Bitwa nad Selle

Bitwa nad Selle była jedną z ostatnich wielkich bitew armii brytyjskiej na froncie zachodnim. Po zdobyciu Cambrai Niemcy zatrzymali się za niewielką rzeką Selle, dopływem Skaldy, na nowej linii obrony nazwanej pozycją Hermanna. Rankiem 17 października 1918 roku brytyjska 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona, razem z amerykańskim II Korpusem, przeprawiła się przez rzekę we mgle na południe od Le Cateau, a do wieczora zajęła samo miasto, pod którym w sierpniu 1914 roku Brytyjski Korpus Ekspedycyjny stoczył jedną z bitew odwrotu spod Mons. W nocy 20 października przez Selle przeszła w świetle księżyca 3 Armia generała Juliana Bynga, a 23 i 24 października trzy armie brytyjskie wspólnym natarciem zepchnęły Niemców o kilka do kilkunastu kilometrów, aż pod Kanał Sambra–Oise, las Mormal i Valenciennes. Według brytyjskiej historii oficjalnej sprzymierzeni wzięli w tej bitwie około 20 tysięcy jeńców i 475 dział.

Nazwa i daty

Brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew wyróżniła „bitwę nad Selle” (ang. Battle of the Selle) w dniach 17–25 października 1918 roku. Te same daty podaje brytyjska chronologia wojny i anglojęzyczna Wikipedia. Brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom V) opisuje bitwę w dwóch fazach: pierwszą, stoczoną przez 4 Armię 17–19 października, z nocnym sforsowaniem rzeki przez 3 Armię 20 października, i drugą, natarcie trzech armii 23–24 października. Dni od 25 października traktuje już jako przerwę przed kolejną ofensywą. Pościg z 9–12 października, który doprowadził Brytyjczyków nad Selle, należał jeszcze do bitew o Linię Hindenburga. Godziny podajemy według źródeł brytyjskich.

Tło

Na początku października 1918 roku Brytyjczycy przełamali ostatnie linie systemu Hindenburga pod Kanałem Saint-Quentin i pod Beaurevoir, a 8–9 października zdobyli Cambrai. Niemiecka 2 Armia generała Adolpha von Carlowitza i 17 Armia, którą 12 października objął generał Bruno von Mudra, obie z grupy armii następcy tronu bawarskiego Rupprechta, cofnęły się kilkanaście kilometrów na wschód. Zatrzymały się za Selle, na niedokończonej pozycji Hermanna (niem. Hermann-Stellung), która biegła od okolic Le Cateau na północ, ku Valenciennes i Skaldzie. Druga pozycja, Hermann II, opierała się dalej na wschodzie o Kanał Sambra–Oise i las Mormal.

Selle była rzeczką szeroką na kilka metrów, ale Niemcy spiętrzyli ją miejscami tak, że zalała łąki w dolinie. Za nią biegł nasyp kolei, a dalej wschodni stok doliny, poprzecinany sadami i żywopłotami. Le Cateau, miasteczko liczące przed wojną dziesięć–jedenaście tysięcy mieszkańców, z murowanymi fabrykami i głębokimi piwnicami, było naturalnym bastionem, a dworzec z wysokim nasypem i bocznicami zamieniono w małą twierdzę. Niemcom zależało na tej linii także z innego powodu: w tych dniach ich rząd prowadził z prezydentem Woodrowem Wilsonem wymianę not w sprawie rozejmu. Według rozkazu jednej z niemieckich grup artylerii z 12 października naczelne dowództwo uważało, że szansa na rozejm zależy od zatrzymania bitwy, i nakazywało: „Brytyjczycy nie mogą przejść przez Selle na naszym froncie”. Feldmarszałek Paul von Hindenburg ostrzegał tego dnia grupy armii, że każdy odwrót osłabia ducha wojska i pozycję Niemiec w rokowaniach.

Od 11 do 16 października brytyjska 4 i 3 Armia tylko podciągały się nad rzekę, budowały kładki i zdobywały małe przyczółki, często tracone w kontratakach. Feldmarszałek Douglas Haig postanowił, że 4 Armia, wspierana na prawym skrzydle przez francuską 1 Armię generała Debeneya, uderzy jako pierwsza na południe od Le Cateau, gdzie rzeka była najsłabszą przeszkodą. 3 Armia i 1 Armia generała Henry’ego Horne’a miały dołączyć kilka dni później. Na północy 14 października ruszyła we Flandrii ofensywa króla Alberta, a 16 października niemieckie naczelne dowództwo zgodziło się na odwrót armii stojących między Flandrią a Douai na pozycję Hermanna.

Przebieg

17 października. Po dwudniowym ostrzale 4 Armia uderzyła o 5.20 na froncie od lasu Andigny po Le Cateau, długim według części opracowań na około 16 kilometrów. Natarcie szło w gęstej mgle, która zasłaniała przeprawy, ale utrudniała też utrzymanie kierunku i współpracę z czołgami. Na prawym skrzydle IX Korpus (46 i 6 Dywizja, a za nimi 1 Dywizja) zdobył grzbiet Belle Vue, Andigny-les-Fermes i Regnicourt. W centrum amerykańska 30 i 27 Dywizja przeszły przez Selle pod Molain i Saint-Souplet, zajęły L’Arbre-Guernon i wyszły na grzbiet nad doliną, ale ich czołgi w większości ugrzęzły lub zostały zniszczone. Na lewym skrzydle XIII Korpus miał najtrudniejsze zadanie. Saperzy 50 Dywizji przerzucili przez rzekę w nocy kładki z desek, a jej bataliony przez cały dzień walczyły o dworzec w Le Cateau i węzeł kolejowy na jego południowym skraju, odpierając dwa niemieckie kontrataki. Od północy uderzyła 66 Dywizja z Brygadą Południowoafrykańską, która przeprawiła się przez Selle jeszcze w nocy i przez trzy godziny leżała we mgle pięćdziesiąt metrów od Niemców, czekając na sygnał. Do szóstej wieczorem Le Cateau, z wyjątkiem wschodniego przedmieścia, było w rękach brytyjskich. Brytyjczycy i Amerykanie wdarli się głęboko w pierwszą pozycję Hermanna i stanęli na grzbiecie między doliną Selle a doliną Sambry, choć nigdzie nie osiągnęli ambitnych celów dnia.

18–19 października. 4 Armia nacierała dalej, przy słabszym już oporze. 18 października 1 Dywizja zajęła Wassigny, zaskakując w piwnicach jedzących i śpiących Niemców, a 50 Dywizja wyszła za Bazuel. 19 października prawe skrzydło i centrum 4 Armii podeszły pod Kanał Sambra–Oise. Między 17 a 19 października 4 Armia wzięła 5139 jeńców i 60 dział, w większości pierwszego dnia. Brytyjska historia oficjalna uznała jednak, że nie wykorzystano okazji, by od razu dojść do Sambry: brakowało świeżych oddziałów i szybkiej broni pościgowej, a dowódcy trzymali się utartego schematu natarć o świcie za wałem ogniowym. 19 października marszałek Ferdinand Foch wydał swoją ostatnią dyrektywę ogólną: armie brytyjskie miały nacierać na wschód, na południe od linii Pecq–Hal, i zepchnąć Niemców w trudno dostępny masyw Ardenów, przecinając ich główną kolej rokadową. Amerykański II Korpus generała George’a Reada został wycofany na odpoczynek, a 20 października Haig podziękował mu w depeszy za energię i odwagę obu dywizji. Była to ich ostatnia bitwa w tej wojnie. Tymczasem na północy, za cofającymi się Niemcami, 1 Armia zajęła 17 października Douai, a Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego wszedł wieczorem 19 października do zachodniej części Denain.

20 października. O drugiej w nocy, bez przygotowania artyleryjskiego, w deszczu i przy pełni księżyca, przez Selle przeszła 3 Armia między Montay a Saulzoir. Bataliony przeprawiały się po kładkach rzuconych w ciemności albo w bród, a potem nacierały na grzbiety za rzeką za wałem ogniowym. 62 Dywizja zdobyła do kwadransa po siódmej rano Solesmes: ponieważ w miasteczku byli francuscy cywile, artyleria strzelała nad nim tylko szrapnelami, przed którymi ludzie mogli schronić się w piwnicach. Do wieczora dywizje 3 Armii, wśród nich Dywizja Gwardii, zdobyły wzgórza na wschodnim brzegu rzeki, mimo niemieckich kontrataków.

23–24 października. Po dwóch dniach zwłoki, potrzebnej na dowiezienie amunicji, 4, 3 i 1 Armia uderzyły wspólnie, znów nocą: 4 Armia o 1.20, 3 Armia o drugiej i 3.20. Celem było wyjście na drugą pozycję Hermanna i zdobycie stanowisk, z których działa sześciocalowe mogły ostrzeliwać węzeł kolejowy w Aulnoye, za lasem Mormal, przez który biegła najważniejsza linia kolejowa za niemieckim frontem. W poszarpanym terenie, pełnym sadów, żywopłotów i lasów, Brytyjczycy posunęli się w ciągu dwóch dni na niektórych odcinkach o osiem–dziewięć kilometrów. IX Korpus doszedł do kanału pod Catillon i Ors, XIII Korpus przeszedł przez las Évêque i zajął Pommereuil i rozległą wieś Bousies, a 3 Armia doszła pod Englefontaine i Le Quesnoy. Niemiecka 2 Armia meldowała, że pod lasem Mormal stoi już na ostatniej pozycji i proponowała ogólny odwrót na linię Antwerpia–Moza. Dostała rozkaz, by trzymać się i cofać tylko krok po kroku.

25 października. Ostatni dzień bitwy według brytyjskiej komisji nazewnictwa upłynął już spokojniej. Patrole IX Korpusu weszły do Catillon i Ors, a pod Le Quesnoy i Valenciennes Niemcy cofnęli się z linii kolejowej. Englefontaine Brytyjczycy zdobyli nocnym natarciem 26 października.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej w bitwie nad Selle 24 dywizje brytyjskie i 2 amerykańskie wzięły około 20 tysięcy jeńców i 475 dział z 31 dywizji niemieckich, które stanęły im na drodze. Edmonds nie podaje łącznych strat brytyjskich w tej bitwie. Dla przykładu VI Korpus stracił w dniach 20–26 października około dwóch tysięcy ludzi, biorąc 3252 jeńców. Według danych War Office, cytowanych przez Edmondsa, armia brytyjska straciła w całym październiku 1918 roku około 121 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Niemieckie dywizje były już tylko cieniem dawnych: 18 października książę Rupprecht pisał do kanclerza, że dywizja ma rzadko więcej niż trzy tysiące piechurów, a żołnierze „poddają się masowo przy każdym ataku”.

Znaczenie

Bitwa nad Selle pokazała, że armia niemiecka nie jest już w stanie zatrzymać Brytyjczyków nawet za przeszkodą wodną i na przygotowanej pozycji. Utrata pozycji Hermanna nad Selle zbiegła się z przełomowymi dniami wymiany not z Wilsonem i z kryzysem w niemieckim naczelnym dowództwie, który 26 października zakończył się dymisją generała Ericha Ludendorffa. Brytyjczycy stanęli nad Kanałem Sambra–Oise i pod lasem Mormal, skąd 4 listopada ruszyli do ostatniej wielkiej bitwy tej wojny, nad Sambrą. W Le Cateau zatoczyło się koło: miasteczko, spod którego Brytyjczycy cofali się w sierpniu 1914 roku, odbili po ponad czterech latach.