Dżafar al-Askari

Dżafar al-Askari przeszedł w czasie wielkiej wojny drogę, jakiej nie przeszedł chyba żaden inny oficer: walczył najpierw przeciw Brytyjczykom, a potem u ich boku. Arab z Bagdadu, wykształcony w Konstantynopolu i w Niemczech, w 1915 roku zorganizował i poprowadził wojska bractwa Sanusijja w ich wyprawie na zachodnią granicę Egiptu. W lutym 1916 roku dostał się do niewoli pod Agagią. W kairskim więzieniu, wstrząśnięty egzekucjami arabskich działaczy w Syrii, postanowił przyłączyć się do powstania szarifa Mekki. Od 1917 roku dowodził regularnymi oddziałami Arabskiej Armii Północnej emira Fajsala, z którą walczył pod Petrą, At-Tafilą i Ma’anem, aż do zajęcia Syrii. Po wojnie współtworzył armię i państwo irackie, dwa razy był premierem Iraku i zginął w 1936 roku podczas pierwszego wojskowego zamachu stanu w tym kraju.

Przed wojną

Urodził się 15 września 1885 roku w Bagdadzie. Część źródeł podaje jako miejsce urodzenia Kirkuk, a polska Wikipedia rok 1887. Jego ojciec był pułkownikiem armii osmańskiej, a przydomek „al-Askari” rodzina wywodziła od wsi Askar pod Kirkukiem, gdzie przed wiekami osiedlił się jej przodek. Dorastał w Mosulu. Uczył się w szkole wojskowej w Bagdadzie, a w latach 1901–1904 w akademii wojskowej w Konstantynopolu, po której jako podporucznik trafił do 6 Armii w Iraku. Po rewolucji młodotureckiej znalazł się w pierwszej grupie oficerów wysłanych na szkolenie do Niemiec i w latach 1910–1912 służył w Berlinie i w badeńskim pułku grenadierów w Karlsruhe.

Na wieść o wybuchu wojny bałkańskiej wrócił do kraju, dowodził kompanią i w październiku 1912 roku został ranny. Potem pracował w sztabie korpusu, którego szefem był Enver, uczył w szkole oficerskiej w Aleppo i zdał egzamin do akademii sztabu generalnego. Był rosłym, tęgim, towarzyskim człowiekiem, znał kilka języków i według wielu relacji z łatwością zjednywał sobie ludzi, także przeciwników.

Sanusijja

Gdy Imperium Osmańskie weszło do wojny, Dżafar pracował w sztabie niemieckiego admirała Guido von Usedoma, który umacniał obronę Dardaneli. Na początku 1915 roku Enver wysłał go razem ze swoim przyrodnim bratem Nurim bejem do Cyrenajki, do przywódcy bractwa Sanusijja, Sajjida Ahmada asz-Szarifa. Mieli nakłonić go do wojny z Brytyjczykami w Egipcie i przygotować jego wojska. Sajjid Ahmad, uwikłany w walki z Włochami i Francuzami, nie palił się do nowej wojny. Według późniejszej relacji Dżafara przekonały go dopiero niemieckie pieniądze i nacisk Envera. Dżafar wyszkolił w tym czasie z miejscowych ochotników regularne oddziały bractwa, muhafizija. We wspomnieniach opisywał też, jak w przebraniu pielgrzyma przedostał się przez Egipt do Syrii, a z Bejrutu wrócił żaglowcem z bronią dla bractwa.

W listopadzie 1915 roku ludzie bractwa zaatakowali As-Sallum, a Brytyjczycy wycofali się do Marsa Matruh. Dowództwo objął Nuri, a Dżafar był jego zastępcą i dowodził w polu. W grudniu jego muhafizija zaskoczyli brytyjską kolumnę nad Wadi Senab. Brytyjska historia oficjalna przyznała, że ich luźny szyk i umiejętne korzystanie z osłon przynosiły zaszczyt jego szkoleniu. 25 grudnia w Wadi Madżid Dżafar musiał się wycofać, tracąc kancelarię i rzeczy osobiste, a 23 stycznia 1916 roku pod Halazin, choć znów ustąpił z pola, zadał Brytyjczykom ciężkie straty obejściem ich skrzydła. Za każdym razem jego wojska wymykały się pościgowi.

Ostatnią bitwę stoczył 26 lutego 1916 roku pod Agagią, na południowy wschód od Sidi Barrani. Południowoafrykańska piechota generała Henry’ego Lukina wyparła jego około półtora tysiąca ludzi z umocnionych wydm, a cofającą się kolumnę dopadła szarża Dorset Yeomanry. Dżafar, ranny, nie uciekł razem z Beduinami i dostał się do niewoli. Brytyjska historia oficjalna uznała utratę jej najzdolniejszego dowódcy za cios, po którym wojska bractwa stały się znacznie mniej groźne. Nuri zbiegł.

Z niewoli do powstania

Dżafara osadzono w cytadeli w Kairze. Próbował uciec, spuszczając się z okna na linie zrobionej z koców, ale koce nie wytrzymały ciężaru i spadł, łamiąc lub raniąc nogę. Według jego wspomnień, gdy go przesłuchiwano, zaproponował, że zapłaci za podarte koce, czym rozbawił strażników. W tym czasie dotarły do niego wieści, które zmieniły jego stosunek do wojny. W maju 1916 roku namiestnik Syrii Dżemal Pasza kazał stracić w Bejrucie i Damaszku arabskich działaczy narodowych, a w czerwcu szarif Mekki Husajn ogłosił powstanie. Pod wpływem przyjaciela, a później szwagra, Nuriego as-Sa’ida, Dżafar zgłosił się do służby u szarifa.

Według większości źródeł Brytyjczycy zwolnili go wiosną 1917 roku i przewieźli do Hidżazu, gdzie dołączył do Fajsala w Al-Wadżh. Fajsal powierzył mu dowództwo regularnych oddziałów, tworzonych z dawnych oficerów i żołnierzy osmańskich arabskiego pochodzenia, w dużej części jeńców z obozów brytyjskich i dezerterów. Szefem sztabu został Nuri as-Sa’id. Gdy w lipcu 1917 roku Arabowie zdobyli Akabę, armia Fajsala, nazwana Arabską Armią Północną, przeniosła się tam i przeszła pod operacyjne zwierzchnictwo generała Edmunda Allenby’ego. Brytyjczycy dostarczali pieniędzy, broni i instruktorów, a regularne bataliony Dżafara stały się trzonem armii obok beduińskich oddziałów plemiennych.

Arabska Armia Północna

21 października 1917 roku Turcy z Ma’an zaatakowali placówki arabskie w Wadi Musa, ale regularni żołnierze, którymi według historii oficjalnej dowodził Dżafar, odparli ich pod Petrą. W listopadzie Dżemal Pasza, korzystając z ujawnienia przez bolszewików porozumienia Sykes-Picot, przysłał Fajsalowi i Dżafarowi listy z propozycją pojednania i autonomii arabskich prowincji. Fajsal odesłał je ojcu, a powstańcy odrzucili ofertę.

W styczniu 1918 roku Dżafar był doradcą wojskowym emira Zajda, młodszego brata Fajsala, w wyprawie na At-Tafilę. Gdy Turcy podeszli pod miasto, radził oddać je i bronić się na wzgórzach na południe od niego. Arabowie odparli natarcie 25 stycznia. W kwietniu, gdy Brytyjczycy po rajdzie na Amman wiązali Turków za Jordanem, regularne wojska Dżafara uderzyły na kolej hidżaską wokół Ma’an i przez kilka dni szturmowały samo miasto. Zdobyły na krótko część pozycji, ale nie opanowały umocnionego garnizonu i musiały się wycofać.

Latem 1918 roku Dżafar znalazł się w środku sporu między Fajsalem a jego ojcem. Król Husajn, nieufny wobec dawnych oficerów osmańskich i zazdrosny o pozycję syna, publicznie zakwestionował tytuł, jaki Fajsal nadał Dżafarowi. Fajsal i jego oficerowie zagrozili dymisją, a kryzys, który mógł rozbić armię na kilka tygodni przed ofensywą Allenby’ego, zażegnano dopiero po interwencji Brytyjczyków.

We wrześniu, w czasie bitwy pod Megiddo, oddziały regularne pod dowództwem Nuriego as-Sa’ida szły z Lawrence’em na węzeł kolejowy w Dara, a 23 września arabscy regularni zajęli Ma’an, opuszczony przez Turków. Na początku października Dżafar wszedł z Fajsalem do zajętego Damaszku. Jeszcze przed końcem wojny Allenby udekorował go brytyjskim orderem. Według wspomnień Dżafara honorową asystę przy tej uroczystości stanowili żołnierze Dorset Yeomanry, którzy dwa i pół roku wcześniej wzięli go do niewoli, a on sam przypiął do munduru obok nowego orderu niemiecki Krzyż Żelazny.

Po wojnie

W arabskim rządzie w Damaszku Dżafar był inspektorem wojska, a potem gubernatorem wojskowym Aleppo. Po wypędzeniu Fajsala przez Francuzów w 1920 roku poparł jego kandydaturę na tron Iraku i w październiku 1920 roku został ministrem obrony w tymczasowym rządzie irackim, z zadaniem zbudowania armii. Wielu jej oficerów wywodziło się, tak jak on, z dawnej armii osmańskiej i z armii Fajsala. Dwa razy był premierem, w latach 1923–1924, gdy jego rząd przeprowadził przez zgromadzenie konstytucyjne układ z Wielką Brytanią, i w latach 1926–1928. Bywał też ministrem spraw zagranicznych i posłem w Londynie. 29 października 1936 roku, według części źródeł dzień później, gdy generał Bakr Sidki dokonał zamachu stanu, Dżafar, wówczas minister obrony, wyjechał na spotkanie zbuntowanych oddziałów, by je przekonać do powrotu do koszar, i został zamordowany z rozkazu przywódcy przewrotu. Jego wspomnienia, doprowadzone do 1919 roku, ukazały się po arabsku w 1988 roku, a po angielsku w 2003 roku.

Ocena

Brytyjczycy cenili Dżafara jako zdolnego taktyka i odważnego dowódcę. Ich historia oficjalna przyznawała, że wojska bractwa Sanusijja, wyszkolone przez niego, walczyły znacznie lepiej, niż się spodziewano. Lawrence wspominał go w „Siedmiu filarach mądrości” z wyraźną sympatią. Dla historyków irackich i jordańskich jest jednym z ojców armii irackiej i przykładem pokolenia oficerów, którzy w czasie wojny porzucili imperium osmańskie dla idei arabskiej.

Krytycy przypominają, że należał do wąskiej elity dawnych oficerów osmańskich, związanych z dynastią haszymidzką i z Brytyjczykami, która rządziła Irakiem po wojnie i była przez wielu Irakijczyków postrzegana jako narzędzie mandatu. Jego życiorys dobrze pokazuje zarazem, jak płynne były w latach 1914–1918 lojalności na Bliskim Wschodzie: ten sam oficer w ciągu trzech lat dostał niemiecki Krzyż Żelazny i brytyjskie odznaczenie.