Scapa Flow w I wojnie światowej

Scapa Flow to rozległy akwen otoczony wyspami Orkadów, przy północnym krańcu Szkocji. Przez większą część wojny była to główna baza brytyjskiej Grand Fleet, skąd najsilniejsza flota świata pilnowała północnego wyjścia z Morza Północnego i czekała na niemiecką Flotę Pełnomorską. Nieprzyjaciel nigdy nie zadał flocie ciosu w samej zatoce, choć baza zaczynała wojnę bez żadnej obrony przed okrętami podwodnymi. Po rozejmie internowano tu flotę niemiecką, a w czerwcu 1919 roku jej załogi same zatopiły okręty.

Baza bez zapór (1914)

28 lipca 1914 roku Winston Churchill kazał Pierwszej Flocie przejść z Portland do jej wojennej bazy na Orkadach. Okręty wyszły 29 lipca i nocą, bez świateł, minęły Cieśninę Kaletańską. Wybór był przemyślany: z zatoki leżącej daleko od niemieckich portów flota mogła zamknąć Niemcom drogę na Atlantyk i prowadzić ich blokadę. 4 sierpnia dowództwo nad flotą, odtąd nazywaną Grand Fleet, objął admirał John Jellicoe.

Admiralicja sądziła, że silne prądy pływowe i ograniczony zasięg U-Bootów wystarczą za obronę. Jellicoe nie podzielał tego spokoju, a 30 września pisał do Churchilla, że w porcie śpi o wiele gorzej niż na morzu. Gdy 16–17 października baterie i niszczyciele zameldowały peryskop w zatoce, ogłoszono alarm, a cała flota wyszła w morze. Okazało się, że był to fałszywy alarm, ale Jellicoe przeniósł okręty do Lough Swilly w Irlandii i Loch na Keal na wyspie Mull. W listopadzie flota wróciła, a 23 listopada niemiecki U-18 próbował wedrzeć się do zatoki przez wejście Hoxa, lecz został wykryty i utracony.

Twierdza na Orkadach (1915–1918)

Wejścia do zatoki zamykano kolejno. W wąskich przesmykach po wschodniej stronie i w Burra Sound na zachodzie zatopiono stare statki handlowe, a główne cieśniny zagrodzono sieciami, które otwierały i zamykały małe dryftery. Pierwszą linię zapór w wejściu Hoxa ukończono 29 grudnia 1914 roku, w Switha i Hoy w styczniu i lutym 1915 roku. Brzegi obsadziły działa i reflektory. Dowództwo bazy urzędowało od grudnia 1914 roku w Longhope, a zaopatrzenie, warsztaty i łączność długo mieściły się na okrętach-bazach. Dopiero we wrześniu 1916 roku zgodzono się zbudować na wyspie Hoy, w Lyness, nabrzeże i zbiorniki paliwa.

Z zatoki flota wychodziła na wielkie operacje. Wieczorem 30 maja 1916 roku Jellicoe wyprowadził stąd pancerniki na bitwę jutlandzką i przed południem 2 czerwca wrócił. 5 czerwca wypłynął ze Scapa Flow do Rosji krążownik Hampshire z lordem Kitchenerem na pokładzie i jeszcze tego wieczoru, u zachodnich wybrzeży Orkadów, wszedł na minę.

Najcięższy cios przyszedł od środka. 9 lipca 1917 roku na kotwicowisku wyleciał w powietrze pancernik Vanguard. Zginęło 843 z 845 ludzi na pokładzie, a za najbardziej prawdopodobną przyczynę uznaje się samozapłon kordytu. 7 grudnia do zatoki wpłynęły cztery amerykańskie drednoty kontradmirała Hugh Rodmana. W kwietniu 1918 roku admirał David Beatty przeniósł główną bazę floty do Rosyth, ale Scapa Flow była dalej broniona. W październiku 1918 roku do zatoki próbował się przedostać UB-116. Wykryły go hydrofony, a miny odpalone z brzegu zatopiły go z całą 36-osobową załogą.

Internowanie i samozatopienie (1918–1919)

Rozejm kazał Niemcom oddać najnowsze okręty do internowania. Norwegia i Hiszpania nie chciały ich przyjąć, więc alianci wybrali Scapa Flow. Po spotkaniu na morzu 21 listopada niemieckie okręty płynęły tu grupami od 22 do 27 listopada. Niszczyciele stanęły w cieśninie Gutter Sound, duże okręty koło wysepki Cava. Większość z około 20 tysięcy marynarzy odesłano w grudniu do Niemiec, a na okrętach zostało niecałe pięć tysięcy ludzi bez prawa zejścia na ląd.

21 czerwca 1919 roku, gdy alianci mieli przejąć okręty na mocy traktatu wersalskiego, kontradmirał Ludwig von Reuter kazał je zatopić. Z 74 internowanych jednostek na dno poszły 52, a zginęło dziewięciu niemieckich marynarzy. Franz von Hipper wyraził w liście uznanie dla tego kroku. W następnych latach firmy złomowe wydobyły większość wraków, ale część niemieckich okrętów, tak jak szczątki Vanguarda, wciąż leży na dnie zatoki.