Miejsca wojny

Miasta, rzeki i cieśniny, o które toczyła się wojna.

Dlaczego miały znaczenie, co się w nich działo i kiedy. Pod tekstem bitwy stoczone w pobliżu i wszystkie wydarzenia z kroniki, które się z nimi wiążą.

• Front zachodniAisneRzeka trzech bitew. Nad Aisne w 1914 roku zaczęła się wojna okopowa, w 1917 utknęła ofensywa Nivelle'a, a w 1918 Niemcy przełamali tu front.
• Bliski WschódAl-KutMiasteczko nad Tygrysem, w którym po 147 dniach oblężenia skapitulowała w kwietniu 1916 roku dywizja Townshenda. Brytyjczycy odzyskali je w lutym 1917 roku.
• Front zachodniAlbertMiasteczko nad Ancre tuż za brytyjską linią nad Sommą, znane z „pochylonej Madonny”. Dało nazwę trzem bitwom, a w 1918 roku zostało doszczętnie zniszczone.
• Front zachodniAmiensWęzeł kolejowy na styku armii brytyjskiej i francuskiej. W 1914 roku krótko w rękach Niemców, w 1918 cel ich ofensywy i punkt wyjścia natarcia z 8 sierpnia.
• Front zachodniAntwerpiaNajwiększy port Belgii i jej reduta narodowa. W 1914 roku schronienie armii, króla i rządu, po oblężeniu i kapitulacji cztery lata pod okupacją.
• Front wschodniArchangielskPort nad Morzem Białym, którym sojusznicy słali Rosji broń. W sierpniu 1918 roku zajęli go interwenci, a we wrześniu 1919 roku odpłynęli ostatni Brytyjczycy.
• Front zachodniArrasStolica Artois, przez cztery lata miasto frontowe. Niemcy go nie zdobyli, ale ich artyleria zniszczyła je niemal całe. W 1917 roku spod Arras ruszyła ofensywa.
• Bliski WschódBagdadCel kampanii mezopotamskiej. Brytyjczyków zatrzymano pod Ktezyfonem w 1915 roku, ale 11 marca 1917 wojska Maude'a weszły do miasta bez walki.
• Front zachodniBapaumeWęzeł dróg w Artois, cel bitwy nad Sommą, którego Brytyjczycy nie osiągnęli w 1916 roku. W czasie wojny cztery razy zmieniał właściciela.
• Bliski WschódBasraPort nad Szatt al-Arab, zajęty przez Brytyjczyków w listopadzie 1914 roku. Obroniony w 1915 roku pod Szuajbą, był bazą całej kampanii mezopotamskiej.
• Front bałkańskiBelgradStolica Serbii na samej granicy z Austro-Węgrami: ostrzelana w pierwszą noc wojny, dwa razy zajęta przez wroga, wolna znów od 1 listopada 1918 roku.
• Front bałkańskiBitolaBitola, wtedy Monastyr, była w rękach Bułgarów od 1915 roku. Odbita przez aliantów w 1916 roku, przez prawie dwa lata leżała tuż przy froncie, pod ostrzałem.
• Wojna na morzuBrindisiWłoski port naprzeciw Albanii, od 1915 roku baza sojuszniczych krążowników i niszczycieli pilnujących Cieśniny Otranto oraz przystań uciekinierów z Bałkanów.
• Front wschodniBrześćRosyjska twierdza nad Bugiem, oddana w sierpniu 1915 roku, potem kwatera niemieckiego dowództwa na wschodzie, gdzie Rosja Radziecka podpisała rozejm i pokój.
• Front bałkańskiBukaresztStolica Rumunii, w której w 1916 roku zapadła decyzja o wojnie. Bombardowana od sierpnia, 6 grudnia 1916 zajęta bez walki, okupowana prawie dwa lata.
• Front zachodniCambraiWęzeł kolejowy nad Skaldą, okupowany od sierpnia 1914 do października 1918. Dał imię bitwie czołgów z 1917 roku i bitwie z 1918, po której wrócił spalony.
• Wojna na morzuCieśnina KaletańskaNajkrótsza droga z Anglii do Francji i najważniejszy szlak zaopatrzenia armii brytyjskiej. Strzegł jej Patrol Dover przed U-Bootami i nocnymi rajdami Niemców.
• Front bałkańskiCrna RekaDopływ Wardaru, który zawraca w zakolu na wschód od Bitoli. W 1915 roku Francuzi bronili się u jego ujścia, a od 1916 roku przez dwa lata stał w zakolu front.
• Front wschodniCzerniowceStolica Bukowiny tuż przy granicy z Rosją: trzy razy zajęta przez Rosjan i trzy razy odbita przez Austriaków, a w listopadzie 1918 roku przyłączona do Rumunii.
• Bliski WschódDardaneleCieśnina, która łączyła Rosję z jej sojusznikami. Turcy zamknęli ją we wrześniu 1914, Ententa nie zdołała jej sforsować w 1915, a otworzył ją rozejm z 1918.
• Front wschodniDniestrRzeka południowego skrzydła frontu wschodniego: o jej przeprawy walczono w Galicji od 1914 do 1917 roku, a od 1918 roku dzieliła Besarabię od Ukrainy.
• Front bałkańskiDobrudżaKraina między dolnym Dunajem a Morzem Czarnym, sporna między Rumunią a Bułgarią. W 1916 roku zajęta przez wojska Mackensena, w 1918 podzielona przez zwycięzców.
• Front zachodniDouaiMiasto nad Scarpe, cztery lata niemieckie zaplecze frontu pod Arras: sztaby, kwatery, lotniska. Opuszczone i płonące wróciło do Francji w październiku 1918.
• Wojna na morzuDoverPort w Kencie nad najwęższym miejscem cieśniny: baza Patrolu Dover, przystań statków z rannymi i miasto, na które przez cztery lata spadały bomby i pociski.
• Front bałkańskiDunajRzeka granic i przepraw: front z Serbią pod Belgradem i z Rumunią na dolnym biegu, a od 1915 roku droga zaopatrzenia państw centralnych do Turcji.
• Front bałkańskiDurrësGłówny port środkowej Albanii: stolica księcia Wieda i Esada Paszy, port ewakuacji armii serbskiej, od 1916 roku baza Austriaków, ostrzelana w 1918 roku.
• Bliski WschódErzurumNajwiększa twierdza osmańska we wschodniej Anatolii i baza 3 Armii. Rosjanie zdobyli ją w lutym 1916 roku, Turcy odzyskali w marcu 1918 roku.
• Bliski WschódEufratDruga rzeka Mezopotamii. Nad Eufratem Brytyjczycy walczyli od Al-Kurny po Anę, Rosjanie doszli do jego górnego biegu, a jego dolina była drogą śmierci Ormian.
• Front zachodniGandawaStolica Flandrii Wschodniej, od października 1914 do listopada 1918 roku pod okupacją: zaplecze frontu, baza niemieckich bombowców i ośrodek Flamenpolitik.
• Front włoskiGorycjaAustriackie miasto nad Soczą, przez ponad dwa lata cel włoskich ofensyw. Włosi zdobyli je w 1916 roku, stracili po Caporetto, a w 1918 roku wrócili do ruin.
• Front zachodniHawrGłówny port i baza armii brytyjskiej we Francji, a od października 1914 roku siedziba belgijskiego rządu na wygnaniu w podmiejskim Sainte-Adresse.
• Front zachodniHazebrouckWęzeł kolejowy na tyłach brytyjskiego frontu we Flandrii. W kwietniu 1918 roku Niemcy podeszli na około 8 km od miasta, ale go nie zdobyli.
• Bliski WschódJerozolimaŚwięte Miasto trzech religii, przez trzy lata osmańskie miasto głodu na zapleczu frontu. W grudniu 1917 roku poddało się Brytyjczykom bez walki na ulicach.
• AfrykaKamerunNiemiecka kolonia nad Zatoką Gwinejską, zdobywana przez Brytyjczyków, Francuzów i Belgów od sierpnia 1914 do lutego 1916 roku i podzielona między zwycięzców.
• Bliski WschódKanał SueskiNajkrótsza droga z Europy do Indii i Australii. Turcy dwa razy próbowali go przerwać, a Brytyjczycy obronili go i zrobili z niego zaplecze marszu do Palestyny.
• Front bałkańskiKawalaGrecki port tytoniowy, którym Ententa w 1915 roku kusiła Bułgarię. We wrześniu 1916 roku zajęli go Bułgarzy, a okupacja trwała do jesieni 1918 roku.
• Bliski WschódKermanszahGłówne miasto zachodniej Persji na drodze z Bagdadu do Teheranu. W latach 1915–1918 był siedzibą proniemieckiego rządu i kilka razy zmieniał gospodarzy.
• Bliski WschódKonstantynopolStolica Imperium Osmańskiego i siedziba młodotureckiego rządu wojny. W 1915 roku cel Ententy pod Dardanelami, od listopada 1918 roku okupowany przez zwycięzców.
• Front bałkańskiKorfuW 1916 roku Ententa zajęła neutralne Korfu i przewiozła tam z Albanii armię serbską. Wyspa była szpitalem, obozem i siedzibą rządu Serbii do końca wojny.
• Wojna na morzuKotorNajdalej na południe wysunięta baza floty austro-węgierskiej, pod Lovćenem. Od 1915 roku gniazdo okrętów podwodnych, w 1918 roku miejsce buntu marynarzy.
• Front wschodniKrólestwo PolskieRosyjski zabór, przez który w latach 1914–1915 przetaczał się front. Od 1915 roku pod okupacją Niemiec i Austro-Węgier, w 1918 roku rdzeń wolnej Polski.
• Front wschodniKurlandiaRosyjska gubernia nad Bałtykiem, zajęta przez Niemców w 1915 roku. Była częścią Ober Ostu, a w 1918 roku miała zostać księstwem związanym z Rzeszą.
• Front zachodniLeie (Lys)Rzeka Flandrii, wzdłuż której front stał od 1914 roku. W kwietniu 1918 roku dała nazwę niemieckiej ofensywie, a w październiku przeszli ją alianci.
• Front zachodniLensGórnicze miasto w sercu zagłębia Pas-de-Calais, cztery lata w rękach Niemców. Pod nim walczono pod Loos i o wzgórze 70, a w 1918 roku zostały z niego gruzy.
• Front wschodniLipawaRosyjski port wojenny w Kurlandii, porzucony przez flotę już w 1914 roku. Od maja 1915 roku był wysuniętą bazą niemieckiej marynarki na wschodnim Bałtyku.
• Front wschodniLublinCel austro-węgierskiej ofensywy z 1914 roku, od 1915 roku stolica austriackiej okupacji Królestwa Polskiego, w listopadzie 1918 siedziba rządu Daszyńskiego.
• Front wschodniLwówStolica austriackiej Galicji: 293 dni pod rosyjską okupacją, odbita w czerwcu 1915 roku, a w listopadzie 1918 roku pole walki Polaków i Ukraińców.
• Front wschodniMohylewMiasto nad Dnieprem, od sierpnia 1915 roku siedziba Stawki: tu dowodził Mikołaj II, stąd wyjechał przed abdykacją, tu w grudniu 1917 roku zginął gen. Duchonin.
• Wojna na morzuMorze PółnocneMorze między flotami Wielkiej Brytanii i Niemiec. Brytyjczycy zamknęli jego wyjścia i blokowali Niemcy, a Niemcy odpowiadali minami, U-Bootami i wypadami floty.
• Front zachodniMozaRzeka twierdz Liège, Namur i Verdun. Niemcy sforsowali ją w 1914 roku, potem front przecinał ją pod Verdun, a w 1918 roku nacierali nad nią Amerykanie.
• Bliski WschódMudrosZatoka na greckiej wyspie Lemnos, w 1915 roku baza wyprawy na Dardanele i Gallipoli i jej szpitali. 30 października 1918 Turcja podpisała tu rozejm.
• Front wschodniMurmańskNiezamarzający port nad Morzem Barentsa, zbudowany w czasie wojny jako droga dostaw dla Rosji. W 1918 roku stał się pierwszą bazą interwencji sojuszników.
• AfrykaNiemiecka Afryka Południowo-ZachodniaPustynna niemiecka kolonia nad Atlantykiem, dziś Namibia. Wojska Związku Południowej Afryki zdobyły ją w niespełna rok, do kapitulacji pod Khorab w lipcu 1915.
• Front bałkańskiNiszWojenna stolica Serbii w latach 1914–1915, od listopada 1915 roku pod okupacją bułgarską, wyzwolona przez armię serbską 12 października 1918 roku.
• Front zachodniNoyonMiasto nad Oise, przez dwa i pół roku punkt niemieckiego frontu najbliższy Paryża. Odzyskane w 1917, stracone w 1918 i odbite w ruinie w sierpniu 1918.
• Front zachodniOiseRzeka płynąca z Belgii ku Paryżowi. W 1914 roku szlak inwazji, przez trzydzieści miesięcy oś frontu pod Noyon, w 1918 roku skrzydło niemieckich ofensyw.
• Wojna na morzuOstendaBelgijski port nad Morzem Północnym: w 1914 roku przez kilka dni siedziba rządu, potem cztery lata niemiecka baza okrętów podwodnych i cel brytyjskich rajdów.
• Front zachodniPéronneMiasto warowne nad Sommą, przez większość wojny w rękach Niemców tuż za frontem. Cel bitwy z 1916 roku, zdobyte szturmem przez Australijczyków w 1918.
• Front wschodniPrusy WschodnieWschodnia prowincja Niemiec, jedyna obok Alzacji i Lotaryngii, na której ziemi walczono. Rosjanie wkraczali do niej dwukrotnie, w 1914 roku.
• Front zachodniReimsMiasto koronacji królów Francji. Po dziewięciu dniach niemieckiej okupacji w 1914 roku przez cztery lata leżało pod ostrzałem z okolicznych wzgórz.
• Front zachodniSaint-QuentinPrzemysłowe miasto nad Sommą, okupowane od sierpnia 1914 do października 1918. W 1917 roku wysiedlone i ograbione, w 1918 roku odzyskane w ruinie.
• Front bałkańskiSalonikiOd 1915 roku główna baza Ententy na Bałkanach, w latach 1916–1917 stolica rządu Wenizelosa, w 1918 miejsce rozejmu, którym Bułgaria wyszła z wojny.
• Front wschodniSanRzeka Przemyśla i Jarosławia, linia frontu w Galicji w latach 1914–1915: dwa razy Austriacy cofali się za nią, w maju 1915 roku Niemcy i Austriacy ją przeszli.
• Wojna na morzuScapa FlowZatoka na Orkadach, główna baza brytyjskiej Grand Fleet. Stąd flota zamykała Niemcom wyjście z Morza Północnego, a w 1919 roku zatonęła tu flota niemiecka.
• Front bałkańskiSiedmiogródWęgierska kraina z rumuńską większością, o którą Rumunia weszła do wojny: najechana w 1916 roku, odbita przez Falkenhayna, w 1918 roku złączona z Rumunią.
• Front zachodniSoissonsMiasto nad Aisne, przez prawie cztery lata na linii frontu i pod niemieckim ostrzałem. Okupowane w 1914 i 1918, odzyskane 2 sierpnia 1918 w ruinie.
• Front zachodniSommaRzeka Pikardii, której dolinę front przecinał w latach 1914–1918. Tu armia brytyjska stoczyła najkrwawszą bitwę, a w 1918 roku dwa razy przeszła tędy wojna.
• Front włoskiTriestGłówny port Austro-Węgier i najważniejszy cel włoskiej wojny. Włosi przez dwa lata nacierali w jego stronę nad Soczą, a zajęli go dopiero 3 listopada 1918 roku.
• Bliski WschódTygrysGłówna droga kampanii mezopotamskiej. Wzdłuż Tygrysu Brytyjczycy szli od Al-Kurny przez Al-Kut i Bagdad pod Mosul, a statki rzeczne wiozły ich wojsko i zapasy.
• Front bałkańskiWardarRzeka i kolej z Salonik na północ. W 1915 roku szli nią Francuzi na pomoc Serbom, potem przecinał ją front, a w 1918 roku dała nazwę zwycięskiej ofensywie.
• Front bałkańskiWloraAlbański port u wejścia na Adriatyk, który Włosi zajęli w grudniu 1914 roku. Był ich główną bazą za Adriatykiem, a oddali go dopiero w 1920 roku.
• Front zachodniYpresFlandryjskie miasto sukienników, przez cztery lata środek łuku frontu, o który stoczono pięć bitew. Niemcy go nie zdobyli, ale obrócili je w gruzy.
• Wojna na morzuZeebruggePort Brugii, przez który od 1914 do 1918 roku wychodziły w morze niemieckie U-Booty i torpedowce z Flandrii. W kwietniu 1918 roku cel słynnego rajdu Keyesa.