Ofensywa stu dni

Ofensywa stu dni to nazwa serii natarć, w których od 8 sierpnia do 11 listopada 1918 roku armie sprzymierzone na froncie zachodnim, pod wspólnym kierownictwem marszałka Ferdinanda Focha, pokonały armię niemiecką. Zaczęła się od uderzenia Brytyjczyków, Kanadyjczyków, Australijczyków i Francuzów pod Amiens, które generał Erich Ludendorff nazwał „czarnym dniem armii niemieckiej”. Potem sprzymierzeni nie dali już Niemcom wytchnienia. Uderzali kolejno w coraz to nowych miejscach, odbili teren zdobyty przez Niemców wiosną, pod koniec września zaatakowali jednocześnie na całym froncie od Flandrii po Mozę i przełamali Linię Hindenburga, najsilniejszą niemiecką pozycję na zachodzie. W październiku i na początku listopada spychali Niemców przez północną Francję i Belgię ku Mozie. Klęski na froncie, razem z kapitulacją sojuszników Niemiec, skłoniły niemieckie naczelne dowództwo do żądania rozejmu, który podpisano 11 listopada w lesie Compiègne.

Nazwa i daty

Nazwa „sto dni” wywodzi się z literatury brytyjskiej. Spopularyzowała ją między innymi wydana w 1919 roku książka generała Archibalda Montgomery’ego, szefa sztabu brytyjskiej 4 Armii, o „bitwie stu dni, od 8 sierpnia do 11 listopada 1918 roku”. W rzeczywistości od pierwszego dnia natarcia pod Amiens do rozejmu minęło 95 dni. Nie była to jedna zaplanowana operacja, lecz ciąg bitew, które dopiero po wojnie ujęto w jedną całość. Francuska historiografia mówi raczej o kontrofensywach Focha, a w Kanadzie przyjęła się nazwa „sto dni Kanady” (Canada’s Hundred Days). Przyjmujemy powszechnie używane daty 8 sierpnia – 11 listopada 1918 roku. Kontrofensywę nad Marną, która od 18 lipca odebrała Niemcom inicjatywę, opisujemy osobno jako drugą bitwę nad Marną.

Poszczególne bitwy, z których składa się ofensywa, nazywamy i datujemy przede wszystkim według brytyjskiej komisji nazewnictwa bitew, bo większość z nich stoczyły armie brytyjskie: bitwa pod Amiens, druga bitwa nad Sommą (z bitwami pod Albert i pod Bapaume), bitwa nad Scarpe, bitwa o linię Drocourt–Quéant, bitwy o Linię Hindenburga, piąta bitwa pod Ypres, bitwa pod Kortrijk, bitwa nad Selle, bitwa pod Valenciennes i bitwa nad Sambrą. Natarcia francuskie (bitwy pod Montdidier i pod Noyon) i amerykańskie (pod Saint-Mihiel i między Mozą a Argonnami) mają własne nazwy i daty, często inne niż w zestawieniach brytyjskich. Liczby podajemy przede wszystkim za brytyjską historią oficjalną (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tomy IV i V) i za raportem końcowym marszałka Douglasa Haiga.

Tło

Wiosną 1918 roku Ludendorff próbował rozstrzygnąć wojnę, zanim do Francji dotrą masy wojsk amerykańskich. Operacja Michael w marcu, bitwa nad Lys w kwietniu i kolejne uderzenia nad Aisne i nad Marną przyniosły Niemcom największe zdobycze od 1914 roku, ale nie rozstrzygnięcie. Kryzys zmusił sprzymierzonych do ujednolicenia dowództwa: w Doullens powierzyli Fochowi koordynację działań swoich armii, a w kwietniu mianowali go naczelnym wodzem. Ofensywy kosztowały Niemców setki tysięcy ludzi, w tym najlepsze dywizje szturmowe, których nie mieli czym zastąpić, a zdobycze przybrały postać długich, trudnych do obrony występów. Sprzymierzeni natomiast co miesiąc dostawali setki tysięcy świeżych żołnierzy amerykańskich i latem odzyskali przewagę liczebną.

18 lipca Foch rzucił do kontrofensywy francuską 10 Armię generała Charles’a Mangina na zachodnie skrzydło niemieckiego występu nad Marną, a do początku sierpnia Niemcy musieli go opuścić. 24 lipca, jeszcze w trakcie tej bitwy, Foch zebrał w swojej kwaterze w zamku Bombon pod Melun trzech wodzów naczelnych: Haiga, generała Philippe’a Pétaina i generała Johna Pershinga. Przedstawił im plan serii ograniczonych natarć, które miały uwolnić trzy linie kolejowe ważne dla dalszych działań: Paryż–Avricourt nad Marną, Paryż–Amiens, zagrożoną z występu pod Montdidier, i Paryż–Avricourt pod Saint-Mihiel. Zadanie pod Amiens dostały brytyjska 4 Armia generała Henry’ego Rawlinsona i francuska 1 Armia generała Marie-Eugène’a Debeneya. Wzorem miało być natarcie Australijczyków generała Johna Monasha pod Hamel z 4 lipca: zaskoczenie zamiast wielodniowego ostrzału, ścisła współpraca piechoty, czołgów, artylerii i lotnictwa. 6 sierpnia Foch został marszałkiem Francji.

Amiens i odwrót nad Sommę (8 sierpnia – 3 września)

8 sierpnia o świcie, we mgle i bez wcześniejszego przygotowania artyleryjskiego, 4 Armia Rawlinsona, z Korpusem Kanadyjskim generała Arthura Curriego i Korpusem Australijskim Monasha jako główną siłą i ponad czterystoma czołgami, uderzyła na wschód od Amiens. Niemiecka 2 Armia generała Georga von der Marwitza została całkowicie zaskoczona. Do wieczora sprzymierzeni posunęli się o 12–13 kilometrów i wzięli około 15 tysięcy jeńców. Na prawym skrzydle nacierała francuska 1 Armia, od 10 sierpnia razem z 3 Armią generała Georges’a Humberta, która odbiła Montdidier. W kolejnych dniach natarcie utknęło na starych okopach z lat 1915–1916, a 11 sierpnia Haig je wstrzymał. Ludendorff, któremu meldowano o oddziałach poddających się pojedynczym jeźdźcom i o żołnierzach wołających do idących na front „łamistrajki”, uznał, że o nowej ofensywie nie można już myśleć. 14 sierpnia rada koronna w Spa przyznała, że wojny nie da się wygrać militarnie, ale postanowiła szukać pokoju dopiero w „stosownej chwili”.

Haig wyciągnął z Amiens wniosek, że zamiast przebijać się przez coraz silniejszą obronę, trzeba uderzać w nowym miejscu. Foch rozszerzał więc natarcie na skrzydła. 17 sierpnia francuska 10 i 3 Armia zaatakowały między Oise a Aisne, a 20 sierpnia Mangin przełamał front pod Soissons. Ludendorff nazwał ten dzień „kolejnym czarnym dniem”, a 29 sierpnia Francuzi odbili Noyon. We Flandrii Brytyjczycy 18 sierpnia zdobyli grzbiet Outtersteene, po czym Niemcy zaczęli opuszczać klin nad Lys zdobyty w kwietniu, łącznie z Bailleul i wzgórzem Kemmel. 21 sierpnia na północ od Sommy ruszyła brytyjska 3 Armia generała Juliana Bynga. W drugiej bitwie nad Sommą Brytyjczycy, Australijczycy i Nowozelandczycy w niespełna dwa tygodnie odbili Albert, Bapaume i Péronne, a 31 sierpnia i 1 września Australijczycy zdobyli wzgórze Mont Saint-Quentin. Od 26 sierpnia na wschód od Arras nacierała też 1 Armia generała Henry’ego Horne’a. Kanadyjczycy odbili Monchy-le-Preux, a 2 września przełamali linię Drocourt–Quéant, silną pozycję, która osłaniała od północy Linię Hindenburga. Jeszcze tego dnia niemieckie naczelne dowództwo postanowiło wycofać armie za Canal du Nord i na Linię Hindenburga, z której wyruszyły do wiosennej ofensywy.

Przedpole Linii Hindenburga i Saint-Mihiel (wrzesień)

Foch od dawna chciał, jak to ujmuje brytyjska historia oficjalna, użyć „wszystkich sił sprzymierzonych we współdziałaniu zbieżnym”. W nocie z 30 sierpnia i dyrektywie z 3 września wyznaczył kierunki: armie brytyjskie, wsparte lewym skrzydłem francuskim, miały nacierać na Cambrai i Saint-Quentin, środek armii francuskich spychać Niemców za Aisne, a Amerykanie z prawym skrzydłem francuskim uderzyć po obu stronach Mozy w kierunku Mézières. Przez Mézières biegła jedna z dwóch głównych linii kolejowych zaopatrujących armie niemieckie na froncie zachodnim. 9 września Foch dołożył do planu natarcie we Flandrii, gdzie utworzono Grupę Armii Flandria pod dowództwem króla Belgów Alberta I, z armią belgijską, brytyjską 2 Armią generała Herberta Plumera i dywizjami francuskimi.

Zanim do tego doszło, 12 września amerykańska 1 Armia Pershinga, z francuskim II Korpusem Kolonialnym, uderzyła na niemiecki występ pod Saint-Mihiel, który od 1914 roku wcinał się we francuskie linie na południowy wschód od Verdun. Natarcie zaskoczyło Niemców w chwili, gdy zaczynali opuszczać występ, i w dwa dni go zlikwidowało. Amerykanie wzięli około 15–16 tysięcy jeńców i około 450 dział. Była to pierwsza wielka operacja samodzielnej armii amerykańskiej. Tego samego dnia Brytyjczycy zdobyli Havrincourt, wysunięty bastion Linii Hindenburga, a 18 września pod Épehy 4 Armia, z Australijczykami w centrum, oczyściła jej przedpole. Na południe od nich francuska 1 Armia podeszła pod Saint-Quentin.

Wielka ofensywa na całym froncie (26 września – 12 października)

Pod koniec września Foch uderzył jednocześnie na całym froncie, w czterech kolejnych dniach. 26 września amerykańska 1 Armia i francuska 4 Armia generała Henriego Gouraud ruszyły między Mozą a Argonnami i w Szampanii. 27 września Kanadyjczycy i brytyjska 3 Armia sforsowali suchy odcinek Canal du Nord i zdobyli las Bourlon przed Cambrai. 28 września Grupa Armii Flandria w jeden dzień odbiła wzgórza wokół Ypres, o które w 1917 roku walczono przez ponad trzy miesiące. 29 września brytyjska 4 Armia, z amerykańskim II Korpusem i Australijczykami, zaatakowała główną pozycję Linii Hindenburga nad Kanałem Saint-Quentin. 46 Dywizja przeprawiła się przez kanał pod Bellenglise, a do 5 października Brytyjczycy i Australijczycy zdobyli też linię Beaurevoir, ostatnią pozycję tego systemu. 1 października Francuzi weszli do zrujnowanego Saint-Quentin.

Natarcia zbiegły się z załamaniem sojuszników Niemiec. 29 września Bułgaria, rozbita w ofensywie nad Wardarem, podpisała rozejm w Salonikach. Wieczorem 28 września Ludendorff i feldmarszałek Paul von Hindenburg postanowili żądać rozejmu, a 29 września w Spa zażądali od cesarza i rządu natychmiastowej prośby o rozejm. W nocy z 3 na 4 października nowy kanclerz, książę Max von Baden, wysłał notę do prezydenta Woodrowa Wilsona. Walki toczyły się jednak dalej. 8 października brytyjska 3 i 4 Armia z Amerykanami przeszły przez niedokończone niemieckie pozycje pod Cambrai na otwarty teren, a 9 października Kanadyjczycy i Brytyjczycy weszli do płonącego miasta. Do 12 października Niemcy cofnęli się nad rzekę Selle, na nową pozycję Hermanna, która dopiero powstawała. Między Mozą a Argonnami Amerykanie posuwali się natomiast powoli i za wysoką cenę: po świetnym pierwszym dniu utknęli w zatorach i pod ogniem z obu skrzydeł, a przez cały październik wykrwawiali się w natarciach czołowych na kolejne pasy umocnień.

Pościg ku Mozie i Sambrze (13 października – 11 listopada)

13 października Francuzi weszli do Laon i La Fère, a 14 października Grupa Armii Flandria uderzyła ponownie. W bitwie pod Kortrijk przełamała ostatnią pozycję Niemców we Flandrii Zachodniej, a niemieckie naczelne dowództwo uznało, że nie ma już sensu bronić wybrzeża ani Lille. 17 października Niemcy oddali bez walki Ostendę, Douai i Lille, a do 20 października całe wybrzeże Belgii było wolne. Tego samego dnia, 17 października, brytyjska 4 Armia z Amerykanami sforsowała Selle pod Le Cateau, skąd w sierpniu 1914 roku cofał się Brytyjski Korpus Ekspedycyjny. Do 25 października trzy armie brytyjskie zepchnęły Niemców aż pod Kanał Sambra–Oise, las Mormal i Valenciennes. Tymczasem w połowie października Amerykanie przerwali główną niemiecką pozycję między Mozą a Argonnami, tak zwaną pozycję Kriemhildy. W Berlinie Ludendorff chciał znów walczyć, ale po jego rozkazie odrzucającym notę Wilsona cesarz 26 października przyjął jego dymisję. Jego miejsce zajął generał Wilhelm Groener.

Na początku listopada niemiecka obrona się rozsypała. 1 listopada Amerykanie ruszyli między Mozą a Argonnami na nowo i tym razem przełamali front. Tego samego dnia Kanadyjczycy zdobyli wzgórze Mont Houy, a 2 listopada Valenciennes. 4 listopada trzy armie brytyjskie, z francuską 1 Armią na prawym skrzydle, przeprawiły się przez Kanał Sambra–Oise, przeszły przez las Mormal i zdobyły twierdzę Le Quesnoy. Była to ostatnia wielka bitwa armii brytyjskiej w tej wojnie. W nocy z 4 na 5 listopada niemiecka 2 Armia zaczęła się cofać na pozycję Antwerpia–Moza, a 6 listopada rozkaz odwrotu objął wszystkie armie. W Niemczech wybuchła już rewolucja, zaczęta 3 listopada buntem marynarzy w Kilonii. 6–7 listopada Amerykanie wyszli na wzgórza nad Sedanem, a 8 listopada niemiecka delegacja z sekretarzem stanu Matthiasem Erzbergerem stanęła przed Fochem w lesie Compiègne. W ostatnich dniach Brytyjczycy weszli do Maubeuge, Belgowie do Gandawy, Francuzi do Mézières, a rankiem 11 listopada Kanadyjczycy do Mons, gdzie w sierpniu 1914 roku Brytyjczycy stoczyli swoją pierwszą bitwę. O świcie 11 listopada Niemcy podpisali w wagonie Focha rozejm, a o godzinie 11 na froncie zachodnim ucichły działa.

Straty

Ofensywa stu dni była jednym z najkrwawszych okresów wojny. Według zestawień przytaczanych przez amerykańskiego historyka Spencera Tuckera od 18 lipca do 11 listopada sprzymierzeni stracili na froncie zachodnim około 1,07 miliona zabitych, rannych i zaginionych: Francuzi około 531 tysięcy, armie brytyjskie około 412 tysięcy, a Amerykanie około 127 tysięcy. Według danych War Office, które przytacza Edmonds, armia brytyjska straciła w sierpniu, wrześniu i październiku 1918 roku łącznie około 358 tysięcy ludzi, w tym około 121 tysięcy w samym październiku. Korpus Kanadyjski stracił od 8 sierpnia do rozejmu ponad 45 tysięcy ludzi, a amerykańska 1 Armia w samej ofensywie między Mozą a Argonnami około 117 tysięcy zabitych i rannych.

Niemcy stracili według tego samego zestawienia ponad 1,1 miliona ludzi, w tym około 386 tysięcy jeńców. Haig pisał w raporcie końcowym, że od 8 sierpnia do 11 listopada wojska brytyjskie wzięły 187 tysięcy jeńców i 2850 dział (późniejsze zestawienia podają 188 700 jeńców i 2840 dział), a 59 walczących dywizji brytyjskich pokonało w tym czasie 99 dywizji niemieckich. Francuzi wzięli według późniejszych wyliczeń około 139 tysięcy jeńców i 1880 dział, Amerykanie ponad 44 tysiące jeńców i blisko 1500 dział, a Belgowie około 14,5 tysiąca jeńców i ponad 400 dział. Sami Kanadyjczycy wzięli około 32 tysięcy jeńców. Niemieckie dywizje topniały: w październiku książę Rupprecht Bawarski pisał, że dywizja ma rzadko więcej niż trzy tysiące piechurów, a żołnierze poddają się masowo przy każdym ataku. Do strat bojowych dochodziła epidemia grypy, która jesienią dziesiątkowała obie strony.

Znaczenie

Ofensywa stu dni przesądziła o wyniku wojny na froncie zachodnim. W ciągu trzech miesięcy armia niemiecka straciła cały teren zdobyty wiosną, Linię Hindenburga, na której jeszcze we wrześniu liczyła przezimować, i większość okupowanej Francji i zachodniej Belgii. Nie miała już odwodów ani przygotowanych pozycji, a jej żołnierze coraz częściej unikali walki. Klęski na froncie, razem z rozejmem Bułgarii, przekonały Hindenburga i Ludendorffa, że trzeba natychmiast prosić o rozejm. To właśnie dlatego historycy odrzucają późniejszą legendę o „ciosie w plecy”: o rozejm poprosiło naczelne dowództwo, a nie politycy, gdy armia była w odwrocie. Jeszcze latem sprzymierzeni zakładali, że wojna potrwa do 1919 roku.

Zwycięstwo było dziełem wielu armii. Foch nadawał natarciom kierunek i tempo, nie pozwalając Niemcom przerzucać odwodów z jednego zagrożonego odcinka na drugi. Haig podkreślał w raporcie, że armie brytyjskie, z korpusami kanadyjskim i australijskim w roli oddziałów uderzeniowych, atakowały najsilniejsze i najważniejsze odcinki niemieckiego frontu i wzięły najwięcej jeńców. Armie francuskie, wyczerpane czterema latami wojny, naciskały na całej długości frontu, a Amerykanie, choć płacili wysoką cenę za brak doświadczenia, wiązali dziesiątki niemieckich dywizji nad Mozą, gdzie Niemcy najmniej mogli sobie pozwolić na utratę terenu. Sprzymierzeni wygrywali też dlatego, że nauczyli się walczyć inaczej: zaskoczenie, ogień bez wstrzeliwania dział, masy czołgów, lotnictwo i sprawna logistyka pozwalały przełamywać front w ciągu kilku godzin, a zamiast forsować jeden odcinek do skutku, uderzano kolejno w coraz to nowe miejsca. Ofensywa miała też swoje granice. Sprzymierzeni nie zdołali okrążyć żadnej dużej niemieckiej armii, a w październiku i listopadzie pościg spowalniały zniszczone drogi, mosty i linie kolejowe. Gdy wszedł w życie rozejm, armie niemieckie wciąż stały na ziemi francuskiej i belgijskiej, ale nie były już zdolne do dalszej walki.