Bitwa o Mekkę

Bitwa o Mekkę była pierwszym wielkim sukcesem powstania arabskiego. 10 czerwca 1916 roku przed świtem ludzie szarifa Husajna ibn Alego zaatakowali turecki garnizon Mekki, osłabiony letnim wyjazdem większości wojska w góry. W ciągu trzech dni zdobyli posterunki w mieście i gmach rządowy, ale główne koszary i fort na wzgórzu nad miastem, mające artylerię, broniły się prawie przez miesiąc. Powstańcy nie mieli dział, którymi mogliby je zdobyć. Rozstrzygnęły dopiero egipskie działa górskie, przysłane z Sudanu przez Brytyjczyków. 4 lipca padł fort Dżijad, a 9 lipca wieczorem poddały się koszary Dżirwal. Najświętsze miasto islamu znalazło się w rękach szarifa, który jesienią ogłosił się królem.

Nazwa i daty

W literaturze angielskiej starcie nazywa się bitwą o Mekkę (Battle of Mecca), w tureckiej obroną albo upadkiem Mekki. Główne źródło tej strony to historia arabskiego ruchu narodowego libańskiego historyka George’a Antoniusa (The Arab Awakening, 1938), który przełożył i ogłosił relację z „Al-Kibli”, gazety wydawanej od sierpnia 1916 roku przez szarifa w Mekce. Była to wersja powstańców, ale najbardziej szczegółowa ze znanych.

Daty w źródłach się różnią. Antonius i „Al-Kibla” podają, że walki zaczęły się 10 czerwca o pół do czwartej nad ranem, czyli 9 dnia miesiąca szaban 1334 roku hidżry. Brytyjska historia oficjalna kampanii w Egipcie i Palestynie (MacMunn i Falls) datuje pierwsze otwarte walki na 9 czerwca. Brytyjska chronologia wojny notuje pod 10 czerwca kapitulację garnizonu Mekki, ale tego dnia walki dopiero się zaczęły. Według „Al-Kibli” fort Dżijad padł 4 lipca, a koszary Dżirwal 9 lipca. Turecki historyk Mustafa Bostancı pisze, że powstańcy weszli do Mekki 7 lipca, a angielska Wikipedia i część opracowań kończy bitwę 4 lipca, przypisując ten dzień koszarom. Brytyjska historia oficjalna przedstawia całość jako szybkie zwycięstwo: według niej koszary podpalono 12 czerwca, a następnego dnia do niewoli poszła reszta garnizonu, z wyjątkiem załóg dwóch małych fortów, które poddały się dopiero pod ogniem egipskich dział. Przyjmujemy daty 10 czerwca – 9 lipca 1916 roku, od pierwszego ataku do kapitulacji ostatniego tureckiego punktu oporu.

Tło

Szarif Husajn od 1915 roku prowadził tajne rozmowy z Brytyjczykami. W korespondencji z sir Henrym McMahonem uzyskał obietnicę poparcia dla niepodległości Arabów, a wiosną 1916 roku dostał od nich pierwszą broń, a ich okręty na jego prośbę zablokowały porty Hidżazu. 5 czerwca 1916 roku jego synowie Ali i Fajsal ogłosili pod Medyną niezależność Arabów, a następnego dnia bezskutecznie zaatakowali miasto. 9 czerwca plemiona zaatakowały Dżuddę, główny port Hidżazu. Mekkę szarif postanowił zaatakować sam.

Mekka leży w wąskiej, skalistej dolinie, kilkadziesiąt kilometrów od morza. Było to nie tylko święte miasto, lecz także siedziba szarifa, który mieszkał tu w swoim pałacu. Na lato turecki gubernator generalny Hidżazu, Ghalib Pasza, przenosił się wraz z większością wojska do położonego w górach, chłodniejszego At-Ta’ifu, około 110 kilometrów na południowy wschód. Tak było i w 1916 roku. W mieście zostało według brytyjskiej historii oficjalnej około 1000 żołnierzy, według Antoniusa około 1400, a według Bostancıego 1200 pod dowództwem Derwisza Beja. Nazwiska dowódców po stronie tureckiej pojawiają się w źródłach rzadko. Antonius pisze tylko, że gmachu rządowego bronił zastępca gubernatora generalnego, sam będący oficerem.

Garnizon zajmował kilka punktów. Największe były koszary Dżirwal na zachodnim skraju miasta, przy drogach do Dżuddy i Medyny. Na wzgórzu nad południową częścią Mekki, tuż nad Świętym Meczetem, stał fort Dżijad (Adżjad), zbudowany w XVIII wieku, z którego działa mogły razić każdą dzielnicę. W 2002 roku władze saudyjskie go zburzyły, a na jego miejscu stoi dziś kompleks hotelowy Abradż al-Bajt. Główna strażnica stała przy południowo-wschodnim narożniku meczetu, w pobliżu wzgórza As-Safa, a urzędy prowincji mieściły się w gmachu Hamidijja. Powstańcy, ludzie szarifa i Beduini z okolicznych plemion, mieli przewagę liczebną, ale tylko karabiny, i to nie wszyscy. Nie mieli ani artylerii, ani karabinów maszynowych.

Przebieg

Pierwsze dni

10 czerwca o pół do czwartej nad ranem powstańcy jednocześnie otworzyli ogień na koszary, posterunki i gmach Hamidijja i otoczyli wszystkie tureckie punkty oporu. Działa fortu Dżijad odpowiedziały ostrzałem stanowisk Beduinów i domów w mieście, przede wszystkim pałacu szarifa. Około dziewiątej rano oficerowie z koszar Dżirwal zatelefonowali do pałacu i poprosili o przerwanie walki. Z tej rozmowy zrodziła się słynna anegdota. Według brytyjskiej historii oficjalnej turecki dowódca powiedział: „Beduini zbuntowali się przeciw rządowi. Znajdź jakieś wyjście”, a szarif odparł: „Oczywiście, że znajdziemy”. Przysłany przez szarifa urzędnik oznajmił Turkom, że kraj ogłosił niepodległość, a walka skończy się, gdy opuszczą koszary i oddadzą broń. Oficerowie odmówili i walki trwały do zmroku. Według „Al-Kibli” Turcy stracili tego dnia około 150 zabitych i rannych, a Arabowie ośmiu.

11 czerwca przed południem powstańcy zdobyli szturmem główną strażnicę przy meczecie i wzięli do niewoli jej załogę. 12 czerwca najcięższe walki toczyły się wokół gmachu Hamidijja. Według „Al-Kibli” zastępca gubernatora ostrzeliwał stamtąd przechodniów i wiernych w meczecie, aż oddział szarifa zdobył budynek. Zastępcę gubernatora i jego oficerów odprowadzono z honorami wojskowymi do pałacu. Gdy poznał przyczyny powstania, na prośbę szarifa napisał do dowódców koszar i fortu, by się poddali. Ci jednak odmówili. W ciągu trzech dni powstańcy opanowali więc miasto, ale nie główne umocnienia.

Ostrzał świętego miasta

Garnizon koszar grał na zwłokę, a fort Dżijad ostrzeliwał miasto, domy i Święty Meczet. Modlitwy w meczecie ustały, a wiernym trudno było się do niego zbliżyć. Dwa pociski upadły przy Al-Kabie, w pobliżu Czarnego Kamienia, i podpaliły jej zasłonę. Tysiące ludzi rzuciło się pod ogniem gasić pożar. Trzeci pocisk trafił w Makam Ibrahim, kamień przy Al-Kabie, na którym według tradycji stał Abraham, budując świątynię. Część historyków uważa, że Turcy trafili w świątynię przypadkiem, ale szarif uczynił z tego jeden z głównych zarzutów w swojej odezwie do muzułmanów świata. Było to potężne narzędzie propagandy przeciw rządowi, który w 1914 roku wzywał wszystkich muzułmanów do świętej wojny.

Przez trzy tygodnie nic się nie zmieniało. Arabowie bez artylerii nie mogli zdobyć umocnień, a Turcy nie odważyli się z nich wyjść. 2 lipca rząd w Konstantynopolu ogłosił, że Husajn zostaje pozbawiony godności, a nowym emirem Mekki mianował jego rywala, szarifa Alego Hajdara. W samej Mekce nie miało to już znaczenia.

Egipskie działa

Pomoc przyszła zza Morza Czerwonego. Gdy szarif poprosił o artylerię górską z muzułmańską obsługą, gubernator generalny Sudanu i naczelny dowódca armii egipskiej, sir Reginald Wingate, bez wahania wysłał dwie egipskie baterie górskie z własnymi oficerami muzułmanami i baterię sześciu karabinów maszynowych pod dowództwem starszego oficera egipskiego, którego brytyjska historia oficjalna nazywa Sayad Bey Ali. 27 czerwca trzy statki z działami, 3000 karabinów, amunicją oraz jęczmieniem, mąką, ryżem i kawą wypłynęły z Port Sudanu i następnego dnia dotarły do zdobytej już Dżuddy. Dwa działa natychmiast wysłano do Mekki.

Egipscy artylerzyści ostrzelali fort Dżijad i wybili wyłom w jednej z jego ścian. Arabowie wdarli się przez niego do środka i rano 4 lipca zdobyli fort. Według „Al-Kibli” zginęło przy tym dwóch tureckich oficerów i jeden żołnierz, a atakujący mieli tylko jednego rannego. W forcie zdobyto pięć dział i około 8000 karabinów oraz dużo amunicji. Potem egipskie działa przeniesiono pod koszary Dżirwal. Turcy kilka razy wywieszali białą flagę, by zyskać na czasie, ale w końcu poddali się naprawdę. Wieczorem 9 lipca grupa oficerów z białą flagą przyszła do obozu powstańców. Garnizon złożył broń, a żołnierze mogli zachować swoje pieniądze, bagaże, a nawet konie.

Straty

Dokładnych danych brak. „Al-Kibla” podawała, że Turcy stracili około 150 zabitych i rannych pierwszego dnia i 21 zabitych oraz 76 rannych w czasie oblężenia koszar, a w niewoli znalazło się z samych koszar 30 oficerów i 1120 żołnierzy. Do tego trzeba doliczyć jeńców ze strażnicy, gmachu rządowego i fortu. Straty powstańców, według tej samej gazety, były bardzo małe, ale to dane jednej strony. Nie wiadomo, ilu mieszkańców Mekki zginęło od ostrzału.

Znaczenie

Zdobycie Mekki dało powstaniu stolicę i wielki prestiż. Szarif panował teraz nad najświętszym miastem islamu, do którego co roku ciągnęli pielgrzymi z całego świata muzułmańskiego, a wezwanie sułtana do świętej wojny przeciw Ententie straciło w oczach wielu muzułmanów wiarygodność. Według Antoniusa jesienna pielgrzymka (hadżdż) w 1916 roku zgromadziła sporo wiernych z Egiptu, a w Kairze powstanie zaczęto uważać za najpoważniejszy cios, jaki dotąd zadano Turcji. Jesienią 1916 roku Husajn ogłosił się królem, a później powstało Królestwo Hidżazu.

Bitwa pokazała też słabość powstańców. Bez artylerii nie potrafili zdobyć nawet słabo obsadzonych umocnień i wygrali dopiero dzięki egipskim działom i brytyjskim dostawom. Tak samo było pod At-Ta’ifem, który drugi syn szarifa, Abd Allah, oblegał od czerwca. Egipska artyleria otworzyła tam ogień 16 lipca, a garnizon z gubernatorem Ghalibem Paszą poddał się dopiero 22 września. Medyny, połączonej koleją z Damaszkiem, powstańcy nie zdobyli do końca wojny.