Kapitulacja Jerozolimy

9 grudnia 1917 roku, w niedzielę, Jerozolima poddała się wojskom generała sir Edmunda Allenby’ego. Nie było szturmu ani walk na ulicach. Poprzedniego dnia Brytyjczycy zdobyli tureckie umocnienia na zachód od miasta, a w nocy jego obrońcy uciekli. Rano burmistrz Husajn Salim al-Husajni wyszedł z białą flagą na spotkanie Brytyjczyków, niosąc pismo osmańskiego gubernatora o poddaniu miasta, i przez kilka godzin szukał kogoś, kto zechciałby je przyjąć. Po czterystu latach rządów osmańskich Święte Miasto chrześcijan, żydów i muzułmanów przeszło w ręce brytyjskie, a żadne z jego świętych miejsc nie zostało uszkodzone.

Miasto przed kapitulacją

Wojna doprowadziła Jerozolimę do nędzy. Młodych mężczyzn wcielono do wojska, starszych do batalionów robotniczych, a wojsko rekwirowało żywność. Brytyjska blokada wybrzeża odcięła dowóz z morza, w 1915 roku plony zniszczyła szarańcza, a niedożywionych mieszkańców dziesiątkowały tyfus i inne choroby. Pomoc dla głodujących organizowały między innymi zagraniczne wspólnoty, takie jak Kolonia Amerykańska, która prowadziła kuchnię dla ubogich.

Od listopada front zbliżał się do miasta. Po bitwie o Nabi Samwil Brytyjczycy stali na wzgórzach kilka kilometrów na zachód i północny zachód od niego, a Erich von Falkenhayn, dowódca wojsk osmańsko-niemieckich w Palestynie, przeniósł już swoją kwaterę do Nablusu. Miasta bronił XX Korpus Alego Fuada Beja. Allenby nie chciał walczyć w samym mieście, a jego wojska dostały ścisłe rozkazy, by szanować miejsca święte w Jerozolimie i w Betlejem.

8 grudnia o świcie, w ulewnym deszczu, 60 i 74 Dywizja XX Korpusu generała porucznika sir Philipa Chetwode’a zaskoczyły Turków w okopach od Ajn Karim po Bajt Iksę i zdobyły niemal wszystkie umocnienia na zachód od miasta, a od południa nadciągała drogą z Hebronu 53 Dywizja. Natarcie zatrzymało się przed przedmieściami, ale tureckie oddziały były już wstrząśnięte. Według brytyjskiej historii oficjalnej w kilku z nich wybuchła panika, a Ali Fuad, zwątpiwszy, czy zdoła je zebrać do dalszej obrony, nakazał opuścić miasto.

Noc ewakuacji

Od północy przez przedmieścia ciągnęły tureckie kolumny, na północ drogą do Nablusu i na wschód drogą do Jerycha. Wojsko zabrało wszystkie pojazdy. Wielu chrześcijańskich i żydowskich notabli dostało rozkaz, by z rodzinami iść pieszo do Nablusu, ale w pośpiechu odwrotu nikt już tego nie dopilnował. Przed świtem miasto opuścił osmański gubernator (mutasarrif) Izzet Bej. Burmistrzowi zostawił pismo, które w przekładzie angielskim brzmiało mniej więcej tak: „Wobec ciężkiego oblężenia miasta i cierpień, jakie ten spokojny kraj znosi od waszych ciężkich dział, i z obawy, że te zabójcze pociski trafią w miejsca święte, jesteśmy zmuszeni oddać wam miasto za pośrednictwem burmistrza Jerozolimy Husajna al-Husajniego, w nadziei, że będziecie chronić Jerozolimę tak, jak my chroniliśmy ją przez ponad pięćset lat”.

Przypadek sprawił, że wieczorem 9 grudnia zaczynało się żydowskie święto Chanuka, upamiętniające odzyskanie Świątyni Jerozolimskiej przez Machabeuszy. Brytyjska historia oficjalna nazywa ten zbieg okoliczności stosownym.

Burmistrz z białą flagą

Rano burmistrz z grupą mieszkańców wyszedł na zachód, ku brytyjskim liniom. Za białą flagę posłużyło według późniejszych relacji prześcieradło ze szpitala Kolonii Amerykańskiej. Towarzyszył mu szwedzki fotograf z Kolonii, Lewis Larsson. To, co nastąpiło, brytyjska historia oficjalna nazywa elementem komedii w jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń wojny. Pierwszymi brytyjskimi żołnierzami, na których natrafił orszak, byli dwaj kucharze z londyńskiego batalionu 2/20, szeregowcy H. E. Church i R. W. J. Andrews, którzy zgubili się w nocy, szukając wody. Usłyszeli, że miasto chce się poddać, i uznali, że to sprawa nie na ich głowę. Potem burmistrz spotkał dwóch sierżantów z batalionu 2/19, Jamesa Sedgewicka i Fredericka Hurcomba, którzy pełnili służbę na placówce. Oni także odmówili przyjęcia kapitulacji. Larsson zrobił im wtedy z burmistrzem zdjęcie, jedno z najbardziej znanych zdjęć kampanii palestyńskiej. Następnie burmistrz trafił na dwóch majorów artylerii z rozpoznania, którzy obiecali tylko zatelefonować z tą wiadomością do swoich baterii.

Wreszcie, wśród pierwszych domów przedmieścia, białą flagę zobaczył podpułkownik H. Bayley, dowódca brygady artylerii polowej 60 Dywizji, który wyjechał przodem, by wybrać drogę dla dział. Z grupy wyszedł mężczyzna, który powiedział mu po francusku, że Turcy odeszli, a burmistrz jest tutaj. Wtedy przedstawiono mu Araba w europejskim ubraniu, który powiedział po angielsku: „Jestem burmistrzem Jerozolimy i pragnę poddać miasto brytyjskiemu generałowi”. Bayley wysłał wiadomość do dowódcy 60 Dywizji, generała majora Johna Shei, a jednego z oficerów posłał na pocztę, która okazała się mieć przecięte wszystkie druty telegraficzne. Wkrótce przyjechał dowódca 180 Brygady, generał brygady C. F. Watson. Wśród wiwatów tłumu obaj z małą eskortą artylerzystów pojechali pod Bramę Jafską. Na ulicach Starego Miasta panował spokój, a przybyszów powitały uradowane Amerykanki. Watson zostawił przy bramie straż złożoną z jednego oficera i jednego artylerzysty. Według części relacji to on pierwszy przyjął od burmistrza pismo i białą flagę, którą potem zatrzymał.

Pierwszym zwartym oddziałem, który wszedł do miasta, byli jednak jeźdźcy z Westminster Dragoons, czołówka 53 Dywizji, która rano bez walki przeszła przez Betlejem i o 8.45 stanęła pod murami. Potem przyjechał samochodem Shea, którego Chetwode wyznaczył do objęcia miasta, i w imieniu Allenby’ego formalnie przyjął kapitulację Jerozolimy. Kwaterę urządził w angielskim szpitalu okulistycznym zakonu św. Jana przy drodze do Jafy.

Dzień w mieście

Mieszkańcy witali Brytyjczyków entuzjastycznie. Doszło do drobnych grabieży, według historii oficjalnej głównie z nadmiaru radości, które ustały, gdy nadeszły oddziały 53 i 60 Dywizji. Brytyjczycy zajęli tylko nowoczesne przedmieścia na zachodzie i północy. Przy bramach Starego Miasta postawiono straże i do czasu uroczystego wejścia naczelnego wodza nie wpuszczano tam żołnierzy. Podpułkownik Bayley wspominał londyńskie kompanie maszerujące drogą do Jafy: nigdy nie widział tak radosnych twarzy u żołnierzy.

Walki toczyły się jeszcze na skraju miasta. Turcy trzymali grzbiet Góry Skopus nad drogą do Nablusu i Górę Oliwną na wschodzie. Po południu londyńskie bataliony wyparły ich z okolic Szajch Dżarrah, zajęły Szufat i wzgórze Tall al-Ful i odparły turecki kontratak. Brytyjscy lotnicy bombardowali kolumny cofające się drogami do Nablusu i Jerycha. Wieczorem front przebiegał już na północ i wschód od miasta.

Znaczenie

Brytyjska historia oficjalna przypomina, że Jerozolimę zdobywano lub odbijano z rąk najeźdźców w jej długich dziejach ponad trzydzieści razy, a wśród zdobywców wymienia Dawida, Nabuchodonozora, Aleksandra, Pompejusza, Tytusa, kalifa Omara, Gotfryda z Bouillon i Saladyna. Po raz pierwszy od XIII wieku miasto przeszło pod władzę chrześcijańskiego państwa. Dla Imperium Osmańskiego, które w ciągu półtora roku straciło też Mekkę i Bagdad, była to dotkliwa strata prestiżu w świecie muzułmańskim. Dla Ententy wiadomość przyszła w ponurym czasie, po Caporetto, rozpadzie armii rosyjskiej i kontrnatarciu pod Cambrai. Brytyjski premier David Lloyd George chciał Jerozolimy jako prezentu dla narodu na Boże Narodzenie i dostał ją dwa tygodnie przed świętami. Nieco ponad miesiąc wcześniej rząd brytyjski obiecał syjonistom poparcie dla żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie, a teraz to Brytyjczycy mieli o niej decydować.

Następnego dnia, 10 grudnia, odczytano w Izbie Gmin meldunek Allenby’ego o kapitulacji miasta. Sam Allenby zapowiedział oficjalne wejście do Jerozolimy na 11 grudnia. Burmistrz Husajn al-Husajni nie doczekał nowych czasów. Zmarł kilka tygodni później, na początku 1918 roku. Białą flagę Watson podarował w 1919 roku Imperial War Museum w Londynie.