Woodrow Wilson

Thomas Woodrow Wilson, profesor historii i nauk politycznych, który został prezydentem Stanów Zjednoczonych, był jedną z niewielu postaci tej wojny, których wpływ wykraczał daleko poza pole bitwy. Przez dwa i pół roku utrzymywał neutralność swojego kraju, spierając się w niekończących się notach z Niemcami o wojnę podwodną i z Wielką Brytanią o blokadę, i próbował pośredniczyć między walczącymi. W kwietniu 1917 roku wprowadził Amerykę do wojny, która dzięki jej ludziom, pieniądzom i przemysłowi zakończyła się półtora roku później klęską Niemiec. Jego czternaście punktów stało się najbardziej znanym programem pokojowym epoki, a dla Polaków, Czechów, Słowaków i Jugosłowian obietnicą wolności. Na konferencji pokojowej w Paryżu Wilson doprowadził do powstania Ligi Narodów, ale własny kraj odrzucił traktat wersalski, a on sam, sparaliżowany po udarze, kończył prezydenturę jako człowiek złamany.

Przed wojną

Urodził się 28 grudnia 1856 roku w Staunton w Wirginii jako syn prezbiteriańskiego pastora szkocko-irlandzkiego pochodzenia i córki pastora ze Szkocji. Dzieciństwo spędził na Południu, w Augusta w Georgii, gdzie przeżył wojnę secesyjną, a potem w Karolinie Południowej i Północnej. Surowa, kalwińska religijność domu, przekonanie o moralnym porządku świata i o własnym powołaniu zostały z nim na całe życie. W 1879 roku ukończył College of New Jersey, czyli późniejszy Uniwersytet Princeton, krótko studiował prawo i próbował pracy adwokata, a w 1886 roku obronił doktorat na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. Do dziś jest jedynym prezydentem Stanów Zjednoczonych ze stopniem doktora.

Od 1890 roku wykładał w Princeton, a w 1902 roku został rektorem uczelni. W 1910 roku przywódcy Partii Demokratycznej w New Jersey wysunęli go na gubernatora, licząc na posłusznego naukowca. Wilson wygrał wybory, po czym zwrócił się przeciw partyjnym bossom i przeprowadził serię reform. W 1912 roku zdobył nominację demokratów na prezydenta, a w listopadzie wygrał wybory dzięki rozłamowi wśród republikanów, z których część poszła za urzędującym prezydentem Williamem Taftem, a część za Theodore’em Rooseveltem. Uzyskał niecałe 42 procent głosów, ale ogromną przewagę w Kolegium Elektorów.

Urząd objął 4 marca 1913 roku. Program „Nowej Wolności” przyniósł obniżkę ceł, federalny podatek dochodowy, utworzenie Systemu Rezerwy Federalnej i nowe prawo antymonopolowe. Ta sama administracja wprowadziła jednak segregację rasową w części urzędów federalnych w Waszyngtonie. W polityce zagranicznej Wilson zapowiadał zerwanie z dyplomacją dolarową poprzedników, ale w praktyce wielokrotnie interweniował zbrojnie w Ameryce Łacińskiej. W kwietniu 1914 roku amerykańska marynarka zajęła meksykański port Veracruz, by osłabić dyktatora Victoriana Huertę, a w następnych latach wojska USA wylądowały na Haiti i w Dominikanie.

Neutralność 1914–1915

Wybuch wojny zastał Wilsona w osobistej tragedii: 6 sierpnia 1914 roku zmarła jego żona Ellen. Dwa dni wcześniej ogłosił proklamację neutralności, a 19 sierpnia zaapelował do rodaków, by byli bezstronni „w myślach i w czynach”. W kraju imigrantów, w którym miliony ludzi miały korzenie niemieckie i irlandzkie, a elity wschodniego wybrzeża sympatyzowały z Wielką Brytanią, uważał neutralność za warunek jedności narodu. Liczył też, że Ameryka, nie biorąc udziału w walce, będzie mogła pośredniczyć w zawarciu pokoju. Na początku 1915 roku wysłał do Europy swojego zaufanego doradcę, pułkownika Edwarda House’a, by wybadał gotowość stolic do rozmów. Misja nie przyniosła rezultatu.

Neutralność oznaczała jednak spór z obiema stronami. Brytyjska blokada uderzała w amerykański handel, a Departament Stanu protestował w kolejnych notach. Z czasem okazało się, że handel z Ententą przynosi krajowi ogromne zyski, a od jesieni 1915 roku rząd nie przeszkadzał już amerykańskim bankom udzielać jej kredytów. Niemcom Stany Zjednoczone mogły dostarczać niewiele. Gdy w lutym 1915 roku Berlin ogłosił strefę wojenną wokół Wysp Brytyjskich, Wilson ostrzegł, że będzie pociągał rząd niemiecki do „ścisłej odpowiedzialności” za każdą śmierć Amerykanina. 7 maja 1915 roku niemiecki okręt podwodny zatopił Lusitanię, a wraz z nią zginęło ponad stu obywateli USA. Prezydent nie poszedł na wojnę. Trzy dni później powiedział w Filadelfii, że bywa człowiek „zbyt dumny, by walczyć”, a w notach do Berlina domagał się wyrzeczenia się takich ataków. Druga nota była tak stanowcza, że w czerwcu w proteście ustąpił pacyfistycznie nastawiony sekretarz stanu William Jennings Bryan, a jego miejsce zajął Robert Lansing.

Po zatopieniu Arabica Niemcy we wrześniu 1915 roku obiecały, że ich okręty podwodne nie będą topić liniowców pasażerskich bez ostrzeżenia. W tym samym czasie Wilson coraz uważniej słuchał zwolenników zbrojeń. Pod koniec 1915 roku poparł program „przygotowania” kraju do wojny, a w 1916 roku Kongres uchwalił rozbudowę armii i wielki program budowy floty. W grudniu 1915 roku prezydent ożenił się powtórnie, z wdową Edith Bolling Galt.

Pośrednik 1916

Pod koniec 1915 roku Wilson wysłał House’a do Europy po raz drugi. W lutym 1916 roku House uzgodnił z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Edwardem Greyem memorandum, według którego Stany Zjednoczone na prośbę Ententy zwołałyby konferencję pokojową, a gdyby Niemcy ją odrzuciły, prawdopodobnie przystąpiłyby do wojny. Londyn i Paryż nigdy nie poprosiły o to oficjalnie. W marcu 1916 roku niemiecki okręt podwodny storpedował prom Sussex. Tym razem prezydent postawił ultimatum: w nocie z 18 kwietnia zagroził zerwaniem stosunków dyplomatycznych, jeśli Niemcy nie zaprzestaną ataków na statki handlowe bez ostrzeżenia. Berlin na kilka miesięcy ustąpił. W tym samym czasie Wilson walczył z kłopotami na własnej granicy. Po napadzie oddziałów Pancha Villi na miasteczko Columbus w Nowym Meksyku w marcu 1916 roku wysłał do Meksyku ekspedycję karną generała Johna J. Pershinga, która wróciła dopiero na początku 1917 roku.

Wybory w listopadzie 1916 roku demokraci prowadzili pod hasłem „On trzymał nas z dala od wojny”, a Wilson wygrał je minimalnie z republikaninem Charlesem Evansem Hughesem. Wzmocniony, postanowił spróbować pośrednictwa jeszcze raz. W nocie z 18 grudnia poprosił walczące państwa, by ujawniły swoje warunki pokoju, a 22 stycznia 1917 roku przed Senatem wezwał do „pokoju bez zwycięstwa”, bo tylko pokój między równymi może być trwały. W tym samym przemówieniu opowiedział się za „zjednoczoną, niepodległą i autonomiczną Polską”. Polacy po obu stronach frontu przyjęli te słowa z wielką nadzieją.

Droga do wojny

Dziewięć dni później Niemcy ogłosiły nieograniczoną wojnę podwodną. Wilson, który jeszcze wahał się, czy zwycięstwo Ententy leży w interesie świata, 3 lutego zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami, ale wciąż liczył, że wystarczy „zbrojna neutralność”. Pod koniec lutego poprosił Kongres o zgodę na uzbrojenie statków handlowych, a gdy grupa senatorów zablokowała ustawę, uzbroił je własną decyzją. Opinię publiczną wstrząsnął w tym czasie ujawniony przez Brytyjczyków telegram Zimmermanna, w którym niemiecki minister spraw zagranicznych proponował Meksykowi sojusz i odzyskanie Teksasu, Nowego Meksyku i Arizony. W marcu okręty podwodne zatopiły trzy amerykańskie statki, a rewolucja w Rosji obaliła cara, co pozwalało przedstawiać wojnę jako walkę demokracji z autokracją.

2 kwietnia 1917 roku Wilson poprosił Kongres o uznanie stanu wojny z Niemcami, mówiąc, że „świat musi stać się bezpieczny dla demokracji”. 6 kwietnia Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny. Wilson podkreślał, że Ameryka nie walczy o zdobycze, i nie zawarł z Ententą sojuszu. Stany Zjednoczone były tylko „państwem stowarzyszonym”, niezwiązanym tajnymi układami sojuszników. Wojnę Austro-Węgrom wypowiedziały dopiero w grudniu 1917 roku, a Turcji i Bułgarii nigdy.

Prezydent wojenny

Kraj był do wielkiej wojny nieprzygotowany. Armia regularna liczyła w kwietniu 1917 roku około 130 tysięcy żołnierzy. Wilson postawił na pobór, który Kongres uchwalił pod koniec kwietnia, a na czele Amerykańskich Sił Ekspedycyjnych postawił Pershinga. Razem z nim odrzucił żądania Francuzów i Brytyjczyków, by amerykańskich żołnierzy wcielać do ich oddziałów. Amerykanie mieli walczyć we własnej armii, pod własnym dowództwem. Na wojnę pracowała cała gospodarka, kierowana przez nowe urzędy zarządzające przemysłem, żywnością, paliwami i transportem. Jednocześnie rząd utworzył Komitet Informacji Publicznej, pierwszy nowoczesny urząd propagandy, a ustawy o szpiegostwie z 1917 roku i o działalności wywrotowej z 1918 roku posłużyły do ścigania przeciwników wojny. Za antywojenne przemówienie skazano na dziesięć lat więzienia między innymi przywódcę socjalistów Eugene’a Debsa.

8 stycznia 1918 roku Wilson przedstawił Kongresowi czternaście punktów, program pokoju opartego na jawnej dyplomacji, wolności mórz, rozbrojeniu i samostanowieniu narodów, zwieńczony powszechnym związkiem państw. Punkt trzynasty żądał niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza. Miesiąc później dodał do tego cztery zasady. Narodom Austro-Węgier obiecywał wtedy jeszcze tylko autonomię, ale latem 1918 roku jego administracja opowiedziała się za całkowitym wyzwoleniem Słowian spod panowania niemieckiego i austriackiego, a we wrześniu uznała Czechosłowacką Radę Narodową. W sprawie Rosji Wilson długo się wahał, ale latem 1918 roku zgodził się na wysłanie niewielkich sił amerykańskich do Władywostoku i Archangielska.

Latem 1918 roku do Francji przypływało nawet po 10 tysięcy Amerykanów dziennie, a do listopada było ich tam blisko dwa miliony. Walczyli pod Belleau Wood, w drugiej bitwie nad Marną, pod Saint-Mihiel i w ofensywie Moza–Argonne. W wojnie zginęło około 116 tysięcy amerykańskich żołnierzy, z czego wielu zmarło na choroby, zwłaszcza na grypę.

Rozejm

Na początku października 1918 roku Niemcy i Austro-Węgry zwróciły się do Wilsona z prośbą o rozejm na podstawie czternastu punktów. Prezydent prowadził wymianę not sam, ponad głowami sojuszników. W pierwszej odpowiedzi pytał, czy Berlin przyjmuje jego program, w drugiej zażądał, by warunki rozejmu zapewniały przewagę wojskom sprzymierzonych, a w trzeciej ostrzegł, że jeśli ma mieć do czynienia z wojskowymi władcami i monarchicznymi autokratami Niemiec, zażąda nie rokowań, lecz kapitulacji. Dla cesarza Wilhelma II był to wyrok. Austro-Węgrom odpowiedział, że autonomia ich narodów już nie wystarcza. Pułkownik House przekonał w Paryżu premierów Ententy, by przyjęli czternaście punktów za podstawę pokoju, z dwoma zastrzeżeniami, w sprawie wolności mórz i odszkodowań, które przekazała Niemcom nota Lansinga z 5 listopada. Sześć dni później niemieccy pełnomocnicy podpisali w wagonie marszałka Ferdinanda Focha rozejm w Compiègne.

Paryż i klęska w Senacie

Wilson postanowił osobiście poprowadzić amerykańską delegację na konferencję pokojową. Było to ryzyko podwójne. W wyborach 5 listopada 1918 roku, mimo jego apelu o poparcie demokratów, republikanie zdobyli większość w obu izbach Kongresu, a prezydent nie zabrał do Paryża żadnego wpływowego republikanina. 13 grudnia przypłynął do Brestu jako pierwszy urzędujący prezydent USA w Europie. W Paryżu, Londynie i Rzymie witały go wielkie tłumy, dla których był zwiastunem sprawiedliwego pokoju.

Na konferencji Wilson był jednym z „wielkiej czwórki” obok premierów Francji Georges’a Clemenceau, Wielkiej Brytanii Davida Lloyda George’a i Włoch Vittoria Emanuele Orlanda. Najważniejsza była dla niego Liga Narodów, której pakt przygotowała komisja pod jego przewodnictwem i który włączono do traktatów pokojowych. W wielu sprawach ustępował. Zgodził się na reparacje, na okupację Nadrenii, na oddanie Japonii niemieckich praw w chińskim Szantungu i na system mandatów, który w praktyce dzielił niemieckie kolonie i ziemie arabskie między zwycięzców. Uparł się natomiast w sprawie Adriatyku. Gdy Włosi zażądali Fiume, w kwietniu 1919 roku zwrócił się do nich ponad głowami ich rządu z odezwą, po której Orlando i Sidney Sonnino na kilka tygodni opuścili konferencję. Wspierał odbudowę Polski i był jej życzliwy, ale w sporze o Gdańsk przyjął wraz z Lloydem George’em kompromis w postaci wolnego miasta. Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 roku.

W kraju traktat napotkał silny opór. Republikanie, na czele z przewodniczącym senackiej komisji spraw zagranicznych Henrym Cabotem Lodge’em, gotowi byli go ratyfikować tylko z zastrzeżeniami, przede wszystkim do artykułu 10 paktu Ligi, który mógł zobowiązać Stany Zjednoczone do obrony innych państw bez zgody Kongresu. Wilson odmówił kompromisu i we wrześniu 1919 roku ruszył w objazd kraju, by przekonać wyborców. 25 września zasłabł w Pueblo w Kolorado, a 2 października w Białym Domu doznał ciężkiego udaru, po którym miał sparaliżowaną lewą stronę ciała. Przez wiele miesięcy dostęp do niego kontrolowali żona i lekarz, a kraj w praktyce nie miał sprawnego prezydenta. Senat odrzucił traktat w listopadzie 1919 roku i ostatecznie 19 marca 1920 roku, gdy zabrakło kilku głosów do większości dwóch trzecich. Stany Zjednoczone nigdy nie przystąpiły do Ligi Narodów, a pokój z Niemcami zawarły odrębnym traktatem w 1921 roku.

Po prezydenturze

W wyborach w listopadzie 1920 roku demokraci ponieśli dotkliwą klęskę, a prezydentem został republikanin Warren Harding, który obiecywał „powrót do normalności”. W grudniu 1920 roku Wilson otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za 1919 rok. 4 marca 1921 roku opuścił Biały Dom i zamieszkał w Waszyngtonie. Ciężko chory, prawie nie pokazywał się publicznie. Zmarł 3 lutego 1924 roku i jako jedyny prezydent został pochowany w stolicy, w waszyngtońskiej katedrze.

Ocena

Wilson jest jednym z najbardziej spornych prezydentów Stanów Zjednoczonych. Jego zwolennicy, wśród nich biograf Arthur Link i John Milton Cooper, widzą w nim wizjonera, który pierwszy wprowadził Amerykę do światowej polityki i zaproponował ład oparty na prawie, samostanowieniu narodów i wspólnym bezpieczeństwie. Idee „wilsonizmu” wróciły po 1945 roku w Organizacji Narodów Zjednoczonych i w amerykańskiej polityce zagranicznej. Dla narodów Europy Środkowej, także dla Polaków, był przez dziesięciolecia symbolem sprawiedliwości, a jego imię noszą ulice i place w Warszawie, Pradze i wielu innych miastach.

Krytycy zarzucają mu, że jego neutralność była od początku stronnicza, bo tolerował brytyjską blokadę, a wojnę podwodną traktował jako casus belli. Inni przeciwnie, uważają, że zbyt długo zwlekał z wejściem do wojny i z przygotowaniem do niej kraju. W Paryżu, jak pisał uczestnik konferencji, ekonomista John Maynard Keynes, dał się ograć europejskim politykom, a traktat wersalski nie był ani pokojem sprawiedliwym, ani pokojem trwałym. Jego nieprzejednanie w sporze z Senatem, częściowo skutek choroby, pozbawiło Ligę Narodów udziału Ameryki. Historycy zwracają też uwagę na sprzeczności w samym Wilsonie: obrońca samostanowienia narodów interweniował zbrojnie w Meksyku, na Haiti i w Dominikanie, a orędownik demokracji tolerował segregację rasową i represje wobec przeciwników wojny. Z tego powodu w 2020 roku Uniwersytet Princeton usunął jego nazwisko z nazwy swojej szkoły spraw publicznych i międzynarodowych. Mimo tych zastrzeżeń większość historyków zgadza się, że żaden inny polityk nie zrobił tyle, by nadać wojnie cel wykraczający poza zwycięstwo, i że świat po 1918 roku w dużej mierze kształtowały jego idee, choć nie w taki sposób, w jaki sobie tego życzył.