Międzysojusznicza organizacja produkcji amunicji
Brytyjska chronologia wojny odnotowuje pod 25 listopada 1915 roku, że francuski podsekretarz stanu do spraw artylerii i amunicji Albert Thomas ogłosił zakończenie prac nad międzysojuszniczą organizacją produkcji amunicji. Chodziło o ustalenia konferencji, która w listopadzie obradowała w Londynie z udziałem przedstawicieli Wielkiej Brytanii, Francji, Rosji i Włoch. Oficjalna historia brytyjskiego Ministerstwa Amunicji nazywa ją konferencją „Wielkiej Czwórki”, ale nie podaje dokładnych dat obrad. Socjalista Thomas kierował francuską produkcją uzbrojenia od jesieni 1914 roku, w maju 1915 roku został podsekretarzem stanu, a w nowym rządzie Aristide’a Brianda zachował to stanowisko.
Sojusznicy jako konkurenci
Potrzeba porozumienia była oczywista. Na początku 1915 roku Wielka Brytania, Francja, Belgia i Rosja kupowały broń i materiały w Stanach Zjednoczonych każda na własną rękę, a amerykańscy dostawcy rozgrywali je przeciwko sobie. Gdy Brytyjczycy negocjowali dostawę trotylu, Belgowie kupili go drożej. Wszyscy sojusznicy zabiegali o materiały wybuchowe koncernu DuPont, a brytyjscy agenci obwiniali francuskie zakupy o wzrost cen kwasu pikrynowego. Nie lepiej było w Europie. Francja miała trudności z uzyskaniem brytyjskich licencji na wywóz koksu, a sama nagle wstrzymała eksport żelazokrzemu, domagając się jednocześnie od Brytyjczyków stali na pociski.
Odkąd w Londynie powstało Ministerstwo Amunicji, David Lloyd George i Thomas spotykali się regularnie. W czerwcu 1915 roku obradowali w Boulogne nad liczbą i rodzajem dział potrzebnych do następnej wielkiej ofensywy. Już wtedy Thomas mówił o konieczności wspólnych zakupów w krajach neutralnych. 7 lipca spotkali się w Calais, a na początku października znów rozmawiali przez trzy dni. Thomas przekonywał wówczas, że nie uważa ministerstwa w Londynie i swojego urzędu w Paryżu za dwie oddzielne instytucje: „Uważam, że istnieje jedno ministerstwo amunicji dla obu krajów”. Rozmowy pokazały jednak, że trzeba objąć porozumieniem także Rosję, Serbię i Włochy. Rosja zasypywała Francję i Wielką Brytanię żądaniami dział, środków transportu i maszyn, których żaden z tych krajów długo nie mógł zaspokoić.
Centralne Biuro Amunicyjne
Konferencja w Londynie obradowała na posiedzeniach plenarnych, a szczegółowe sprawy, takie jak obrabiarki, platyna czy działa, załatwiały małe grupy delegatów dwóch lub trzech zainteresowanych państw. Thomas zaproponował utworzenie Centralnego Biura Amunicyjnego państw sprzymierzonych, złożonego z jednego przedstawiciela każdego kraju. W ciągu miesiąca każde państwo miało przesłać do biura swój program produkcji dział, amunicji, broni okopowej, karabinów i nabojów z terminami dostaw, wykaz zamówień złożonych w kraju i za granicą oraz informację, jakimi surowcami, maszynami i siłą roboczą może się podzielić z sojusznikami. Dane miały być co miesiąc uaktualniane i przekazywane ministerstwom amunicji oraz naczelnym dowództwom. Biuro miało też zestawiać zamówienia sojuszników w każdym kraju neutralnym, a co dwa miesiące mieli się spotykać ministrowie amunicji z udziałem przedstawicieli sztabów. Przyjęto również zasadę, że zamówienia na towary objęte zakazem wywozu jeden rząd będzie składał bezpośrednio drugiemu.
Lloyd George mocno poparł francuski projekt. „Uważam, że zanim zaczniemy rozważać ogólny plan kampanii na przyszły rok, zamiast działać każdy osobno, musimy wiedzieć, jakie są zasoby każdego kraju w sprzęcie wojennym. W tym właśnie, moim zdaniem, zawiodła kampania 1915 roku: nie wiedzieliśmy, ile możemy od siebie nawzajem oczekiwać” – mówił. Wszystkie delegacje zaakceptowały projekt, choć szef włoskiej delegacji, generał Marafini, podpisał uchwałę z zastrzeżeniem zgody swojego rządu, bo nie miał wyraźnego upoważnienia. To jego słowa przytacza oficjalna historia Ministerstwa Amunicji: sprzymierzeni prowadzili nie jedną wojnę, lecz cztery, a w sprawach amunicji praktycznie walczyli między sobą.
Oficjalna historia Ministerstwa Amunicji przyznaje, że w praktyce uchwały przyniosły niewiele. Centralne biuro nigdy nie powstało z powodu sprzeciwu wojskowych. Lloyd George liczył, że przyjęcie propozycji Thomasa utoruje drogę do jedności dowództwa, ale pełnego wzajemnego zaufania, o którym mówił, sztaby generalne nabrały dopiero w ostatnich miesiącach wojny. Ministrowie amunicji spotykali się jednak w 1916 roku na kolejnych konferencjach, a Thomas w grudniu 1916 roku został pierwszym francuskim ministrem uzbrojenia.