David Lloyd George

David Lloyd George był najbardziej dynamicznym brytyjskim politykiem pierwszej wojny światowej i przez całą wojnę stał w pierwszym szeregu jej przywódców. Radykalny liberał i walijski adwokat, przed wojną kojarzony z reformami społecznymi i niechęcią do zbrojeń, w 1915 roku zbudował od podstaw Ministerstwo Amunicji, w 1916 roku zastąpił Kitchenera w Ministerstwie Wojny, a w grudniu tego roku odsunął od władzy Herberta Henry’ego Asquitha i stanął na czele rządu. Jako premier stworzył mały Gabinet Wojenny, wymusił na admirałach konwoje, a na sojusznikach wspólne dowództwo. Przez cały czas był jednak w konflikcie z własnymi generałami, Douglasem Haigiem i Williamem Robertsonem, których strategii nie ufał, ale których nie potrafił lub nie odważył się odwołać. Wygrał wojnę, ale rozbił przy tym własną partię.

Przed wojną

Urodził się 17 stycznia 1863 roku w Chorlton-on-Medlock, dzielnicy Manchesteru, w rodzinie walijskiego nauczyciela. Ojciec zmarł, gdy David miał nieco ponad rok, i matka wróciła z dziećmi do rodzinnej wioski Llanystumdwy w północnej Walii. Wychowywał go wuj, szewc i świecki kaznodzieja, gorący liberał. Walijski był pierwszym językiem przyszłego premiera. Lloyd George został adwokatem (solicitor), a w 1890 roku, mając 27 lat, wszedł do Izby Gmin z okręgu Caernarvon Boroughs, który reprezentował przez 55 lat. Zasłynął jako obrońca walijskiej odrębności, wróg Kościoła anglikańskiego i wielkich posiadaczy ziemskich, a w czasie wojny burskiej jako odważny krytyk wojny, któremu tłum w Birmingham omal nie zrobił krzywdy.

W 1905 roku został ministrem handlu, a w 1908 roku kanclerzem skarbu w rządzie Asquitha. Jego „budżet ludowy” z 1909 roku, który podnosił podatki od najbogatszych, by sfinansować emerytury i flotę, wywołał wojnę z Izbą Lordów i kryzys konstytucyjny. W 1911 roku przeprowadził ustawę o ubezpieczeniach społecznych. Tego samego roku, w czasie kryzysu agadirskiego, wygłosił w Mansion House mowę ostrzegającą Niemcy, że Wielka Brytania nie pozwoli traktować się jak państwo bez znaczenia. W 1913 roku omal nie zniszczyła go afera z akcjami spółki Marconi. Od 1913 roku jego sekretarką i wieloletnią partnerką była Frances Stevenson, której dziennik jest ważnym źródłem do dziejów wojny.

1914–1915: skarb i amunicja

W lipcu 1914 roku Lloyd George nie wierzył w wojnę. Jeszcze 23 lipca mówił w Izbie Gmin, że stosunki z Niemcami są lepsze niż od lat. W podzielonym gabinecie należał do wahających się i wielu liczyło, że stanie na czele przeciwników interwencji. Przesądziło niemieckie ultimatum wobec Belgii: obrona małego narodu dała mu i wielu liberałom zasadę, w imię której mogli poprzeć wojnę. Odeszło tylko dwóch ministrów, a Wielka Brytania wypowiedziała wojnę jako zjednoczony kraj. We wrześniu Lloyd George wygłosił w londyńskiej Queen’s Hall głośną mowę o prawach małych narodów.

Jako kanclerz skarbu opanował panikę finansową z pierwszych dni wojny, ogłaszając moratorium, a w listopadzie przedstawił pierwszy budżet wojenny, który podwoił podatek dochodowy. W lutym 1915 roku w Paryżu uzgodnił z ministrami Francji i Rosji wspólne finansowanie wojny. Szybko jednak wyszedł poza swój resort. Od początku 1915 roku przekonywał w memoriałach, że zamiast bić głową w mur na froncie zachodnim trzeba uderzyć na słabszych sojuszników Niemiec, na przykład na Bałkanach, i poparł plan ataku na Dardanele. Przede wszystkim alarmował, że armia nie ma dość pocisków. W marcu 1915 roku wynegocjował ze związkami zawodowymi rezygnację ze strajków i z części zasad cechowych w przemyśle zbrojeniowym, a wiosną walczył z pijaństwem robotników, przekonując, że Wielka Brytania walczy z Niemcami, Austrią i alkoholem. Namówił nawet króla Jerzego V, by dla przykładu wyrzekł się alkoholu.

W maju 1915 roku kryzys amunicyjny i dymisja lorda Fishera doprowadziły do powstania rządu koalicyjnego, a Lloyd George stanął na czele nowego Ministerstwa Amunicji. Zaczynał w pustym domu przy Whitehall Gardens z dwoma stołami i krzesłem. Ściągnął do urzędu przemysłowców i inżynierów, podzielił kraj na okręgi amunicyjne, a ustawa z 2 lipca dała mu władzę nad fabrykami pracującymi dla wojska. W ciągu roku ministerstwo stało się największym nabywcą, sprzedawcą i pracodawcą w kraju. Historycy przypominają, że część wzrostu produkcji wynikała z zamówień złożonych jeszcze przez Ministerstwo Wojny, ale to Lloyd George zyskał sławę człowieka, który dał armii pociski. Jesienią 1915 roku opowiedział się za poborem, co oddaliło go od wielu liberałów, a w styczniu 1916 roku parlament uchwalił pierwszą ustawę o poborze.

Minister wojny

Po śmierci Kitchenera Lloyd George objął w lipcu 1916 roku Ministerstwo Wojny. Był to jednak urząd okrojony: od grudnia 1915 roku jedynym doradcą rządu w sprawach strategii był szef Imperialnego Sztabu Generalnego, generał William Robertson. Nowy minister mógł się tylko przyglądać, jak bitwa nad Sommą pochłania setki tysięcy ludzi. We wrześniu, odwiedzając front, wypytywał generała Ferdinanda Focha, dlaczego Brytyjczycy tracą więcej ludzi niż Francuzi, co Haig uznał za nielojalność. Zarazem pod koniec września zapowiedział w wywiadzie dla amerykańskiego dziennikarza Roya Howarda, że wojna musi być prowadzona aż do nokautu, co było odpowiedzią na pomysły mediacji prezydenta Woodrowa Wilsona.

Jesienią 1916 roku Lloyd George doszedł do wniosku, że rząd Asquitha przegra wojnę. Razem z przywódcą konserwatystów Andrew Bonarem Law i Edwardem Carsonem zażądał, by wojną kierowała mała rada pod jego przewodnictwem. Po tygodniu sporów, kompromisów i przecieków do prasy Asquith podał się do dymisji, a 7 grudnia 1916 roku Lloyd George został premierem. Rządził dzięki poparciu konserwatystów, Partii Pracy i części liberałów, bo większość czołowych polityków jego partii pozostała przy Asquisie.

Premier: Gabinet Wojenny i Nivelle

Nowy premier zmienił sposób rządzenia. Wojną kierował pięcioosobowy Gabinet Wojenny, który zbierał się niemal codziennie, a jego sekretariat pod kierunkiem Maurice’a Hankeya po raz pierwszy prowadził protokoły i pilnował wykonania decyzji. Powstały nowe ministerstwa żeglugi, żywności, pracy i służby narodowej, kierowane często przez przedsiębiorców spoza polityki. Od marca 1917 roku w Londynie obradował Imperialny Gabinet Wojenny z udziałem premierów dominiów. W pierwszym wystąpieniu jako premier odrzucił niemiecką ofertę pokojową, mówiąc, że przyjęcie jej bez znajomości warunków byłoby włożeniem głowy w pętlę.

Konserwatyści zażądali jednak, by Haig pozostał na stanowisku, i premier musiał szukać innych dróg. Zachwycony nowym francuskim wodzem, generałem Robertem Nivelle’em, który obiecywał przełamać front w dwa dni, na konferencji w Calais w lutym 1917 roku próbował podporządkować mu Haiga, bez wiedzy generałów. Skończyło się kompromisem na czas wiosennej ofensywy, ale ofensywa Nivelle’a załamała się, a Haig i Robertson już nigdy premierowi nie zaufali.

Konwoje i Passchendaele

Wiosną 1917 roku najgroźniejsza była wojna podwodna. W kwietniu niemieckie okręty podwodne zatopiły ponad 800 tysięcy ton statków, a Admiralicja pod kierunkiem admirała Johna Jellicoe uważała konwoje za niewykonalne. Lloyd George, przekonany do nich przez Hankeya i część młodszych oficerów, 30 kwietnia pojechał do Admiralicji. Według jego wspomnień dopiero ta wizyta złamała opór admirałów. Historycy marynarki widzą to ostrożniej, bo admirałowie właśnie zmieniali zdanie, ale system konwojów wprowadzono w kolejnych miesiącach, a straty zaczęły spadać. W grudniu 1917 roku premier doprowadził do usunięcia Jellicoe.

Latem 1917 roku Haig przekonywał, że ofensywa we Flandrii może oczyścić wybrzeże belgijskie i złamać Niemców. Premier wolał czekać na Amerykanów albo wysłać działa do Włoch, ale nie zdołał przekonać ani Haiga i Robertsona, ani większości gabinetu. W lipcu komitet do spraw polityki wojennej niechętnie zgodził się na natarcie, pod warunkiem że nie zamieni się ono w drugą Sommę. Trzecia bitwa pod Ypres ugrzęzła w błocie i kosztowała armię brytyjską, według różnych szacunków, od 245 do 275 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Premier mógł ją przerwać, ale tego nie zrobił. Hankey zapisał nawet podejrzenie, że pozwolił jej trwać, by skompromitować generałów. Lloyd George nazwał ją później w pamiętnikach jedną z największych katastrof wojny i nigdy nie wybaczył jej Haigowi.

Najwyższa Rada Wojenna i cele wojny

Klęska Włochów pod Caporetto dała mu okazję. Na konferencji w Rapallo 7 listopada 1917 roku powstała Najwyższa Rada Wojenna sprzymierzonych, a jej brytyjskim przedstawicielem wojskowym został generał Henry Wilson, przyjaciel Focha i rywal Robertsona. 12 listopada w Paryżu premier wygłosił mowę, w której z ironią mówił o „zwycięstwach” okupionych olbrzymimi stratami i wyznał, że patrząc na listy poległych, żałuje czasem, że trzeba było odnieść ich tak wiele. W Londynie wywołało to burzę, ale rząd przetrwał debatę. W grudniu Lloyd George mógł ogłosić zdobycie Jerozolimy, którą chciał dostać na Boże Narodzenie. Jego rząd wydał też deklarację Balfoura, a premier był jej gorącym zwolennikiem.

5 stycznia 1918 roku, na zjeździe związkowców w Caxton Hall, przedstawił cele wojny: odbudowę Belgii, Serbii i Rumunii, zwrot Alzacji i Lotaryngii, niepodległą Polskę i ligę narodów, ale bez zamiaru niszczenia Niemiec. Trzy dni później podobny program ogłosił prezydent Wilson w czternastu punktach. Na początku 1918 roku Lloyd George ograniczał też dopływ żołnierzy do Francji, by Haig nie mógł zacząć nowej ofensywy. Gdy Robertson sprzeciwił się oddaniu odwodu sojuszniczego w ręce rady w Wersalu, premier, wbrew królowi i części prasy, usunął go i zastąpił Henrym Wilsonem.

1918: kryzys i zwycięstwo

21 marca 1918 roku Niemcy uderzyli nad Sommą i armia brytyjska cofnęła się kilkadziesiąt kilometrów. Krytycy zarzucali premierowi, że wstrzymując posiłki, osłabił front. Lloyd George działał jednak szybko: wysłał do Francji lorda Milnera, który na konferencji w Doullens zgodził się powierzyć koordynację armii Fochowi, w ciągu kilku tygodni przerzucił przez kanał setki tysięcy żołnierzy z kraju i prosił Wilsona o przyspieszenie przyjazdu Amerykanów. Kwietniowa ustawa o służbie wojskowej rozciągnęła pobór na Irlandię, co nigdy nie weszło w życie, a pchnęło Irlandczyków w ramiona Sinn Féin.

W maju generał Frederick Maurice zarzucił w liście do prasy premierowi, że wprowadził parlament w błąd co do liczebności armii we Francji. 9 maja Asquith zażądał komisji śledczej, ale Lloyd George odpowiedział jedną ze swoich najlepszych mów i wniosek przepadł stosunkiem głosów 293 do 106. Historycy uważają dziś, że premier posłużył się niedokładnymi danymi Ministerstwa Wojny, ale z politycznego punktu widzenia odniósł zwycięstwo. Latem armie sprzymierzone przeszły do natarcia, a jesienią Lloyd George przeszedł grypę hiszpankę. 11 listopada podpisano rozejm w Compiègne. Premier ogłosił go w Izbie Gmin, a w wyborach 14 grudnia 1918 roku jego koalicja odniosła miażdżące zwycięstwo. Większość mandatów zdobyli jednak konserwatyści, a liberałowie Asquitha ponieśli klęskę.

Po wojnie

W 1919 roku Lloyd George był jednym z trzech wielkich na konferencji pokojowej w Paryżu, obok Wilsona i Clemenceau. W memoriale z Fontainebleau ostrzegał przed zbyt surowym pokojem i bronił się przed oddaniem Polsce Gdańska, choć w kampanii wyborczej jego koalicja obiecywała, że Niemcy zapłacą za całą wojnę. W 1921 roku zawarł traktat z Irlandczykami, który dał początek Wolnemu Państwu Irlandzkiemu. Jego poparcie dla Grecji w wojnie z Turcją skończyło się kryzysem w Czanak, a w październiku 1922 roku konserwatyści zerwali koalicję i premier podał się do dymisji. Już nigdy nie wrócił do władzy, choć jeszcze w latach 1926–1931 kierował zjednoczonymi liberałami. W latach 1933–1936 wydał sześciotomowe „Wspomnienia wojenne”, ostro atakujące Haiga i Robertsona. Na początku 1945 roku otrzymał tytuł hrabiego Lloyd-George of Dwyfor. Zmarł 26 marca 1945 roku w Llanystumdwy.

Ocena

Dla wielu współczesnych był „człowiekiem, który wygrał wojnę”. Historycy przyznają mu zasługi, których nie odmawiają nawet krytycy: energię, odwagę w sięganiu po fachowców spoza polityki, rozbudowę produkcji amunicji, konwoje, sprawniejszy rząd i wspólne dowództwo sprzymierzonych. Jego biograf John Grigg, autor czterotomowej biografii, oceniał przywództwo wojenne Lloyda George’a bardzo wysoko.

Spór dotyczy przede wszystkim jego stosunków z generałami. Obrońcy Haiga, jak John Terraine, zarzucali mu, że nie mając lepszej strategii, podważał dowódców, ukrywał przed nimi własne zamysły, a wiosną 1918 roku przez wstrzymywanie posiłków omal nie doprowadził do klęski. Krytycy generałów odpowiadają, że to właśnie jego nieufność ocaliła setki tysięcy ludzi przed kolejnymi ofensywami w stylu Sommy i Passchendaele. Większość historyków zgadza się, że premier, który nie ufał swoim dowódcom, a mimo to nie zdecydował się ich usunąć, ponosi część odpowiedzialności za Passchendaele. Wątpliwości budzą też jego wspomnienia, pisane po latach, by udowodnić własną rację. Najtrwalszą ceną jego zwycięstwa był rozłam w Partii Liberalnej, która po 1918 roku już nigdy nie odzyskała dawnej pozycji.