Edmund Allenby

Sir Edmund Allenby, od 1919 roku marszałek polny i wicehrabia Allenby of Megiddo, miał dwie wojny. Na froncie zachodnim był jednym z wielu brytyjskich generałów: dowodził dywizją, potem korpusem kawalerii, korpusem piechoty i armią, a jego największa bitwa, pod Arras wiosną 1917 roku, zaczęła się świetnie i skończyła jak wszystkie inne, wśród rosnących strat. Uchodził za dowódcę porywczego i upartego, a Haig, jego rywal jeszcze z czasów szkoły sztabu, w końcu się go pozbył. Odesłany do Egiptu, Allenby okazał się jednym z najlepszych dowódców tej wojny. Zdobył Jerozolimę przed Bożym Narodzeniem 1917 roku, jak chciał premier, a we wrześniu 1918 roku pod Megiddo rozbił armie tureckie w Palestynie w jednej z najbardziej błyskotliwych operacji całej wojny. Jesienią 1918 roku jego wojska były w Damaszku i Aleppo, a Imperium Osmańskie prosiło o rozejm.

Przed wojną

Urodził się 23 kwietnia 1861 roku w Brackenhurst w hrabstwie Nottinghamshire w rodzinie ziemiańskiej. Uczył się w Haileybury College. Nie marzył o wojsku: najpierw próbował dostać się do służby cywilnej w Indiach, a gdy oblał egzamin, zdał do akademii wojskowej w Sandhurst. W 1882 roku został porucznikiem 6 Pułku Dragonów (Inniskilling) i wyjechał z nim do południowej Afryki, gdzie wziął udział w wyprawie do Beczuany. W połowie lat dziewięćdziesiątych, za drugim podejściem, dostał się do kolegium sztabowego w Camberley. Na tym samym roku był Douglas Haig. Allenby był bardziej lubiany przez kolegów i to jego, a nie lepiej jeżdżącego konno Haiga, wybrano na prowadzącego polowania z psami. Między obu oficerami zaczęła się wtedy rywalizacja, która przetrwała do wielkiej wojny.

W wojnie burskiej dowodził szwadronem, potem kolumną i brygadą kawalerii, a lord Kitchener nazwał go w raporcie „popularnym i zdolnym” brygadierem. Po powrocie dowodził 5 Pułkiem Lansjerów i 4 Brygadą Kawalerii, w 1909 roku awansował na generała majora, a w 1910 roku został inspektorem kawalerii. Wysoki, potężnie zbudowany, z donośnym głosem i skłonnością do gwałtownych wybuchów gniewu, dorobił się przezwiska „Byk” (The Bull). W 1897 roku ożenił się z Adelaide Chapman. Ich jedyny syn, Michael, urodził się w 1898 roku.

1914–1915: kawaleria i Ypres

W sierpniu 1914 roku Allenby poprowadził do Francji jedyną dywizję kawalerii Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Po bitwie pod Mons jego brygady osłaniały odwrót, a jego jazda wsparła II Korpus pod Le Cateau. Odwrót pokazał też słabości Allenby’ego. Podwładni skarżyli się, że nie potrafi jasno wyłożyć swoich zamiarów, a brygadier Hubert Gough oderwał się z brygadą od dywizji i przyłączył do korpusu Haiga, co na długo popsuło stosunki obu kawalerzystów.

Jesienią, gdy armia brytyjska przechodziła do Flandrii, 9 października 1914 roku dwie dywizje kawalerii połączono w korpus pod dowództwem Allenby’ego. Miał osłaniać nadejście piechoty i obchodzić niemieckie skrzydło, ale front szybko zastygł. Kawalerzyści walczyli odtąd pieszo w okopach, z bagnetami i karabinami. Pod Messines przez trzy tygodnie bronili długiego odcinka cienkimi łańcuchami spieszonych ludzi, dopóki na przełomie października i listopada nie stracili grzbietu w ciężkich walkach, będących już częścią pierwszej bitwy pod Ypres. Za te walki, prowadzone bardzo skromnymi siłami, Allenby zebrał wiele pochwał.

W maju 1915 roku, w czasie drugiej bitwy pod Ypres, przejął po Herbercie Plumerze V Korpus, broniący wysuniętego łuku wokół miasta. Jego żołnierze przetrwali walki o grzbiet Frezenberg i o grzbiet Bellewaarde, ale krytycy zarzucali mu, że nieustannymi kontratakami powiększał i tak ogromne straty. We wrześniu, dla odciągnięcia uwagi Niemców od natarcia pod Loos, korpus Allenby’ego zaatakował pod Hooge, znów kosztem wielu ludzi. Jego wybuchy gniewu stały się legendą: wściekał się o źle zbudowane zdanie w meldunku i o poległego żołnierza bez hełmu, którego noszenie nakazał. W październiku 1915 roku awansował na generała i objął 3 Armię.

1916–1917: 3 Armia i Arras

3 Armia stała na froncie wokół Arras. 1 lipca 1916 roku, w pierwszym dniu bitwy nad Sommą, jej VII Korpus przeprowadził uderzenie pozorne na niemiecki występ pod Gommecourt, które skończyło się ciężkimi stratami. Allenby miał wątpliwości co do dowodzenia Haiga, ale nie pozwalał podwładnym go krytykować. Oficerowie jego sztabu, którzy znali go bliżej, odkrywali w nim człowieka ciekawego świata, oczytanego we wszystkim, od botaniki po poezję, i otwartego na nowe pomysły. J.F.C. Fuller, później wielki teoretyk broni pancernej, pisał, że z czasem go polubił i szanował.

Te cechy widać było w planie ofensywy pod Arras, która wiosną 1917 roku miała związać niemieckie odwody przed wielką ofensywą francuską nad Aisne. Allenby chciał zaskoczyć Niemców krótkim, 48-godzinnym ostrzałem, a nie tygodniowym, ale Haig i jego doradca artyleryjski uznali, że w tym czasie nie da się zniszczyć zasieków, i ostrzał wydłużono. Do natarcia przygotowano ogromne podziemia pod miastem, a kolejne dywizje miały przechodzić przez szyki poprzedników i zdobywać następne linie. Gdy w marcu Niemcy cofnęli się na Linię Hindenburga na południe od Arras, Allenby chciał zmienić plan, ale Haig się nie zgodził.

Bitwa pod Arras zaczęła się 9 kwietnia, w Poniedziałek Wielkanocny, wspaniałym sukcesem. Na północ od Scarpe 3 Armia posunęła się o ponad pięć kilometrów, najdalej w ciągu jednego dnia od początku wojny pozycyjnej, a Kanadyjczycy z sąsiedniej 1 Armii zdobyli grzbiet Vimy. 11 kwietnia Brytyjczycy wzięli Monchy-le-Preux. Potem natarcie utknęło w śnieżycach i błocie, a Niemcy zreorganizowali obronę. Ponieważ Francuzi nad Aisne nie przełamali frontu, Haig musiał dalej wiązać Niemców pod Arras. W kolejnych bitwach nad Scarpe 3 Armia nacierała raz po raz na wąskich odcinkach, ponosząc wysokie straty za niewielkie zdobycze. Podwładni krytykowali Allenby’ego za te uporczywe, drobne natarcia, a według zestawień adiutanta generalnego w kwietniu i maju 1917 roku jego armia straciła ponad 87 tysięcy ludzi. Allenby stracił zaufanie Haiga. 9 czerwca 3 Armię przejął po nim generał Julian Byng. Odejście z Francji powszechnie odebrano jako dymisję.

Egipt i Gaza

Było inaczej. Premier David Lloyd George chciał w Palestynie zwycięstwa, które podniosłoby ducha wyczerpanych Brytyjczyków, i szukał dowódcy z temperamentem w miejsce generała Archibalda Murraya, który przegrał dwie bitwy o Gazę. Najpierw stanowisko odrzucił Jan Smuts, a wtedy szef Imperialnego Sztabu Generalnego, generał William Robertson, zaproponował Allenby’ego. Lloyd George powiedział mu, że Gabinet oczekuje „Jerozolimy przed Bożym Narodzeniem”, i obiecał, że dostanie, czego zażąda. Według części historyków Allenby sam sądził, że nowy przydział niewiele wniesie do wojny, która miała się rozstrzygnąć we Francji. 28 czerwca 1917 roku przejął dowództwo Egipskich Sił Ekspedycyjnych.

Allenby od razu objechał front i pokazywał się żołnierzom, czego za Murraya nie robiono, a kwaterę główną przeniósł z hotelu Savoy w Kairze w okolice Rafah. Wojsko podzielił na trzy korpusy: XX, XXI i Pustynny Korpus Konny australijskiego generała Harry’ego Chauvela. Przekonał się do wojny partyzanckiej, którą na wschód od Jordanu prowadził Thomas Edward Lawrence, i odtąd dawał mu dużą swobodę i pieniądze. Wojska emira Fajsala przeszły w praktyce pod jego rozkazy i osłaniały prawe skrzydło jego armii. Pod koniec lipca dostał wiadomość, że w Belgii zginął jego jedyny syn, artylerzysta Michael. Ci, którzy byli blisko niego, wspominali, że cios niemal go złamał, ale Allenby zamknął się w sobie i rzucił w pracę.

Plan jesiennej ofensywy oparł na ocenie, którą jeszcze przed jego przyjazdem przygotowali generał Philip Chetwode i jego szef sztabu Guy Dawnay: zamiast trzeci raz szturmować Gazę, uderzyć na drugi koniec tureckiej linii, w Beer Szewę, i zdobyć jej studnie. Wszystko zależało od wody i zaskoczenia. 10 października oficer sztabu Allenby’ego zgubił przed turecką strażą chlebak z fałszywymi dokumentami, według których główny atak miał pójść na Gazę. Trzecia bitwa o Gazę zaczęła się pod koniec października ostrzałem miasta, ale 31 października XX Korpus i jazda uderzyły na Beer Szewę. Gdy po południu natarcie się przeciągało, a w sztabie mówiono o odwrocie spragnionej konnicy do odległych wodopojów, Allenby kazał przekazać Chauvelowi, że miasto ma zostać zdobyte jeszcze tego dnia, a australijska lekka kawaleria szarżą zdobyła Beer Szewę i nienaruszone studnie. W nocy na 7 listopada Turcy opuścili Gazę.

Jerozolima

Allenby nie dał Turkom odetchnąć. Jego jazda i piechota szły na północ równiną nadmorską, 13 listopada szarża pod El Mughar otworzyła drogę do węzła kolejowego, a 16 listopada Brytyjczycy zajęli Jafę. Potem Allenby skręcił w Góry Judzkie. Nie chciał walczyć w samej Jerozolimie i kazał oszczędzać miejsca święte. Pierwsze natarcia utknęły w walkach o Nabi Samwil, więc 24 listopada wstrzymał ofensywę do przybycia świeżych dywizji. Na początku grudnia XX Korpus Chetwode’a uderzył ponownie, w nocy Turcy opuścili miasto i 9 grudnia Jerozolima się poddała.

11 grudnia Allenby wszedł do Jerozolimy pieszo przez Bramę Jafską, w świadomym kontraście do cesarza Wilhelma II, który w 1898 roku wjechał do miasta konno. Spod Cytadeli odczytano w kilku językach proklamację, w której zapewniał, że miejsca święte wszystkich trzech religii będą szanowane, a muzułmańskich świątyń pilnowali indyjscy żołnierze wyznania muzułmańskiego. Brytyjska prasa pisała o ostatniej krucjacie, ale Allenby, świadomy tureckiej propagandy dżihadu, zakazał używania tego słowa w swoich komunikatach. Lloyd George dostał prezent gwiazdkowy, o który prosił. Kilka tygodni wcześniej rząd brytyjski ogłosił deklarację Balfoura, więc zdobycie miasta nabrało także wymiaru politycznego. W kolejnych tygodniach wojska Allenby’ego odparły turecką próbę odbicia miasta, a w lutym 1918 roku zajęły Jerycho i stanęły nad Jordanem.

1918: Megiddo

Na początku 1918 roku rząd chciał, by Allenby szedł dalej, i wysłał do niego Smutsa, by uzgodnić plan marszu na Hajfę i Damaszek. Najpierw Allenby próbował przeciąć Kolej Hidżaską. Oba wiosenne wypady za Jordan, na Amman w marcu i na As-Salt na przełomie kwietnia i maja, skończyły się odwrotem, a Chetwode nazwał je później najgłupszymi przedsięwzięciami Allenby’ego. Tymczasem niemiecka ofensywa we Francji zmusiła Londyn do zabrania mu około 60 tysięcy żołnierzy, w tym dwóch całych dywizji i wielu batalionów brytyjskiej piechoty. Allenby musiał na nowo zbudować armię, głównie z oddziałów indyjskich, które latem uczyły się współpracy z resztą wojska.

Wypady za Jordan miały jednak skutek, którego Allenby nie zmarnował: przekonały dowódcę tureckiej grupy armii, generała Ottona Limana von Sandersa, że Brytyjczycy znów uderzą na wschodnim skrzydle. Allenby podtrzymywał to przekonanie przez całe lato pozorowanymi obozami, makietami koni z płótna i ruchami wojsk w dolinie Jordanu, a jednocześnie w tajemnicy przesunął większość piechoty, artylerii i jazdy nad morze i ukrył ją w gajach pomarańczowych. 22 sierpnia zaskoczył dowódców korpusów planem znacznie śmielszym niż ich własne pomysły: po przełamaniu frontu jazda miała przejść na tyły Turków i zamknąć im drogi odwrotu.

Bitwa pod Megiddo zaczęła się 19 września o 4.30 krótkim, gwałtownym ostrzałem. Piechota XXI Korpusu w kilka godzin przerwała front nad morzem, a przez wyłom ruszyła jazda Pustynnego Korpusu Konnego. Lotnictwo zbombardowało centrale telefoniczne i kwatery tureckich armii, które straciły łączność z frontem. Jeszcze tej nocy kawaleria przeszła przez przełęcze gór Karmel w Dolinę Jezreel, a rano 20 września do Nazaretu wpadła brygada, przed którą Liman ledwo uciekł. W ciągu kilku dni turecka 7 i 8 Armia przestały istnieć, a 4 Armia cofała się w nieładzie za Jordanem. Według brytyjskiej historii oficjalnej do końca października Brytyjczycy wzięli ponad 75 tysięcy jeńców, tracąc w tym czasie około 5,7 tysiąca ludzi.

Allenby nie zatrzymał się. 1 października Damaszek zajęły wojska brytyjskie i arabskie, potem padły Bejrut i Homs, a 26 października Aleppo. Konie padały, a ludzie chorowali na malarię i grypę, ale pościg trwał, aż 30 października Turcy podpisali rozejm w Mudros. Zwycięstwo przyniosło Allenby’emu także kłopoty polityczne. Musiał godzić obietnice dane Arabom z porozumieniem z Francją. Fajsalowi oznajmił, że uznaje arabską administrację na wschód od Jordanu po Damaszek, ale nie na wybrzeżu, które miało przypaść Francji, a gdy ludzie Fajsala podnieśli arabską flagę w Bejrucie, kazał ją zdjąć.

Po wojnie

W marcu 1919 roku, gdy w Egipcie wybuchło powstanie przeciw rządom brytyjskim, Allenby został specjalnym wysokim komisarzem w Egipcie. W lipcu otrzymał buławę marszałka polnego, a w październiku tytuł wicehrabiego Allenby of Megiddo. W Kairze łączył stłumienie rozruchów z ustępstwami. Zgodził się na wyjazd przywódcy nacjonalistów Saada Zaghlula do Paryża, potem kazał go deportować, ale w 1922 roku przeforsował w Londynie zniesienie protektoratu i uznanie niepodległości Egiptu, choć z zastrzeżeniami, które zostawiały Brytyjczykom kontrolę nad ważnymi sprawami. Po zamachu na sirdara armii egipskiej, sir Lee Stacka, w listopadzie 1924 roku narzucił Egiptowi surowe warunki, w tym grzywnę pół miliona funtów, co zraziło do niego Egipcjan i spotkało się z krytyką także w Londynie, bo działał, nie czekając na instrukcje. W 1925 roku podał się do dymisji. Zmarł nagle w Londynie 14 maja 1936 roku. Jego prochy złożono w opactwie westminsterskim.

Ocena

Na froncie zachodnim Allenby nie wyróżniał się wśród brytyjskich generałów. Pod Messines w 1914 roku jego kawaleria broniła się dzielnie, ale pod Ypres w 1915 roku i nad Scarpe w 1917 roku jego natarcia i kontrataki kosztowały wiele, a dały mało. Jego porywczość sprawiała, że podwładni bali się mu meldować złe wiadomości, co nie ułatwiało dowodzenia. Archibald Wavell, oficer jego sztabu, a później biograf, przyznawał, że w 1916 roku Allenby uchodził za uparte i porywcze „Byka”, generała od walenia głową w mur. Wavell przekonywał jednak, że to tylko połowa prawdy.

W Palestynie pokazał inne oblicze. Rozumiał, że na pustyni wojnę rozstrzygają woda, zaopatrzenie i zdrowie żołnierzy, i dbał o nie bardziej niż ktokolwiek przed nim. Potrafił zaskoczyć przeciwnika, oszukać go co do kierunku uderzenia i rzucić jazdę głęboko na jego tyły. Bitwę pod Megiddo historycy, w tym autor brytyjskiej historii oficjalnej Cyril Falls, uznają za jedną z najbardziej udanych operacji wojny, a Allenby’ego za jednego z najlepszych dowódców operacyjnych armii brytyjskiej. Krytycy przypominają, że w 1918 roku miał nad Turkami ogromną przewagę w ludziach, artylerii i lotnictwie, a jego przeciwnik był wyczerpany, głodny i zdziesiątkowany przez dezercje. Najbardziej sporne pozostaje polityczne dziedzictwo jego zwycięstw: obietnice dla Arabów, porozumienie z Francją i deklaracja Balfoura, które jego żołnierze wprowadzali w życie na zdobytych ziemiach, zaważyły na losach Bliskiego Wschodu na wiele dziesięcioleci.