Traktat wersalski

Traktat wersalski to pokój, który 28 czerwca 1919 roku podpisały w Wersalu Niemcy oraz państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Zakończył formalnie wojnę z Niemcami, zawieszoną od rozejmu w Compiègne, i wszedł w życie 10 stycznia 1920 roku. Był najważniejszym z traktatów konferencji pokojowej w Paryżu.

Jak powstał

Konferencja otworzyła się 18 stycznia 1919 roku. Obradowali na niej przedstawiciele blisko trzydziestu państw, ale rozstrzygała „Wielka Czwórka”: prezydent USA Woodrow Wilson oraz premierzy Georges Clemenceau, David Lloyd George i Vittorio Emanuele Orlando. Wilson chciał pokoju zgodnego z czternastoma punktami, Clemenceau zabiegał przede wszystkim o bezpieczeństwo Francji, a Lloyd George przestrzegał przed zbyt surowym pokojem. Pokonanych do rokowań nie dopuszczono, a do czasu podpisania pokoju sprzymierzeni przedłużali rozejm.

Delegacja niemiecka otrzymała warunki 7 maja i jej protesty niewiele zmieniły. Szef rządu Philipp Scheidemann wolał ustąpić, niż złożyć podpis. Gdy sprzymierzeni zagrozili wznowieniem wojny, Zgromadzenie Narodowe głosami 237 do 138 zgodziło się na podpisanie, a prezydent Friedrich Ebert poparł tę decyzję po zasięgnięciu opinii naczelnego dowództwa. Uroczystość odbyła się w Sali Lustrzanej, gdzie w 1871 roku proklamowano Cesarstwo Niemieckie, w piątą rocznicę zamachu w Sarajewie.

Postanowienia

Część I traktatu stanowił pakt Ligi Narodów. Niemcy oddały Francji Alzację i część Lotaryngii, zabrane jej w 1871 roku. Gdańsk został wolnym miastem pod opieką Ligi, która na 15 lat objęła też zarząd Zagłębia Saary. Ubytek terytorium Niemiec w Europie szacuje się na około 10 procent (amerykańskie Biuro Historyka) do 13,5 procent (polska Zintegrowana Platforma Edukacyjna). Niemcy straciły też wszystkie kolonie.

Armię ograniczono do 100 tysięcy żołnierzy, bez powszechnego poboru, czołgów i lotnictwa, a marynarka nie mogła mieć okrętów podwodnych. Nadrenię zdemilitaryzowano, a wojska sprzymierzone miały ją okupować przez 15 lat.

W artykule 231 Niemcy przyjęły odpowiedzialność swoją i swoich sojuszników za wszystkie straty i szkody wojny, którą „narzuciła” sprzymierzonym ich agresja. Artykuł stał się podstawą reparacji, które komisja ustaliła w 1921 roku na 132 miliardy marek w złocie. Niemcy odczytali go jako przypisanie im winy za wojnę i obrazę honoru narodu, a cały traktat nazywali „dyktatem”.

Co dał Polsce

W imieniu Polski traktat podpisali Ignacy Jan Paderewski i Roman Dmowski. W artykule 87 Niemcy uznały „całkowitą niepodległość Polski”. Polska otrzymała prawie całą Prowincję Poznańską, gdzie walczyli powstańcy wielkopolscy, i większą część Prus Zachodnich z wąskim dostępem do morza.

O Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały zdecydować plebiscyty. Na Warmii i Mazurach w 1920 roku ogromna większość głosowała za Prusami Wschodnimi, a Górny Śląsk po plebiscycie z 1921 roku podzielono. Granic wschodnich traktat nie wyznaczał. Pomorze Polska mogła przejąć dopiero po jego wejściu w życie, co w lutym 1920 roku uczczono zaślubinami z morzem.

Ratyfikacja i spory

Niemieckie Zgromadzenie Narodowe ratyfikowało traktat 9 lipca 1919 roku, polski Sejm Ustawodawczy 31 lipca. W Stanach Zjednoczonych republikanie z senatorem Henrym Cabotem Lodge’em na czele sprzeciwiali się zwłaszcza artykułowi 10 paktu Ligi. Senat odrzucił traktat w listopadzie 1919 roku i ostatecznie 19 marca 1920 roku, a USA zawarły z Niemcami osobny pokój w 1921 roku. Z pozostałymi pokonanymi podpisano odrębne traktaty: z Austrią w Saint-Germain i z Bułgarią w Neuilly w 1919 roku, z Węgrami w Trianon i z Turcją w Sèvres w 1920 roku.

Traktat krytykowano od początku z przeciwnych stron. John Maynard Keynes uważał go za zbyt surowy, a marszałek Ferdinand Foch za zbyt łagodny. Spór o to, jak bardzo przyczynił się do kolejnej wojny, trwa wśród historyków do dziś.