Imperium Osmańskie w I wojnie światowej

Imperium Osmańskie weszło do wojny 29 października 1914 roku, gdy jego flota pod dowództwem niemieckiego admirała bez wypowiedzenia wojny ostrzelała rosyjskie porty nad Morzem Czarnym. Rządzący państwem młodoturcy związali je z Niemcami, licząc na odzyskanie utraconych ziem. Turcy walczyli na Kaukazie, nad Dardanelami i w Mezopotamii, a w czasie wojny władze dokonały zagłady Ormian. 30 października 1918 roku imperium podpisało rozejm w Mudros, a walki ustały w południe 31 października.

Droga do wojny

Na początku XX wieku imperium traciło kolejne ziemie. W 1911 roku Włochy wypowiedziały mu wojnę, by zdobyć Trypolitanię i Cyrenajkę, a słabość Turcji ośmieliła państwa bałkańskie. W 1912 roku Czarnogóra, Serbia, Bułgaria i Grecja rozpoczęły pierwszą wojnę bałkańską, a traktat londyński z 30 maja 1913 roku odebrał Turcji ziemie w Europie na zachód od linii Enos–Midia. W styczniu 1913 roku Komitet Jedności i Postępu przejął pełnię władzy w wyniku zamachu stanu. Państwem rządził odtąd triumwirat: minister wojny Enver Pasza, minister marynarki Dżemal Pasza i minister spraw wewnętrznych Mehmed Talat.

Przystąpienie do wojny

Imperium Osmańskie zawarło z Niemcami tajny sojusz już 2 sierpnia 1914 roku, a rząd zarządził mobilizację, która ruszyła 3 sierpnia. Przez trzy miesiące imperium zwlekało jednak z wejściem do wojny. 9 września ogłosiło zniesienie kapitulacji, czyli przywilejów cudzoziemców, a we wrześniu niemiecki admirał Wilhelm Souchon przejął dowództwo floty osmańskiej. Enver mówił sojusznikom, że chciałby przywrócić granice sprzed wojny rosyjsko-tureckiej z lat 1877–1878.

29 października okręty Souchona ostrzelały rosyjskie porty. 2 listopada Rosja wypowiedziała Turcji wojnę, a 5 listopada zrobiły to Wielka Brytania i Francja. Imperium Osmańskie formalnie ogłosiło stan wojny 11 listopada, a 14 listopada w Konstantynopolu ogłoszono wezwanie sułtana-kalifa do świętej wojny z Ententą. Niemcy liczyli, że wywoła ona powstania muzułmanów.

Na frontach

Pierwsze kampanie skończyły się klęskami. Zimą 1914 roku Enver Pasza poprowadził 3 Armię przez zaśnieżone góry na tyły Rosjan pod Sarykamyszem, gdzie mróz, tyfus i rosyjski kontratak zniszczyły jego armię. 3–4 lutego 1915 roku armia Dżemala Paszy próbowała przeprawić się przez Kanał Sueski, ale została odparta. Od listopada 1914 roku wojska brytyjskie i indyjskie walczyły z Turkami nad Tygrysem i Eufratem.

Największe zwycięstwo Turcy odnieśli w obronie. Od 19 lutego do 18 marca 1915 roku flota brytyjska i francuska próbowała przebić się przez Dardanele, ale straciła na minach trzy pancerniki. 25 kwietnia alianci wylądowali na Gallipoli. Obroną dowodził niemiecki generał Otto Liman von Sanders, a bohaterem walk stał się Mustafa Kemal. W nocy z 8 na 9 stycznia 1916 roku ostatni Brytyjczycy odpłynęli spod Helles. Po ośmiu miesiącach walk kampania skończyła się klęską Ententy.

29 kwietnia 1916 roku w Mezopotamii poddał się Turkom garnizon Al-Kutu i do niewoli poszło ponad 13 tysięcy żołnierzy i pomocników generała Townshenda. Był to jednak ostatni wielki sukces. Już w lutym Rosjanie zdobyli Erzurum, twierdzę uchodzącą za nie do zdobycia. 5 czerwca synowie szarifa Mekki ogłosili niezależność Arabów od Turków. 11 marca 1917 roku Brytyjczycy weszli do Bagdadu, a 9 grudnia poddała się Jerozolima.

Ententa już w czasie wojny dzieliła ziemie imperium. 4 marca 1915 roku Rosja zażądała dla siebie Konstantynopola i cieśnin, a w kwietniu Francja jako ostatnia się na to zgodziła. 24 października 1915 roku sir Henry McMahon obiecał szarifowi Mekki Husajnowi, że Wielka Brytania uzna niepodległość Arabów. W 1916 roku sojusznicy uzgodnili tajny plan podziału azjatyckiej Turcji, a 2 listopada 1917 roku Arthur Balfour zapewnił, że Wielka Brytania popiera utworzenie w Palestynie siedziby narodowej dla narodu żydowskiego.

Wyjście Rosji z wojny dało Turkom szansę na wschodzie. W traktacie brzeskim Rosja zgodziła się oddać Turcji okręgi Karsu, Ardahanu i Batumi. 4 czerwca 1918 roku imperium zawarło w Batumi pokój z Gruzją, Armenią i Azerbejdżanem, a 14 września Turcy zdobyli Baku. W tym samym czasie generał Edmund Allenby przełamał front turecki pod Megiddo, a tureckie 7 i 8 Armia przestały istnieć. 1 października australijscy jeźdźcy i Arabowie Fajsala weszli do Damaszku.

Front wewnętrzny i ludobójstwo Ormian

Wojna zrujnowała państwo. Według jednego z obliczeń kosztowała je 398,5 miliona lir osmańskich. W Syrii zapanował głód, pogłębiony przez brytyjską i francuską blokadę portów. Namiestnik Syrii Dżemal Pasza krwawo tłumił arabski ruch narodowy. Z armii zdezerterowało od około pół miliona (według szacunku Mehmeta Beşikçiego) do miliona żołnierzy, a wielu z nich zajęło się rozbojem. 4 lutego 1917 roku wielkim wezyrem został Talat Pasza, minister spraw wewnętrznych i główny organizator ludobójstwa Ormian.

8 kwietnia 1915 roku z Zeytun w Cylicji wyruszył pierwszy konwój wysiedlonych Ormian. Rządzący komitet aresztował i mordował ormiańskich przywódców, a całe społeczności deportował z Anatolii na pustynie Syrii i Mezopotamii. Ludzie ginęli z rąk eskort i bandytów, z głodu, pragnienia i chorób. Według większości szacunków historyków w latach 1915–1916 zginęło od około 600 tysięcy do ponad miliona Ormian, a strona ormiańska mówi o 1,5 miliona. 24 maja 1915 roku Francja, Wielka Brytania i Rosja nazwały rzezie zbrodniami „przeciwko ludzkości”. Zbrodnię nazywa się dziś ludobójstwem Ormian. Turcja nie uznaje tej kwalifikacji.

Koniec wojny i bilans

3 lipca 1918 roku zmarł sułtan Mehmed V, a tron objął jego brat jako Mehmed VI, ostatni sułtan imperium. Kapitulacja Bułgarii odcięła Turcję lądem od Niemiec. 14 października po dymisji Talata wielkim wezyrem został Ahmed İzzet Pasza, którego zadaniem było wyprowadzenie imperium z wojny. 30 października na brytyjskim pancerniku „Agamemnon” w porcie Mudros na Lemnos minister marynarki Rauf Bej podpisał rozejm z wiceadmirałem Somersetem Gough-Calthorpe’em.

Turcja musiała otworzyć Dardanele i Bosfor, oddać sprzymierzonym forty nad cieśninami i zdemobilizować armię, a Ententa mogła zajmować punkty strategiczne imperium w razie „zagrożenia bezpieczeństwa”. Walki ustały w południe 31 października. Wkrótce Brytyjczycy, Francuzi i Włosi zajęli Konstantynopol, który okupowali do 23 września 1923 roku. Traktat w Sèvres z 10 sierpnia 1920 roku odbierał imperium Syrię i Mezopotamię, które miały stać się mandatami Ligi Narodów, dawał Grecji prawo do okupacji i administrowania rejonem Smyrny i przewidywał niepodległą Armenię oraz autonomiczny Kurdystan. Turecki ruch narodowy pod wodzą Mustafy Kemala nie dopuścił do jego wejścia w życie i w 1923 roku zastąpił go traktat w Lozannie.

Imperium zmobilizowało w czasie wojny 2 850 000 ludzi, choć latem 1914 roku jego armia liczyła, zależnie od źródła, od około 150 000 do 210 000 żołnierzy. Zginęło od 325 tysięcy żołnierzy według osmańskiej statystyki z 1922 roku do 772 tysięcy według badań Edwarda Ericksona opartych na archiwach, z czego 467 tysięcy zmarło z chorób. Razem z cywilami, w tym ofiarami ludobójstwa Ormian, straty wyniosły od 13,3 do 15,4 procent ludności.