Brytyjski protektorat nad Egiptem

18 grudnia 1914 roku w Kairze ogłoszono, że Egipt został oddany pod opiekę króla Wielkiej Brytanii i staje się brytyjskim protektoratem. Komunikat brytyjskiego ministra spraw zagranicznych ogłoszono w Londynie już 17 grudnia, a następnego dnia proklamację po angielsku i francusku opublikował egipski dziennik urzędowy. Tekst był krótki: „wobec stanu wojny wynikłego z działań Turcji” Egipt przechodzi pod ochronę Jego Królewskiej Mości, a zwierzchnictwo Turcji nad Egiptem „tym samym ustaje”. Rząd brytyjski zapowiadał, że podejmie wszelkie kroki dla obrony kraju i ochrony jego mieszkańców.

Koniec fikcji

Formalnie Egipt od 1517 roku należał do Imperium Osmańskiego. W XIX wieku rządzący nim chedywowie z dynastii Muhammada Alego uzyskali szeroką autonomię, ale wciąż uznawali zwierzchnictwo sułtana i płacili mu trybut. Od 1882 roku kraj okupowali Brytyjczycy, a rzeczywistą władzę sprawował brytyjski agent i konsul generalny w Kairze. Ten układ nazywano „zakamuflowanym protektoratem”: Londyn rządził, nie biorąc za Egipt formalnej odpowiedzialności.

Wojna z Turcją sprawiła, że takie rozwiązanie stało się nie do utrzymania. Na początku listopada generał John Maxwell wprowadził w Egipcie stan wojenny, a kilka dni później Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Imperium Osmańskiemu. Egipt, przez który płynęły transporty wojsk z Indii i Australii, wciąż był jednak prawnie częścią państwa wroga. Jego władca, chedyw Abbas II Hilmi, od lata przebywał w Konstantynopolu i otwarcie sprzyjał Turkom.

W Londynie przez kilka tygodni zastanawiano się, co zrobić. Część polityków i urzędników opowiadała się za aneksją, tak jak w przypadku Cypru. Rząd premiera Herberta Henry’ego Asquitha wybrał łagodniejsze wyjście. Protektorat zachowywał odrębność Egiptu i jego rodzimą dynastię, a jednocześnie oddawał Brytyjczykom pełną kontrolę nad obroną i polityką zagraniczną kraju.

Wysoki komisarz

Wraz z protektoratem zmienił się urząd przedstawiciela Londynu. W miejsce agenta i konsula generalnego powołano wysokiego komisarza dla Egiptu. Został nim sir Henry McMahon, dotąd wysoki urzędnik w Indiach Brytyjskich. Zanim przybył do Kairu w styczniu 1915 roku, obowiązki pełnił dotychczasowy p.o. konsula generalnego, Milne Cheetham.

Brytyjczycy powiadomili o swojej decyzji rządy państw neutralnych i sojuszniczych. W depeszy przekazanej 18 grudnia między innymi Stanom Zjednoczonym tłumaczyli, że turecka agresja nie pozwoliła omówić sprawy z mocarstwami zawczasu. Zapewniali, że nie zamierzają naruszać interesów cudzoziemców. Sądy konsularne obcych państw, które w Egipcie działały na mocy dawnych kapitulacji, czyli przywilejów przyznanych niegdyś cudzoziemcom przez sułtanów, miały na razie pracować jak dotąd, o ile nie kolidowało to z zarządzeniami władz wojskowych. Wysoki komisarz miał być zarazem ministrem spraw zagranicznych Egiptu, a obcy dyplomaci w Kairze mieli odtąd kierować korespondencję właśnie do niego.

Dalsze losy protektoratu

Ogłoszenie protektoratu było pierwszym krokiem. Kolejne, które miały przynieść Egiptowi nowego władcę z nowym tytułem, zapowiedziano już następnego dnia. Tym, co ostatecznie zerwało więzy z Konstantynopolem, była jednak proklamacja z 18 grudnia. Po prawie czterech stuleciach Egipt przestał nawet formalnie należeć do Imperium Osmańskiego.

Dla wielu Egipcjan zmiana oznaczała tylko nową nazwę dla starej zależności. Protektorat, wprowadzony bez pytania kogokolwiek w kraju o zdanie, przetrwał wojnę, ale nie jej skutki. Po powstaniu w 1919 roku Wielka Brytania jednostronnie ogłosiła 28 lutego 1922 roku niepodległość Egiptu i zniosła protektorat, zachowując jednak w kraju swoje wojska.