah. Po dwóch miesiącach niemal nieprzerwanych walk zimowe ulewy zniszczyły drogi i tory, a obie strony musiały odpocząć.

Dolina Jordanu i Megiddo (1918)

W lutym 1918 roku XX Korpus i jeźdźcy z Australii i Nowej Zelandii zepchnęli Turków z Pustyni Judzkiej i 21 lutego zajęli Jerycho. Jordan stał się linią frontu. 1 marca grupę „Yıldırım” objął po Falkenhaynie generał Otto Liman von Sanders, obrońca Gallipoli. Londyn chciał, by Allenby szedł dalej, na Damaszek i Aleppo, ale 21 marca ruszyła wielka niemiecka ofensywa we Francji i wszystko się zmieniło. Allenby musiał odesłać na front zachodni dwie dywizje piechoty, 52 i 74, dziewięć pułków jeomanerii i kilkadziesiąt batalionów piechoty, a ich miejsce zajęły dywizje i pułki z Indii, które trzeba było dopiero zgrać i przeszkolić. Wiosną Brytyjczycy przeprowadzili dwa wypady za Jordan, na Amman w marcu i na As-Salt na przełomie kwietnia i maja. Oba skończyły się odwrotem, a Turcy mogli ogłosić pierwsze od miesięcy zwycięstwa.

Na wschodnim skrzydle Brytyjczyków działali od 1916 roku arabscy powstańcy szarifa Mekki Husajna. W lipcu 1917 roku zdobyli oni port Akaba, a ich Arabska Armia Północna, dowodzona przez syna szarifa, emira Fajsala, i wspierana przez brytyjskich oficerów, wśród nich Thomasa Edwarda Lawrence’a, niszczyła kolej hidżaską i wiązała tureckie garnizony w Zajordanii.

Wypady za Jordan miały jednak skutek, który ujawnił się dopiero jesienią: przekonały Limana, że Brytyjczycy szykują główne uderzenie na wschodzie, na Amman i Darę. Allenby przez całe lato podtrzymywał to przekonanie pozorowanymi obozami i ruchami w dolinie Jordanu, a tymczasem w tajemnicy zgromadził przewagę na drugim skrzydle, nad morzem. 19 września 1918 roku, pod osłoną nagłego, potężnego ostrzału, piechota XXI Korpusu przełamała front na równinie Szaron, a przez wyłom ruszyła jazda. Przeszła przełęczami przez wzgórza Karmelu i w ciągu doby stanęła w Dolinie Jezreel, za plecami dwóch tureckich armii. Lotnictwo zniszczyło łączność tureckich sztabów i bombardowało kolumny w górskich wąwozach. Do 25 września tureckie 7 i 8 Armia przestały istnieć, Brytyjczycy zajęli Hajfę i Akkę, a nowozelandzcy i australijscy jeźdźcy zdobyli Amman. 4 Armia, nękana przez lotników i Arabów, którzy przecięli kolej pod Darą, cofała się w nieładzie na północ.

Pościg do Damaszku i Aleppo

26 września Allenby kazał Pustynnemu Korpusowi Konnemu iść na Damaszek. 27 września Arabowie Fajsala zajęli Darę, a 29 września pod Zizą poddał się australijskim jeźdźcom odcięty turecki garnizon z Ma’anu. Rankiem 1 października australijska lekka kawaleria przejechała przez Damaszek, a za nią wjechali do miasta arabscy jeźdźcy Fajsala i Lawrence. Liman przeniósł kwaterę do Baalbeku. 7 października do portu w Bejrucie weszły francuskie okręty, a następnego dnia przyszła piechota Allenby’ego. 13 października brytyjska jazda zajęła wybrzeżem Trypolis, a w połowie października Brytyjczycy i Arabowie weszli do opuszczonego Homsu.

Siły pościgu topniały jednak szybciej niż w walce. Żołnierze, którzy z doliny Jordanu i Doliny Jezreel przyszli na tereny, gdzie nikt nie walczył z komarami, masowo chorowali na malarię, a od początku października także na grypę. Według brytyjskiej historii oficjalnej w Pustynnym Korpusie Konnym w szpitalach w Damaszku zmarło prawie cztery razy więcej ludzi, niż zginęło w walkach od początku ofensywy do zdobycia miasta. Do Aleppo szła już tylko 5 Dywizja Kawalerii z samochodami pancernymi i Arabowie. W nocy na 26 października Arabowie wdarli się do miasta, a rano wjechał do niego brytyjski generał Henry Macandrew. Tego samego dnia pod Haritanem na północ od Aleppo Turcy pod dowództwem Mustafy Kemala zatrzymali brytyjski pościg. Pod koniec października Arabowie zajęli węzeł kolejowy Muslimija, gdzie kolej syryjska łączyła się z bagdadzką, i przecięli połączenie między Konstantynopolem a wojskami w Mezopotamii. Źródła różnią się co do dnia: historyk Pustynnego Korpusu Konnego podaje 28, a historia oficjalna 29 października. Na nowej linii Kemala walki już nie podjęto. 30 października podpisano rozejm w Mudros, który wszedł w życie 31 października w południe.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej straty bojowe Egipskich Sił Ekspedycyjnych od stycznia 1915 roku do końca kampanii wyniosły 51 451 zabitych, rannych i zaginionych. Najkrwawsze były bitwy o Gazę i jesienna ofensywa 1917 roku: pierwsza bitwa o Gazę kosztowała prawie 4 tysiące ludzi, druga ponad 6,4 tysiąca, a walki od Beer Szewy po zdobycie Jerozolimy prawie 19 tysięcy. Ostatnia ofensywa, od Megiddo po Aleppo, kosztowała tylko 5666 ludzi, w większości w pierwszym natarciu piechoty. Część zestawień, wliczając zmarłych z chorób, podaje dla strony brytyjskiej znacznie wyższe liczby, bo choroby, przede wszystkim malaria, czerwonka i jesienią 1918 roku grypa, wyłączyły z walki dziesiątki tysięcy żołnierzy.

Strat osmańskich nikt dokładnie nie policzył. Zachowały się tylko dane cząstkowe. Według tureckiego sztabu generalnego od 31 października do 31 grudnia 1917 roku strona osmańska straciła 28 443 ludzi, w tym prawie 15 tysięcy zaginionych, w większości wziętych do niewoli. W ostatniej ofensywie Brytyjczycy wzięli według historii oficjalnej ponad 75 tysięcy jeńców, w tym około 3700 Niemców i Austriaków, oraz 360 dział. Wielu jeńców, wycieńczonych głodem i chorobami, zmarło w obozach i szpitalach już po bitwie. Różne opracowania szacują całkowite straty osmańskie w tej kampanii na ponad 100 tysięcy, a niektóre na ponad 200 tysięcy ludzi, licząc zmarłych z chorób.

Znaczenie

Kampania zaczęła się od obrony Kanału Sueskiego, a skończyła zniszczeniem osmańskiej władzy w Palestynie i Syrii. Według brytyjskiej historii oficjalnej klęska armii tureckich nie miała niemal odpowiednika w nowożytnej historii wojen. Cyril Falls zauważał zarazem, że Egipskie Siły Ekspedycyjne nie przesądziły o wyniku wojny, bo ten rozstrzygał się na froncie zachodnim, a o kapitulacji Turcji zdecydowało przede wszystkim rozbicie Bułgarii, które odcięło ją od Niemiec. Zwycięstwo w Palestynie i zajęcie Damaszku były jednak ważną przyczyną tej kapitulacji. Allenby wygrał dzięki przewadze w ludziach, artylerii, lotnictwie i jeździe, panowaniu na morzu, które pozwalało zaopatrywać wojska z kolejnych portów, i umiejętnie stosowanym podstępom. Turcy bronili się twardo, zwłaszcza w górach, a ich żołnierze zdumiewali przeciwnika wytrzymałością.

Kampania miała też ogromne skutki polityczne. W czasie jej trwania Wielka Brytania składała sprzeczne obietnice: szarifowi Mekki przyrzekała państwo arabskie, z Francją dzieliła Bliski Wschód w porozumieniu Sykesa-Picota, a w listopadzie 1917 roku w deklaracji Balfoura obiecała Żydom „siedzibę narodową” w Palestynie. Po wojnie Palestyna znalazła się pod mandatem brytyjskim, a Syria i Liban pod francuskim. Rządy Fajsala w Damaszku trwały niespełna dwa lata. Linia, na której zastał Turków rozejm pod Aleppo, stała się dla tureckich nacjonalistów granicą nienaruszalnej ojczyzny. Dla Australii i Nowej Zelandii kampania, w której ich jeźdźcy walczyli od Romani po Damaszek, stała się obok Gallipoli częścią narodowej pamięci o wojnie, a szarża pod Beer Szewą jedną z jej legend.