Pierwsza bitwa w Artois

Pierwsza bitwa w Artois była kolejnym etapem tak zwanego wyścigu do morza, czyli serii prób obejścia skrzydła przeciwnika, które jesienią 1914 roku przesuwały front zachodni coraz dalej na północ. Toczyła się w dniach 27 września – 12 października 1914 roku wokół Arras, Lens i wzgórz na północ od miasta. Francuskie zgrupowanie generała Louisa de Maud’huy, z którego w czasie bitwy powstała 10 Armia, zamiast obejść Niemców musiało bronić się przed natarciem niemieckiej 6 Armii. Arras pozostało w rękach francuskich, ale Niemcy zajęli Lens oraz wzgórza Vimy i Lorette, z których przez następne lata panowali nad okolicą.

Nazwa i daty bitwy

Walki pod Arras jesienią 1914 roku opisuje się w literaturze pod różnymi nazwami i z różnymi datami. Na tej stronie przyjmujemy daty 27 września – 12 października, za brytyjską chronologią wojny, na której opiera się nasza oś czasu. Nazwę „pierwsza bitwa w Artois” podaje też brytyjski serwis greatwar.co.uk i część anglojęzycznych opracowań, ale greatwar.co.uk kończy bitwę 10 października. Francuskie i brytyjskie źródła wyróżniają w nich zwykle najcięższą fazę, zwaną bitwą pod Arras, datowaną najczęściej na 1–4 października. Polska Wikipedia podaje dla bitwy pod Arras daty 2–9 października, a francuskie opisy działań 10 Armii wymieniają intensywne walki na tym odcinku w dniach 1–11 października.

Nazwa „pierwsza bitwa w Artois” bywa też używana inaczej. Wiele opracowań, w tym anglojęzyczna Wikipedia, stosuje ją do francuskiej ofensywy z przełomu grudnia 1914 i stycznia 1915 roku. W tym ujęciu walki z przełomu września i października 1914 roku to bitwa pod Arras, a kolejne wielkie bitwy w Artois stoczono w maju i we wrześniu 1915 roku.

Tło: kolejny odcinek wyścigu

Pod koniec września 1914 roku wyścig do morza przesunął się z Pikardii nad Sommę, gdzie trwały walki pod Albert. Na północ od tych pól bitew, między Sommą a przemysłowym zagłębiem węglowym wokół Lens i Douai, wciąż nie było ciągłego frontu. Stały tu tylko francuskie dywizje terytorialne złożone ze starszych rezerwistów i oddziały kawalerii obu stron. 26 września Niemcy zajęli Bapaume, leżące przy drodze z Albert do Arras.

Naczelny wódz armii francuskiej, generał Joseph Joffre, postanowił zgromadzić w rejonie Arras nowe siły, które miały uderzyć na wschód i północny wschód, w stronę Douai, i wyjść na tyły Niemców. Pod koniec września utworzył zgrupowanie pod dowództwem generała Louisa de Maud’huy, dotąd dowódcy korpusu. Źródła podają różne daty jego utworzenia, od 29 września do 1 października. Na początku podlegało ono formalnie 2 Armii generała Noëla de Castelnau. W jego skład weszły X Korpus, przerzucony koleją z innego odcinka frontu, dywizje rezerwowe i terytorialne, a później także XXI Korpus generała Paula Maistre’a. Północne skrzydło osłaniał korpus kawalerii generała Louisa Conneau.

Po stronie niemieckiej szef sztabu generalnego, Erich von Falkenhayn, kierował na północ 6 Armię następcy tronu Bawarii, księcia Ruprechta. 28 września polecił mu uderzyć na Arras. Do Artois zmierzały między innymi Korpus Gwardii, I Bawarski Korpus Rezerwowy i IV Korpus, a dalej na północ, w stronę Lens i Lille, posuwały się niemieckie korpusy kawalerii.

Przebieg walk

27–30 września. Obie strony gromadziły siły. Na przedpolu Arras dochodziło do starć niemieckiej kawalerii i przedniej straży z francuskimi dywizjami terytorialnymi i kawalerią. Pierwsze oddziały zgrupowania Maud’huy wkraczały do Arras, a pozostałe wyładowywały się z pociągów w jego okolicach.

1 października. Niemcy uprzedzili francuskie natarcie. Uderzyli na odcinku między Arras a Douai i zepchnęli francuskie oddziały z Guémappe, Wancourt i Monchy-le-Preux na wschód od miasta. Ich natarcie zatrzymało się dopiero po przybyciu X Korpusu. Francuzi nie dotarli do Douai, które pozostało w rękach niemieckich.

2–4 października. Punkt ciężkości przesunął się na północ od Arras. Rupprecht wprowadził do walki świeże korpusy, próbując obejść francuskie skrzydło. Niemcy zajęli Lens, Souchez i Neuville-Saint-Vaast oraz wzgórza Vimy. Na północ od Arras ataki w stronę rzeki Scarpe odparł X Korpus. Sytuacja Maud’huy była jednak groźna. Stracił łączność ze swoją kawalerią na północy, a na południowym skrzydle powstała luka. 4 października zameldował Joffre’owi, że może być zmuszony do odwrotu.

4–6 października. Joffre zareagował stanowczo. Wyłączył zgrupowanie Maud’huy spod dowództwa Castelnau i przekształcił je w samodzielną 10 Armię. Źródła francuskie datują jej utworzenie na 5 października. Zarówno Maud’huy, jak i Castelnau otrzymali zakaz wycofania się. Na zastępcę naczelnego wodza, odpowiedzialnego za koordynację armii na północ od Oise, Joffre wyznaczył generała Ferdinanda Focha, który natychmiast objechał swoje nowe dowództwo. 5 października Niemcy zajęli wzgórze Notre-Dame-de-Lorette na północny zachód od Arras. Do 6 października kryzys minął. Front 10 Armii ustabilizował się tuż za wschodnimi przedmieściami Arras i na zboczach wzgórz Vimy i Lorette.

6–12 października. 6 października niemiecka artyleria zaczęła systematycznie ostrzeliwać Arras. Walki o pojedyncze wsie i wzgórza trwały dalej. Francuska piechota odbiła rejon kaplicy na wzgórzu Lorette, według części źródeł 9 października, według innych 12 października. Tymczasem obie strony przerzucały kolejne siły dalej na północ, między Lens a Lille. Od 10 października główny ciężar walk przeniósł się pod La Bassée, a wkrótce do Flandrii.

Straty

Strat w tej bitwie nie da się dokładnie ustalić. Walki płynnie łączyły się z sąsiednimi bitwami wyścigu do morza, a opracowania nie podają dla nich osobnych, wiarygodnych liczb. Obie strony straciły tysiące żołnierzy, a wiele wsi wokół Arras i Lens zostało zniszczonych.

Znaczenie

Pierwsza bitwa w Artois, podobnie jak wcześniejsze walki w Pikardii i pod Albert, nie przyniosła żadnej ze stron obejścia skrzydła przeciwnika. Francuzi obronili Arras, ale Niemcy opanowali Lens z jego kopalniami węgla oraz wzgórza Vimy i Lorette, z których ich obserwatorzy widzieli francuskie tyły na wiele kilometrów. Arras stało się miastem frontowym. 21 października 1914 roku pod niemieckim ostrzałem runęła jego słynna dzwonnica ratuszowa.

Linia, która ustaliła się w Artois w październiku 1914 roku, stała się miejscem jednych z najcięższych walk na froncie zachodnim. W 1915 roku Francuzi dwukrotnie próbowali ją przełamać w wielkich bitwach w Artois i odzyskali wzgórze Lorette. Wzgórza Vimy na trwałe zdobyli dopiero Kanadyjczycy w kwietniu 1917 roku, w bitwie o grzbiet Vimy.