Fajsal I

Emir Fajsal, trzeci syn szarifa Mekki Husajna ibn Alego, był najważniejszym dowódcą i politykiem powstania arabskiego. W czerwcu 1916 roku ogłosił pod Medyną niezależność Arabów od Turków, a potem, z brytyjskim złotem, bronią i doradcami, wśród których najsłynniejszy był Thomas Edward Lawrence, poprowadził Arabską Armię Północną z Hidżazu przez Al-Wadżh i Akabę aż do Damaszku. Jesienią 1918 roku stanął na czele arabskiego rządu w Syrii, rok później walczył o jej niepodległość na konferencji pokojowej w Paryżu, a w marcu 1920 roku został ogłoszony królem. Po czterech miesiącach wypędzili go Francuzi. Brytyjczycy, którzy nie dotrzymali mu obietnic w Syrii, osadzili go w 1921 roku na tronie Iraku. Uchodzi za jednego z najzdolniejszych przywódców arabskich swojej epoki: przywódcę wojskowego z konieczności, a dyplomatę z talentu.

Przed wojną

Urodził się według większości źródeł 20 maja 1885 roku w Mekce. Część opracowań podaje 1883 rok i At-Ta’if. Jak inni chłopcy z rodu szarifów, część dzieciństwa spędził wśród Beduinów, gdzie uczył się jazdy, języka i obyczajów pustyni. Od początku lat dziewięćdziesiątych dorastał jednak w Konstantynopolu, dokąd władze odesłały jego ojca. Kształcił się u prywatnych nauczycieli, mówił po turecku i dobrze znał świat osmańskiej stolicy. W 1904 roku poślubił kuzynkę Huzajmę bint Nasir.

Gdy w 1908 roku jego ojciec został emirem Mekki, Fajsal wrócił z nim do Hidżazu. W 1911 roku walczył u jego boku przeciw Muhammadowi al-Idrisiemu w Asirze. Potem, podobnie jak starszy brat Abd Allah, zasiadał w parlamencie osmańskim jako deputowany z Dżuddy. W rodzinie uchodził za ostrożnego i rozważnego, w przeciwieństwie do Abd Allaha, który był głównym architektem kontaktów z Brytyjczykami.

Damaszek: spiskowiec i zakładnik

Na początku 1915 roku ojciec wysłał go do Konstantynopola, by wybadał zamiary rządu i wyjaśnił, dlaczego szarif nie popiera dżihadu. Po drodze, w Damaszku, Fajsal zetknął się z tajnymi stowarzyszeniami arabskimi, cywilnym Al-Fatat i wojskowym Al-Ahd, i według większości historyków został członkiem pierwszego z nich. W stolicy rozmawiał z Enverem i Talatem. W drodze powrotnej, w maju 1915 roku, spiskowcy wręczyli mu dokument nazywany protokołem damasceńskim: obiecywali poprzeć powstanie pod wodzą szarifa, jeśli Wielka Brytania uzna niepodległość Arabów w szerokich granicach. Na naradzie rodzinnej w At-Ta’ifie Fajsal radził ostrożność, ale ojciec postanowił rokować z Brytyjczykami.

Na początku 1916 roku Fajsal znów pojechał do Damaszku, tym razem jako wysłannik szarifa przy dowódcy osmańskim w Syrii, Dżemalu Paszy. Był tam zarazem gościem i zakładnikiem. Dżemal rozprawiał się z arabskimi działaczami, a Fajsal na próżno prosił o łaskę dla aresztowanych. Według George’a Antoniusa, gdy 6 maja 1916 roku powieszono w Damaszku i Bejrucie 21 z nich, zerwał z głowy chustę i krzyknął „Tab al-maut ja Arab!”, wzywając Arabów, by gotowi byli umrzeć za zemstę. Niedługo potem wezwał go ojciec. Fajsal przekonał Dżemala, że musi osobiście przyprowadzić z Medyny ochotników z Hidżazu, i 16 maja wyjechał z Damaszku.

Powstanie w Hidżazie

5 czerwca 1916 roku Fajsal i jego starszy brat Ali ogłosili pod Medyną niezależność Arabów. Następnego dnia Fajsal zaatakował miasto, ale garnizon Fahreddina Paszy odparł plemiona ogniem artylerii, a Beduini, nieprzywykli do dział, rozproszyli się. Gdy ojciec opanował Mekkę, a porty nad Morzem Czerwonym przechodziły w ręce powstańców, Fajsal przez całe lato trzymał się w górach przy drogach z Medyny do Mekki, próbując utrzymać razem niezdyscyplinowane, opłacane złotem plemiona.

23 października 1916 roku w obozie w Hamrze w Wadi Safra odwiedził go młody kapitan brytyjskiego wywiadu z Kairu, Thomas Edward Lawrence. W „Siedmiu filarach mądrości” Lawrence napisał, że od pierwszego spojrzenia poczuł, iż to jest człowiek, którego przyjechał szukać w Arabii, przywódca, który poprowadzi powstanie do chwały. Jego raporty przekonały Kair, by stawiać na Fajsala, a Lawrence wkrótce wrócił jako oficer łącznikowy przy jego kwaterze. Obaj zbudowali bliską, choć nie wolną od napięć współpracę.

W grudniu 1916 roku Turcy z Medyny rozbili oddziały Fajsala w górach i zepchnęli go do Janbu, które obronił z pomocą okrętów Royal Navy. Wyjściem z kryzysu okazał się plan, który Fajsal proponował już wcześniej, a Lawrence pomógł urzeczywistnić: marsz wybrzeżem na północ. W styczniu 1917 roku około 10 tysięcy ludzi ruszyło wzdłuż Morza Czerwonego na Al-Wadżh, które 23–24 stycznia zdobył desant z brytyjskich okrętów. Fajsal chciał pokazać plemionom po drodze siłę sprawy ojca i to mu się udało. Odtąd Turcy nie myśleli już o marszu na Mekkę, a powstanie zaczęło sięgać ku Syrii.

Arabska Armia Północna

Z Al-Wadżh ludzie Fajsala atakowali Kolej Hidżaską, a w maju 1917 roku wyruszyła stamtąd wyprawa szarifa Nasira, Audy Abu Tajji i Lawrence’a, która 6 lipca zajęła Akabę. Fajsal dał na nią pieniądze i ludzi. W sierpniu przeniósł się do Akaby, a jego siły, nazwane Arabską Armią Północną, przeszły pod operacyjne zwierzchnictwo generała Edmunda Allenby’ego, dowódcy brytyjskiego w Egipcie i Palestynie. Obok Beduinów rosła w niej armia regularna z dawnych oficerów i żołnierzy osmańskich arabskiego pochodzenia, w dużej części jeńców i dezerterów. Dowodził nią Dżafar al-Askari, a szefem sztabu był Nuri as-Sa’id. Brytyjczycy dostarczali złota, karabinów, samochodów pancernych i samolotów, a Francuzi przysłali baterię górską.

W październiku 1917 roku Arabowie odparli Turków pod Petrą, w styczniu 1918 roku młodszy brat Fajsala, Zajd, zdobył At-Tafilę, a w kwietniu regularni żołnierze Dżafara przez kilka dni bezskutecznie szturmowali umocniony Ma’an. Fajsal dowodził z kwatery, a nie z siodła. Jego największym talentem było jednanie skłóconych szejków, łagodzenie waśni krwi i utrzymywanie razem ludzi, których łączyły tylko nienawiść do Turków i brytyjskie złoto. 4 czerwca 1918 roku w obozie pod Ma’anem przyjął przywódcę syjonistów Chaima Weizmana i rozmawiał z nim o współpracy.

Fajsal wiedział, że obietnice brytyjskie są niepewne. Pod koniec 1917 roku Turcy rozgłosili ujawnione przez bolszewików porozumienie Sykes-Picot, a Dżemal Pasza proponował mu rokowania. Fajsal odesłał listy ojcu, który przekazał je Brytyjczykom. Część historyków, między innymi Efraim Karsh i Ali Allawi, opisuje jednak dalsze kontakty Fajsala z tureckimi dowódcami w 1918 roku, gdy nowy dowódca 4 Armii, Dżemal Pasza zwany Małym, ponawiał ofertę autonomii Arabów w ramach imperium. Fajsal odpowiadał i badał warunki. Lawrence, który o tym wiedział, tłumaczył później, że chodziło o pogłębienie rozłamów wśród Turków. Krytycy widzą w tym zabezpieczanie się na wypadek zwycięstwa państw centralnych, które wiosną 1918 roku wydawało się możliwe. Do zmiany frontu nie doszło.

Damaszek

We wrześniu 1918 roku, w ramach ofensywy Allenby’ego, arabska kolumna z brytyjskimi samochodami pancernymi i francuską baterią przecięła tory wokół węzła w Darze, a po rozbiciu Turków w Palestynie nękała uciekającą 4 Armię. 1 października do Damaszku wjechali Australijczycy, a godzinę czy dwie później arabscy jeźdźcy szarifa Nasira. Fajsal przyjechał do miasta 3 października i spotkał się z Allenbym w hotelu Victoria. Usłyszał, że może tworzyć arabską administrację na wschód od Jordanu i w głębi Syrii, ale nie na wybrzeżu, które według porozumienia Sykes-Picot miało przypaść Francji, i że do końca wojny najwyższą władzę ma brytyjski naczelny wódz. Zajęcie Damaszku było spełnieniem marzeń powstańców, ale od razu zaczęło spór z Francją. Gdy ludzie Fajsala wywiesili arabską flagę w Bejrucie, Allenby kazał ją zdjąć. W październiku Arabowie Fajsala weszli jeszcze, razem z Brytyjczykami, do Homsu, a w nocy na 26 października wdarli się do Aleppo. Na początku listopada Wielka Brytania i Francja ogłosiły deklarację, że chcą rządów z wyboru miejscowych ludów.

Po wojnie

Jako przedstawiciel ojca Fajsal pojechał w listopadzie 1918 roku do Europy, a w styczniu 1919 roku wystąpił na konferencji pokojowej w Paryżu, z Lawrence’em jako tłumaczem i doradcą. 3 stycznia podpisał z Weizmanem porozumienie, w którym zgadzał się na żydowskie osadnictwo w Palestynie, ale dopisał po arabsku zastrzeżenie, że umowa przestaje obowiązywać, jeśli Arabowie nie dostaną niepodległości, o którą zabiegał. 6 lutego przedstawił żądania arabskie Radzie Dziesięciu. Francji nie przekonał, a Brytyjczycy, dla których przyjaźń z Paryżem była ważniejsza, wycofali w końcu wojska z Syrii. Na konferencji przyjęto amerykański pomysł zbadania woli mieszkańców przez komisję Kinga-Crane’a, ale jej raport nie miał wpływu na decyzje mocarstw.

8 marca 1920 roku Syryjski Kongres Narodowy w Damaszku ogłosił niepodległość Syrii i obwołał Fajsala jej królem. Miesiąc później konferencja w San Remo przyznała Francji mandat nad Syrią i Libanem. Francuski wysoki komisarz, generał Henri Gouraud, postawił ultimatum. Fajsal je przyjął, ale francuskie wojska i tak ruszyły na Damaszek, a garstka ochotników ministra wojny Jusufa al-Azmy zginęła 24 lipca w bitwie pod Majsalun. Królestwo Syrii przestało istnieć, a Fajsal musiał wyjechać.

Brytyjczycy, borykający się z powstaniem w Iraku, szukali dla tego kraju władcy, który zapewni im wpływy przy mniejszych kosztach. W marcu 1921 roku na konferencji w Kairze, zwołanej przez Winstona Churchilla, z udziałem Lawrence’a i Gertrude Bell, postanowiono oddać tron Fajsalowi. Po zorganizowanym przez Brytyjczyków plebiscycie 23 sierpnia 1921 roku został w Bagdadzie koronowany na króla Iraku. Przez dwanaście lat lawirował między brytyjskimi doradcami a irackimi nacjonalistami, próbował zbliżyć sunnitów i szyitów i budował armię oraz administrację, w dużej części z dawnych towarzyszy z powstania. W 1932 roku Irak jako pierwszy kraj mandatowy uzyskał formalną niepodległość i wstąpił do Ligi Narodów. Latem 1933 roku, w czasie kryzysu po masakrze Asyryjczyków w Simele, który nadwerężył jego stosunki z Londynem, schorowany król leczył się w Szwajcarii. Zmarł 8 września 1933 roku w Bernie na atak serca, mając 48 lat. Tron objął jego syn Ghazi.

Ocena

Obraz Fajsala na Zachodzie ukształtował przede wszystkim Lawrence, który w „Siedmiu filarach mądrości” przedstawił go jako szlachetnego, natchnionego przywódcę, a zarazem człowieka zależnego od rad swojego brytyjskiego przyjaciela. Ten portret, utrwalony w filmie Davida Leana z 1962 roku, gdzie Fajsala zagrał Alec Guinness, dziś uchodzi za jednostronny. Arabscy historycy, jak Sulajman Musa, oraz iracki biograf Fajsala Ali Allawi podkreślają, że to on, a nie Lawrence, przez dwa lata trzymał w całości koalicję plemion i oficerów, prowadził własną politykę wobec Brytyjczyków, Francuzów i syjonistów i myślał o państwie, a nie o rajdach na kolej.

Krytycy, jak Efraim i Inari Karsh, widzą w nim przede wszystkim polityka dynastycznego, który zabiegał o tron dla siebie, prowadził podwójną grę z Turkami i za cenę brytyjskiego poparcia godził się na kompromisy, choćby wobec syjonistów. Większość historyków zgadza się, że jako dowódca wojskowy nie był wybitnym taktykiem i że powstanie zawdzięczało swoje sukcesy brytyjskiej flocie, złotu i armii Allenby’ego. Jako polityk pokazał jednak zręczność i wytrwałość: przegrał Syrię z Francją, której nie mógł się przeciwstawić, ale w Iraku zbudował państwo, które przetrwało jego śmierć. Dla nacjonalistów arabskich pozostał symbolem zarówno nadziei z 1918 roku, jak i rozczarowania, które przyniósł podział Bliskiego Wschodu po wojnie.