Arras w I wojnie światowej

Arras, stolica historycznej krainy Artois, było przez prawie całą wojnę miastem na samej linii frontu. Jesienią 1914 roku Francuzi obronili je w ostatniej chwili, a front stanął tuż za jego wschodnimi przedmieściami. Niemcy nigdy go nie zdobyli, ale przez cztery lata ostrzeliwali je tak, że po wojnie trzeba było odbudowywać prawie całe miasto. Z jego podziemi ruszyła wiosną 1917 roku wielka ofensywa brytyjska, a wiosną 1918 roku Niemcy po raz ostatni próbowali je zająć.

Jesień 1914: miasto ocalone w ostatniej chwili

Pod koniec sierpnia 1914 roku, w czasie wielkiego odwrotu, francuskie dywizje terytorialne wycofały się z Arras i miasto zostało bez obrony. 6 września weszła do niego niemiecka Landwehra, ale po dwóch lub trzech dniach, gdy nad Marną ważyły się losy kampanii, odeszła. 30 września wróciło francuskie wojsko, pierwsze oddziały nowego zgrupowania generała Louisa de Maud’huy, z którego powstała 10 Armia.

Trwał właśnie wyścig do morza, w którym obie strony próbowały obejść się od północy. 1 października trzy korpusy 6 Armii księcia Rupprechta Bawarskiego uderzyły między Arras a Douai i Francuzi, zamiast atakować, musieli bronić samego miasta. Obronili je, ale w pierwszej bitwie w Artois Niemcy opanowali Lens i wzgórza Vimy, z których widzieli francuskie tyły. Od 6 października niemiecka artyleria systematycznie ostrzeliwała Arras. 7 października spłonął ratusz, a 21 października runęła jego gotycka dzwonnica.

Miasto pod ostrzałem (1915–1916)

W 1915 roku francuska 10 Armia dwukrotnie próbowała zepchnąć Niemców ze wzgórz na północ od miasta, w drugiej i trzeciej bitwie w Artois. Zdobyła wzgórze Lorette i kilka wsi, ale grzbiet Vimy pozostał w rękach niemieckich. Arras żyło w tym czasie pod pociskami. 6 lipca 1915 roku zniszczona została katedra, w ruinę obracały się kolejne kwartały starego miasta, a mieszkańcy, którzy zostali, chronili się w piwnicach i średniowiecznych podziemiach. W marcu 1916 roku cały odcinek pod Arras przejęli od Francuzów Brytyjczycy.

Podziemia i ofensywa 1917 roku

Centrum miasta leżało tylko około dwóch kilometrów od pierwszej linii. Pod placami Grand’Place i Petite Place ciągnęły się jednak ogromne piwnice, a pod przedmieściami Ronville i Saint-Sauveur dawne kamieniołomy kredy, zapomniane od XVIII wieku. Brytyjczycy odkryli je w październiku 1916 roku, a saperzy z Nowozelandzkiej Kompanii Tunelowej w ciągu kilku miesięcy połączyli je w podziemne koszary z elektrycznym światłem, wodociągiem i szpitalem. Według brytyjskiej historii oficjalnej mogły pomieścić 24,5 tysiąca żołnierzy, według dzisiejszego muzeum do 24 000.

9 kwietnia 1917 roku żołnierze wyszli z tych tuneli do natarcia. Tak zaczęła się bitwa pod Arras, ofensywa trzech armii brytyjskich, która miała ściągnąć niemieckie odwody przed francuskim natarciem nad Aisne. Plan ułożył dowódca 3 Armii, generał Edmund Allenby. Pierwszego dnia Kanadyjczycy zdobyli grzbiet Vimy, a na wschód od miasta odbito wsie, które Niemcy trzymali od października 1914 roku. Przełamania nie było, a bitwa, ciągnięta do połowy maja, kosztowała Brytyjczyków około 150 tysięcy ludzi. Front odsunął się jednak od miasta o kilka kilometrów.

Rok 1918: Mars i droga na wschód

28 marca 1918 roku, w tydzień po początku wielkiej ofensywy wiosennej, niemiecka 17 Armia uderzyła po obu stronach Scarpe w operacji Mars. Według mapy zdobytej tego dnia na zestrzelonym samolocie osiem dywizji miało przełamać front, a dziewiąta zająć samo Arras. Brytyjska obrona wytrzymała, a wieczorem Erich Ludendorff odwołał natarcie i zwrócił się ku Amiens.

Pod koniec sierpnia front zaczął odchodzić od miasta na dobre. 26 sierpnia Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego uderzył na wschód od Arras, po obu stronach drogi do Cambrai, i w bitwie nad Scarpe odbił Monchy-le-Preux. 2 września Kanadyjczycy przełamali linię Drocourt–Quéant, północne przedłużenie Linii Hindenburga, i wojna odeszła spod Arras na równinę Douai.

Co zostało

Po wojnie Arras było zniszczone w 85%, a nietkniętych zostało tylko 5% domów. W ruinach leżały place, ratusz i dzwonnica. Odbudowa trwała wiele lat, a jej zasady wyznaczała ustawa Cornudeta z kwietnia 1919 roku. Dawne kamieniołomy, zapomniane po wojnie, odkryli archeolodzy na początku lat dziewięćdziesiątych. W 2008 roku otwarto w nich muzeum Carrière Wellington.