Pierwsza bitwa nad Scarpe (1917)

Pierwsza bitwa nad Scarpe była pierwszym i najbardziej udanym etapem bitwy pod Arras. W Poniedziałek Wielkanocny, 9 kwietnia 1917 roku, brytyjska 3 Armia generała Edmunda Allenby’ego uderzyła na wschód od Arras, po obu stronach rzeki Scarpe. W tym samym czasie Kanadyjczycy szturmowali sąsiedni grzbiet Vimy. Po potężnym ostrzale artyleryjskim i za ruchomą zaporą ogniową piechota w kilka godzin przeszła przez dwie, a na części frontu przez trzy niemieckie pozycje. Na północ od rzeki posunęła się o około 3,5 mili, czyli ponad pięć kilometrów, najdalej w ciągu jednego dnia od początku wojny pozycyjnej na froncie zachodnim. Niemieckie odwody stały jednak za daleko, żeby przeciwdziałać, a Brytyjczycy nie zdołali wykorzystać wyłomu, zanim nadeszły. 11 kwietnia piechota i kawaleria zdobyły dominującą nad okolicą wieś Monchy-le-Preux, ale kolejne natarcia rozbijały się o świeże niemieckie dywizje. 14 kwietnia bitwa się skończyła.

Nazwa i daty

Nazwę „pierwsza bitwa nad Scarpe” (First Battle of the Scarpe) i daty 9–14 kwietnia 1917 roku nadała po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Obejmuje ona działania 3 Armii w pierwszym etapie bitwy pod Arras. Natarcie Korpusu Kanadyjskiego na północy nosi osobną nazwę bitwy o grzbiet Vimy. Granica między nimi biegła na linii Écurie – Willerval. Brytyjska historia oficjalna (Cyril Falls, Military Operations France and Belgium 1917, tom I), główne źródło tej strony, zauważa, że cel XVII Korpusu na północ od Scarpe też leżał na stokach grzbietu Vimy, który ciągnie się aż do rzeki. Po tej bitwie przyszły jeszcze druga (23–24 kwietnia) i trzecia (3–4 maja) bitwa nad Scarpe.

Tło

Natarcie pod Arras miało ściągnąć niemieckie odwody przed wielką ofensywą francuską nad Aisne. Po odwrocie Niemców na Linię Hindenburga główny ciężar tego zadania spadł na 3 Armię, która dostała 18 dywizji. Prawe skrzydło armii, VII Korpus generała Thomasa Snowa, stało teraz przed samą Linią Hindenburga, która kończyła się na wzgórzu Telegraph Hill między Neuville-Vitasse a Tilloy. Na północ od niego, aż po Scarpe i dalej, ciągnęły się dawne, głębokie pozycje niemieckie. Za pierwszą pozycją i jej linią wsparcia leżała mocno zadrutowana pozycja Wancourt – Feuchy z silnym punktem oporu przy Feuchy Chapel na drodze do Cambrai, około pięciu kilometrów od frontu. Na północ od rzeki jej przedłużenie, linia Oppy – Méricourt, odchodziło daleko na wschód, a bliżej leżała linia pośrednia Point du Jour na wschodnich stokach grzbietu Vimy. Jeszcze kilka kilometrów dalej Niemcy kopali nową pozycję, przełącznik Drocourt – Quéant.

Nad całą okolicą górowało wzgórze z wsią Monchy-le-Preux między dolinami Scarpe i Cojeul. Z przedmieść Arras zasłaniało ono cały wschodni horyzont, a z niego samego, jak pisze historia oficjalna, widok na równinę Douai nie miał końca.

Front od Lens po Quéant trzymała niemiecka 6 Armia generała pułkownika Ludwiga von Falkenhausena, z grupy armii następcy tronu Bawarii Rupprechta. Pod Arras broniły się dywizje grupy „Arras”. Falkenhausen spodziewał się ataku dopiero w połowie kwietnia. Pięć dywizji odwodu, przeznaczonych do kontrataku, trzymał 15–20 mil (około 25–30 km) za frontem, by nie narażać ich na ostrzał, i przewidywał, że zluzują one dywizje frontowe dopiero w toku długiej bitwy obronnej, jak nad Sommą. Rupprecht zanotował później w dzienniku, że 6 Armia, wbrew jego wyraźnemu życzeniu, nie przysunęła odwodów bliżej.

Plan

Allenby rozpisał natarcie na cztery etapy, oznaczone kolorami na mapach. Linię czarną, czyli pierwszą pozycję, VI i XVII Korpus miały zdobyć w 36 minut. Linię niebieską, czyli drugą pozycję, w ciągu kilku godzin. Linię brązową, pozycję Wancourt – Feuchy i linię Point du Jour, po około ośmiu godzinach. Wreszcie linia zielona obejmowała Monchy-le-Preux, Guémappe i Fampoux. Po raz pierwszy w armii brytyjskiej na froncie zachodnim świeże dywizje miały przejść przez szyki tych, które zdobyły linię brązową, i same ruszyć do natarcia na kolejny cel. W odwodzie stał Korpus Kawalerii z dwiema dywizjami, gotowy wyjść na otwarty teren za linią zieloną. VII Korpus, który był już na linii czarnej, miał atakować z opóźnieniem, od lewego skrzydła, licząc, że wcześniejsze sukcesy sąsiadów zachwieją Niemcami na Linii Hindenburga.

3 Armia miała ponad 1700 dział i haubic, w tym 858 armat polowych 18-funtowych, czyli jedno działo na każde 12 jardów (około 11 metrów) frontu. Ostrzał wstępny trwał od 4 kwietnia, a w ostatnich godzinach artyleria zasypywała stanowiska niemieckich baterii pociskami gazowymi. Atak wspierało 40 czołgów. Żołnierze czekali na godzinę zero w okopach, a także w podziemiach Arras: w piwnicach starego miasta i dawnych kamieniołomach pod przedmieściami Ronville i Saint-Sauveur, połączonych tunelami z ziemią niczyją. Według historii oficjalnej mogło się w nich schronić 24,5 tysiąca ludzi. Na prośbę Francuzów atak przesunięto o jeden dzień, z 8 na 9 kwietnia.

Przebieg: 9 kwietnia

Atak ruszył o 5.30, w szkwałach deszczu ze śniegiem. Według historii oficjalnej na pierwszej linii stało dziesięć dywizji 3 Armii, w tym trzy szkockie, a 44 ze 120 batalionów pierwszego rzutu pochodziło ze Szkocji. Na północ od Scarpe XVII Korpus generała Charlesa Fergussona odniósł pełny sukces. 9 (Szkocka) Dywizja, z brygadą południowoafrykańską, zajęła Athies i linię Point du Jour. O 15.15 przeszła przez nią 4 Dywizja, przełamała linię Oppy – Méricourt, zajęła Fampoux i zdobyła reduty, w których Niemcy prawie się nie bronili. Jeden z plutonów rozpoczął atak na redutę Hyderabad, kopiąc do niej piłkę. 34 i 51 (Górnoszkocka) Dywizja zdobyły pierwsze pozycje na stokach grzbietu, ale do linii Point du Jour doszły tylko częściowo.

Na południe od rzeki VI Korpus zdobył Tilloy, przeszedł przez wzgórze Observation Ridge i zszedł w dolinę Battery Valley, gdzie niemieckie baterie strzelały do piechoty na wprost, z odległości kilkuset metrów, zanim ich obsługi padły lub uciekły. Do linii brązowej doszła jednak tylko 15 (Szkocka) Dywizja, około 17.30, przy pomocy jedynego czołgu, który tam dotarł. Sąsiednie dywizje zatrzymał ogień karabinów maszynowych z Feuchy Chapel. W VII Korpusie 56 (Londyńska) i 14 Dywizja przeszły przez umocnienia Neuville-Vitasse i Telegraph Hill, posuwając się o 2–3 km, ale dwie dywizje na prawym skrzydle utknęły przed nietkniętymi zasiekami Linii Hindenburga.

Wieczorem 3 Armia meldowała o wzięciu 5,6 tysiąca jeńców i 36 dział, a jej straty były, jak pisze historia oficjalna, z pewnością mniejsze niż połowa niemieckich. Kawaleria czekała na rozkaz pod Arras, ale na południe od rzeki, gdzie miała wyjść do przodu, linia brązowa padła za późno. Oficerowie 4 i 9 Dywizji byli przekonani, że pojedyncze szwadrony mogłyby tego dnia przejść na północnym brzegu. Generał brygady Adrian Carton de Wiart powiedział oficerowi łącznikowemu kawalerii, że „jutro będzie za późno”. Brytyjska historia oficjalna uznaje, że o sukcesie zdecydowały przede wszystkim przewaga artylerii i lepsza amunicja oraz błędy niemieckiej obrony. Czołgi, rozdzielone na zbyt wiele małych grup, w większości ugrzęzły w błocie lub zostały trafione.

Przebieg: 10–11 kwietnia

10 kwietnia Allenby rozkazał zdobyć resztę linii brązowej i iść na linię zieloną, ale pogoda była jeszcze gorsza, a artyleria nie nadążała po rozjeżdżonych drogach. Londyńczycy z 56 Dywizji przez całą noc i cały dzień oczyszczali granatami okopy Linii Hindenburga. Na południe od Scarpe Brytyjczycy zdobyli redutę przy Feuchy Chapel i większą część pozostałego odcinka pozycji Wancourt – Feuchy, a 37 Dywizja ruszyła na Monchy, ale zatrzymał ją ogień z wioski i ze wzgórza Greenland za rzeką. Dwie dywizje kawalerii podeszły pod pozycję Wancourt – Feuchy, lecz nie mogły iść dalej i wieczorem wróciły na biwaki. Tymczasem nadchodziły już pierwsze niemieckie dywizje z odwodu.

11 kwietnia Allenby rozesłał depeszę, że 3 Armia „ściga pobitego przeciwnika” i musi podejmować ryzyko. O piątej rano 37 Dywizja, z pomocą czterech czołgów i oddziałów 15 Dywizji, uderzyła na Monchy-le-Preux i po ciężkiej walce wdarła się do wsi. Wszystkie czołgi zostały unieruchomione. Za piechotą pogalopowały szwadrony 8 Brygady Kawalerii, Essex Yeomanry i 10 Pułku Huzarów, które wpadły na rynek. Niemiecka artyleria zasypała wieś ogniem tak silnym, że według historii oficjalnej mało kto z obserwatorów widział coś podobnego. Zginęło mnóstwo koni, a dowódca brygady, generał brygady Charles Bulkeley-Johnson, poległ. W wiosce było już jednak tylko kilka garstek wyczerpanej piechoty, więc to kawalerzyści, walcząc pieszo, utrzymali Monchy do nadejścia posiłków. Zdobycie wsi historia oficjalna zalicza do najwybitniejszych osiągnięć całej bitwy. Gdzie indziej natarcia się nie powiodły: pod Guémappe, przed Wancourt, pod Rœux nad Scarpe i na części Linii Hindenburga. Tego samego dnia sąsiednia 5 Armia bez powodzenia zaatakowała Linię Hindenburga pod Bullecourt.

Przebieg: 12–14 kwietnia

Do 11 kwietnia 3 Armia straciła 8238 zabitych, rannych i zaginionych, a do 12 kwietnia jej korpusy wzięły 7587 jeńców i ponad 100 dział. Większość dywizji pierwszego rzutu była jednak wyczerpana, a Niemcy wprowadzili do walki nowe dywizje, ściągnęli artylerię i przygotowywali do obrony przełącznik Drocourt – Quéant. Allenby uznał, że trzeba przejść do natarć metodycznych i „zastąpić piechotę pociskami”. 12 kwietnia Niemcy opuścili Wancourt i Héninel, ale atak 9 Dywizji na Rœux i stację kolejową przed zakładami chemicznymi załamał się z ciężkimi stratami. 13 kwietnia natarcie na Guémappe skończyło się niepowodzeniem.

14 kwietnia, w pierwszy pogodny dzień bitwy, 29 Dywizja zaatakowała ze wsi Monchy wzgórze 100 (Infantry Hill) na wschodzie. Dwa bataliony, 1 Royal Newfoundland i 1 Essex, zdobyły stok, ale z pobliskich lasów uderzyła na nie bawarska dywizja i rozbiła je niemal doszczętnie. Obu batalionom ubyło razem ponad tysiąc ludzi. Przez kilka godzin Monchy broniła tylko garstka żołnierzy z dowódcą Nowofundlandczyków, podpułkownikiem Jamesem Forbes-Robertsonem. Niemcy nie wykorzystali okazji i do wieczora sytuacja wróciła do stanu z rana. Dzień później trzej dowódcy dywizji wystąpili z wnioskiem przeciw dalszym odosobnionym atakom, a Haig postanowił przerwać natarcie i przygotować nowe, skoordynowane uderzenie trzech armii.

Niemiecka obrona

Brytyjska historia oficjalna uważa, że niemiecka obrona „usiadła między dwoma stołkami”. Nowe zasady obrony w głąb, ogłoszone przez dowództwo naczelne pod koniec 1916 roku, przewidywały lekko obsadzoną strefę przednią i szybki kontratak dywizji odwodu. Pod Arras pierwsze linie obsadzono jednak gęsto i kazano im się bronić za wszelką cenę, a dywizje kontrataku stały o dzień marszu z tyłu. Każda dywizja frontowa straciła przez to około jednej trzeciej piechoty, a odwody weszły do walki dopiero 10 i 11 kwietnia. Niemiecka komisja badająca przyczyny klęski uznała później, że także artylerię wprowadzono do walki za późno i w zbyt małej sile. Dowództwo naczelne szybko wyciągnęło wnioski. Szefem sztabu 6 Armii został pułkownik Fritz von Loßberg, zwolennik elastycznej obrony, a pod koniec kwietnia odwołano samego Falkenhausena. Już 14 kwietnia pod Monchy Bawarczycy cofnęli się przed atakiem i rozbili przeciwnika kontratakiem z trzech stron. Historia oficjalna uważa to za pierwszy przypadek zastosowania pod Arras nowej taktyki, która w następnych tygodniach kosztowała Brytyjczyków bardzo wiele.

Znaczenie

Pierwsza bitwa nad Scarpe przyniosła armii brytyjskiej więcej zdobytego terenu, silnie umocnionego, i więcej jeńców niż którakolwiek jej wcześniejsza ofensywa na froncie zachodnim. Historia oficjalna porównuje jej pierwsze trzy dni z pierwszym dniem bitwy nad Sommą: przy tej samej liczbie dywizji w pierwszej linii straty 3 i 1 Armii były ponad czterokrotnie mniejsze. Bitwa pokazała, jak bardzo poprawiły się artyleria, sztabowe przygotowanie i wyszkolenie piechoty. Pokazała też, co się dzieje, gdy natarcie wyjdzie poza zasięg starannie zaplanowanego ognia: dowództwo nie potrafiło szybko przerzucić odwodów i dział, piechota gubiła się w walce otwartej, a kawaleria nie znalazła luki. Po kilku dniach bitwa przybrała, jak pisze Falls, „boleśnie znajomy” wygląd. Ponieważ Haig był zobowiązany wspierać ofensywę Nivelle’a, której początek wyznaczono na 16 kwietnia, nie mógł zakończyć natarcia pod Arras. Przerwa trwała tylko kilka dni.