Dżemal Pasza

Ahmed Dżemal, znany jako Dżemal Pasza (po turecku Cemal Paşa), był obok ministra wojny Envera i ministra spraw wewnętrznych Talata jednym z trzech przywódców młodotureckich, którzy rządzili Imperium Osmańskim w czasie wielkiej wojny. Przez całą wojnę był ministrem marynarki, ale ważniejszą rolę odegrał jako dowódca 4 Armii i niemal samowładny namiestnik Syrii, do której należały wtedy także Liban i Palestyna. Dwukrotnie wysyłał wojska na Kanał Sueski, a od 1916 roku walczył z powstaniem arabskim i z Brytyjczykami w Palestynie. Arabowie zapamiętali go jako „as-Saffaha”, czyli Rzeźnika, za egzekucje działaczy narodowych w Bejrucie i Damaszku. Jego rola w ludobójstwie Ormian jest przedmiotem sporów historyków. Zginął w 1922 roku w Tyflisie z rąk ormiańskich zamachowców.

Przed wojną

Urodził się 6 maja 1872 roku w Mitylenie na wyspie Lesbos, jako syn wojskowego aptekarza. Ukończył szkołę wojskową i akademię sztabu generalnego w Konstantynopolu, a potem służył w europejskiej części imperium, przy budowie umocnień w okręgu Edirne i jako inspektor kolei w okolicach Salonik. Tam wstąpił do tajnego Komitetu Jedności i Postępu, a po rewolucji młodotureckiej w 1908 roku wszedł do jego ścisłego kierownictwa. W 1909 roku wziął udział w stłumieniu kontrrewolucji w stolicy, a potem jako gubernator Adany przywracał porządek po rzezi tamtejszych Ormian. Chrześcijańscy misjonarze chwalili go wtedy jako sprawnego administratora. W latach 1911–1912 był gubernatorem Bagdadu, a w pierwszej wojnie bałkańskiej dowodził jako pułkownik rezerwami w Tracji.

Do władzy doszedł razem z Enverem. Po zamachu stanu ze stycznia 1913 roku został komendantem wojskowym Konstantynopola, a gdy w czerwcu zamordowano wielkiego wezyra Mahmuda Şevketa Paszę, rozprawił się z opozycją, posyłając wielu jej przywódców na szubienicę. Historyk Hasan Kayalı widzi w tym zapowiedź metod, które zastosował później w Syrii. Pod koniec 1913 roku został ministrem robót publicznych i otrzymał tytuł paszy, a na początku 1914 roku ministrem marynarki. Uchodził za zwolennika Francji i latem 1914 roku pojechał do Paryża szukać sojuszu, ale wrócił z niczym.

Droga do wojny

Jako minister marynarki Dżemal patronował budowie floty, której największą nadzieją były dwa nowoczesne pancerniki zamówione w Wielkiej Brytanii. Na przełomie lipca i sierpnia 1914 roku Brytyjczycy zatrzymali je dla siebie, co wywołało w Turcji falę oburzenia i ułatwiło Enverowi zbliżenie z Niemcami. Dżemal nie należał do wąskiej grupy, która 2 sierpnia zawarła tajny sojusz z Niemcami, i początkowo podchodził do niego sceptycznie, ale ostatecznie poparł Envera. Gdy w sierpniu przez Dardanele przepuszczono Goebena i Breslau, flotą turecką zaczął w praktyce dowodzić niemiecki admirał Wilhelm Souchon. Pod koniec października okręty Souchona ostrzelały rosyjskie porty i Turcja znalazła się w wojnie.

Syria i Kanał Sueski

W listopadzie 1914 roku Dżemal przyjął dowództwo 4 Armii i władzę gubernatora w Syrii, zachowując zarazem ministerstwo marynarki. W grudniu przybył do Damaszku z nadzwyczajnymi pełnomocnictwami wojskowymi i cywilnymi. Jego pierwszym zadaniem był atak na Egipt. W styczniu 1915 roku jego armia przeszła pustynię Synaj, a 3–4 lutego próbowała sforsować Kanał Sueski. Operację przygotował i prowadził w praktyce jego niemiecki doradca, bawarski oficer Friedrich Kress von Kressenstein. Turcy liczyli, że na widok armii sułtana-kalifa Egipcjanie powstaną przeciw Brytyjczykom. Nic takiego się nie stało, atak odparto, a Dżemal wycofał wojska do Beer Szewy. Drugą wyprawę, starannie przygotowaną z niemiecką artylerią i lotnictwem, Kress poprowadził latem 1916 roku, ale i ona załamała się w sierpniu pod Romani. Odtąd Turcy na tym froncie się bronili.

Rządy Dżemala w Syrii były twarde. W zdobytych dokumentach francuskich konsulatów znalazł dowody kontaktów arabskich działaczy z Francją i oddał ich pod sąd wojenny. W sierpniu 1915 roku w Bejrucie, a 6 maja 1916 roku w Bejrucie i Damaszku powieszono łącznie ponad trzydziestu polityków, dziennikarzy i duchownych, muzułmanów i chrześcijan. W Libanie i Syrii 6 maja jest do dziś Dniem Męczenników. Wpływowe rodziny syryjskie zsyłano do Anatolii. Pobór do wojska, rekwizycje, blokada wybrzeża przez flotę Ententy, spekulacja i plaga szarańczy doprowadziły do wielkiego głodu, który według różnych szacunków zabił w latach 1915–1918 setki tysięcy ludzi, najwięcej w górach Libanu. Kayalı zaznacza, że Dżemal równocześnie budował drogi i koleje, otwierał szkoły, wydawał gazety i przebudowywał Damaszek i Jafę, co rodziło domysły, że marzy o własnym, niezależnym od Konstantynopola państwie syryjskim. Według historyków, którzy dotarli do rosyjskich dokumentów, pod koniec 1915 roku przez pośredników sondował nawet Ententę, proponując obalenie rządu w Konstantynopolu w zamian za władzę nad azjatycką częścią imperium. Z rozmów nic nie wyszło, między innymi z powodu sprzeciwu Francji.

Powstanie arabskie

Egzekucje z 6 maja 1916 roku przyspieszyły wybuch powstania arabskiego. Syn szarifa Mekki, Fajsal, przebywał wtedy w Damaszku jako gość, a zarazem zakładnik Dżemala. Kilka dni po egzekucjach przekonał namiestnika, że powinien pojechać do Medyny po ochotników z Hidżazu, i 16 maja wyjechał. Dżemal, coś przeczuwając, posłał pod koniec maja do Medyny energicznego generała Fahreddina. 5 czerwca Arabowie zaatakowali Medynę, a szarif Husajn ogłosił powstanie, wymieniając Dżemala obok Envera i Talata wśród ludzi, którzy rządzili państwem „jak im się podobało”. Fahreddin utrzymał Medynę do końca wojny, ale Mekka i porty Hidżazu przeszły w ręce powstańców. Wojna z Arabami, wspieranymi przez Brytyjczyków, w tym oficera Thomasa Edwarda Lawrence’a, wiązała odtąd część sił 4 Armii wzdłuż kolei hidżaskiej.

Gaza i odejście z Syrii

Na początku 1917 roku Brytyjczycy wyszli z Synaju pod Gazę. Kress radził wcześniej oddać cały półwysep, ale Dżemal nie zgodził się na to ze względów politycznych. W pierwszej bitwie o Gazę 26 marca garnizon utrzymał miasto, a gdy Kress chciał iść za cofającymi się Brytyjczykami, Dżemal mu tego zabronił. Zamiast tego Turcy zamienili Gazę w twierdzę i w kwietniu odparli drugi szturm. W obawie przed desantem i szpiegostwem Dżemal kazał wtedy wysiedlić ludność Jafy, w tym tysiące Żydów z Jafy i Tel Awiwu, z których wielu zmarło potem z głodu i chorób.

Latem 1917 roku Niemcy i Enver utworzyli grupę armii „Yıldırım” pod dowództwem generała Ericha von Falkenhayna. Dżemal, który przez trzy lata był w Syrii panem, znalazł się nagle w cieniu niemieckiego dowódcy, z którym ostro się spierał. Bliski mu w tej niechęci do niemieckiej przewagi był Mustafa Kemal, dowódca 7 Armii. We wrześniu niemieckie dowództwo wezwało Dżemala na konsultacje do Niemiec, skąd wrócił po miesiącu. Jesienią bolszewicy ujawnili tajne porozumienie Sykes-Picot, a Dżemal wykorzystał je w propagandzie, przekonując Arabów, że Brytyjczycy i Francuzi chcą podzielić ich ziemie, i próbował pojednać się z szarifem. Bez skutku. W grudniu, gdy Brytyjczycy zajmowali Jerozolimę, wziął urlop i wyjechał do Konstantynopola. Do Syrii już nie wrócił.

Upadek i śmierć

Dżemal pozostał ministrem marynarki do października 1918 roku, gdy po kapitulacji Bułgarii ustąpił rząd Talata, a wielkim wezyrem został Ahmed İzzet Pasza. Dwa dni po podpisaniu rozejmu w Mudros, w nocy z 1 na 2 listopada, uciekł razem z Enverem i Talatem z Konstantynopola na niemieckim okręcie. W 1919 roku sąd wojenny w Konstantynopolu skazał go zaocznie na śmierć. Po pobycie w Berlinie, Monachium i Szwajcarii wyjechał do Moskwy, a stamtąd do Kabulu, gdzie emir Afganistanu zaprosił go do reformy swojego wojska. Z Tyflisu pośredniczył w kontaktach z bolszewikami i wspierał ruch narodowy Mustafy Kemala. 21 lipca 1922 roku w Tyflisie zastrzelili go członkowie ormiańskiej partii Dasznakcutiun w ramach operacji „Nemezis”, akcji odwetowej na sprawcach ludobójstwa Ormian. Pochowano go w Erzurumie. Na początku lat dwudziestych ukazały się po turecku, angielsku i niemiecku jego wspomnienia z lat wojny.

Ocena

Dżemal należy do najbardziej niejednoznacznych postaci młodotureckiego triumwiratu. Jako dowódca nie odniósł żadnego wielkiego zwycięstwa: obie wyprawy na Kanał Sueski skończyły się porażką, a w Syrii nie zdołał zapobiec powstaniu arabskiemu ani zatrzymać Brytyjczyków. Jako namiestnik zostawił po sobie drogi, szkoły i przebudowane miasta, ale przede wszystkim pamięć o terrorze i głodzie. W historiografii arabskiej lata jego rządów, zwane „seferberlik” (mobilizacja), stały się symbolem tureckiego ucisku i fundamentem arabskiej pamięci narodowej.

Najwięcej sporów budzi jego postawa wobec ludobójstwa Ormian. Dżemal nie był głównym organizatorem deportacji, w Syrii sprzeciwiał się bezładnym rzeziom i często spierał się w tej sprawie z Talatem, a część deportowanych Ormian przeżyła na podległych mu terenach. Według niemieckiego historyka Wolfganga Gusta, ratując w bardzo ciężkich warunkach życie może 150 tysięcy Ormian, pomógł zabić drugie tyle. Turecki historyk Ümit Kurt zwraca uwagę, że Dżemal różnił się od Talata i Envera głównie metodą: zamiast zabijać, wolał przymusowo nawracać i asymilować Ormian, ale tak samo jak oni dążył do tego, by zniknęli jako naród z ziem osmańskich. Dlatego Kurt, podobnie jak wielu innych badaczy, zalicza go do sprawców ludobójstwa.