Cambrai w I wojnie światowej

Cambrai, miasto w departamencie Nord nad górną Skaldą, było węzłem dróg i kolei, który przez ponad cztery lata leżał po niemieckiej stronie frontu. Niemcy zajęli je 26 sierpnia 1914 roku i oddali dopiero 9 października 1918 roku. Od niego wzięły nazwę dwie bitwy: pierwsze wielkie natarcie czołgów w listopadzie 1917 roku i ostatnia z bitew o Linię Hindenburga jesienią 1918 roku. Sprzymierzeni weszli do miasta, gdy jego centrum stało w ogniu.

Sierpień 1914 roku

W sierpniu 1914 roku przez Cambrai szli w stronę granicy belgijskiej żołnierze Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Brytyjski korespondent Hamilton Fyfe zapamiętał miasto pełne żołnierzy francuskich i angielskich i mieszkańców, którzy próbowali z nimi rozmawiać. Tydzień później te same wojska przechodziły tędy w odwrocie, a większość mieszkańców uciekła.

26 sierpnia, gdy kilkanaście kilometrów na wschód brytyjski II Korpus toczył bitwę pod Le Cateau, Niemcy weszli do Cambrai. Broniła go francuska 84 Dywizja Terytorialna, złożona ze starszych rezerwistów z departamentu Mayenne, która biła się na barykadach i w oknach domów. W szpitalach miasta opatrzono ponad 500 rannych. Walki te pomogły osłonić lewe skrzydło Brytyjczyków.

Pod okupacją

Niemcy nałożyli na miasto kontrybucję w wysokości 200 tysięcy franków, a potem przez cztery lata obciążali je kwaterunkiem i rekwizycjami. Okupację znaczyły grabieże i branie zakładników. Cambrai było dla Niemców ważnym ośrodkiem dowodzenia, zaopatrzenia i szpitali, a przy mieście urządzili starannie cmentarz wojskowy z pomnikami poległych Francuzów, Brytyjczyków i Niemców. 17 września 1916 roku nad okolicą pierwsze zwycięstwo odniósł Manfred von Richthofen, a 31 października w katedrze w Cambrai odbyło się nabożeństwo żałobne za Oswalda Boelckego.

Wiosną 1917 roku Niemcy wycofali się na Linię Hindenburga. Jej pasy umocnień przeszły na południowy zachód od miasta, między Kanałem Saint-Quentin a suchym, niedokończonym Canal du Nord.

Czołgi pod Cambrai (1917)

20 listopada 1917 roku brytyjska 3 Armia generała Juliana Bynga uderzyła na tę pozycję setkami czołgów, bez zwykłego wielodniowego ostrzału. Przełamała ją i w Wielkiej Brytanii zabiły dzwony na cześć zwycięstwa. Natarcie utknęło jednak pod lasem Bourlon, a 30 listopada Niemcy kontratakowali i odebrali większość zdobyczy. Gdy bitwa pod Cambrai się skończyła, front stał wciąż około ośmiu kilometrów od miasta. Tej zimy brytyjscy żołnierze oglądali z grzbietu na zachód od Cambrai przez lornetki wierzchołek wieży katedry.

Wyzwolenie (1918)

W marcu 1918 roku niemiecka ofensywa odepchnęła front daleko na zachód, ale jesienią sprzymierzeni wrócili. Od 27 września Kanadyjczycy generała Arthura Curriego, którzy od końca sierpnia przebijali się spod Arras, przeszli przez Canal du Nord i podeszli pod Cambrai od zachodu i północy. 8 października 3 i 4 Armia przełamały na południe od miasta ostatnie niemieckie pozycje w bitwie pod Cambrai, a w nocy garnizon odszedł.

9 października do miasta weszli Kanadyjczycy i patrole brytyjskiej 57 Dywizji. Zastali je prawie bez mieszkańców, a w wielu dzielnicach szalały pożary. Kanadyjska historia oficjalna pisze, że Niemcy postanowili przed odejściem spalić miasto, a saperzy znajdowali niepodpalone stosy materiałów łatwopalnych. Główny plac płonął jeszcze dwa dni po walce.

Ruiny i odbudowa

Spalone zostało centrum z ratuszem, z którego ocalała tylko fasada, i archiwum miejskie. Źródła różnie liczą straty: według jednych francuskich opisów miasta zniszczonych było 900 budynków, a 5400 uszkodzonych, według innych ponad tysiąc, a według jeszcze innych nawet ponad 1500 z 3500 budynków Cambrai. Centrum odbudowano według nowego planu architekta Pierre’a Leprince-Ringueta. Prace ruszyły w 1923 roku i zakończyły się w 1932 roku otwarciem nowego ratusza.