Słownik
(149)Pojęcia, skróty i nazwy, które często pojawiają się w kronice: od Legionów Polskich po ziemię niczyją.
A
- AdmiralicjaBrytyjski urząd kierujący Royal Navy, zarazem ministerstwo i naczelne dowództwo floty. Na jego czele stali pierwszy lord Admiralicji, polityk, i pierwszy lord morski, zawodowy szef marynarki.
- Akt 5 listopadaManifest cesarzy Niemiec i Austro-Węgier z 5 listopada 1916 roku, zapowiadający Królestwo Polskie z ziem zabranych Rosji, bez króla, rządu i granic. Miał przede wszystkim dać państwom centralnym polskiego rekruta.
- ANZACAustralian and New Zealand Army CorpsKorpus Australijsko-Nowozelandzki, utworzony w Egipcie w grudniu 1914 pod dowództwem gen. Williama Birdwooda; 25 kwietnia 1915 lądował na Gallipoli. Anzacami nazywano potem żołnierzy obu krajów.
- Armia CzerwonaRobotniczo-Chłopska Armia CzerwonaArmia Czerwona – siły zbrojne Rosji Radzieckiej, utworzone dekretem Rady Komisarzy Ludowych z 28 stycznia 1918 w miejsce rozpadającej się armii carskiej. Początkowo ochotnicza, od 1918 roku oparta na poborze.
- Armia WschoduFrancuska armia (Armée d'Orient) wysłana jesienią 1915 roku do Salonik, trzon wielonarodowych sił Ententy na froncie macedońskim. Jej ofensywa we wrześniu 1918 roku wyprowadziła Bułgarię z wojny.
- Artyleria ciężkaDziała dużego kalibru, zwłaszcza haubice i moździerze strzelające stromotorowo ciężkimi pociskami. W I wojnie światowej burzyły forty i umocnienia polowe; najsłynniejsza była niemiecka Gruba Berta kalibru 420 mm.
- AskarysiAfrykańscy żołnierze wojsk kolonialnych, zwłaszcza niemieckiej Schutztruppe i brytyjskich King's African Rifles. W Afryce Wschodniej stanowili trzon obu armii przez całą wojnę.
B
- BajończycyPolska kompania ochotników we francuskiej Legii Cudzoziemskiej, nazwana od Bayonne, gdzie szkoliła się od sierpnia 1914 roku. Wykrwawiła się 9 maja 1915 roku w natarciu pod Arras.
- Bataliony śmierciOchotnicze oddziały uderzeniowe armii rosyjskiej z 1917 roku, także kobiece, które miały porwać do walki zdemoralizowane wojsko. Najsłynniejszy był kobiecy batalion śmierci Marii Boczkariowej.
- BialiBiali – przeciwnicy bolszewików w rosyjskiej wojnie domowej, skupieni wokół dawnych generałów carskich: Korniłowa, Denikina, Kołczaka. Białymi nazywano też wojska rządowe w wojnie domowej w Finlandii w 1918 roku.
- BieżeństwoBieżeństwo (z ros. „uchodźstwo”) – masowa ucieczka i wysiedlenie ludności z zachodnich guberni Rosji w głąb imperium latem 1915 roku, podczas odwrotu armii rosyjskiej. Objęło miliony ludzi, głównie prawosławnych.
- Blokada morskaOdcięcie portów i wybrzeży przeciwnika od handlu morskiego przez flotę wojenną. W I wojnie światowej chodzi zwykle o blokadę Niemiec i ich sojuszników, prowadzoną przez Wielką Brytanię i Francję w latach 1914–1919.
- Błękitna ArmiaArmia Polska we Francji, utworzona dekretem prezydenta Francji z 4 czerwca 1917 roku. Nazwana od koloru francuskich mundurów, od października 1918 roku dowodzona przez gen. Józefa Hallera.
- BolszewicyRadykalna frakcja rosyjskiej socjaldemokracji kierowana przez Lenina, od 1912 roku odrębna partia. W listopadzie 1917 roku obaliła Rząd Tymczasowy i przejęła władzę w Rosji.
- BombowiecSamolot przeznaczony do zrzucania bomb na cele za frontem i na zapleczu. W I wojnie światowej ciężkie bombowce, jak rosyjskie Ilja Muromiec, włoskie Caproni i niemieckie Gothy, atakowały też miasta.
- Brytyjski Korpus EkspedycyjnyBritish Expeditionary ForceArmia brytyjska wysłana do Francji w sierpniu 1914 roku pod dowództwem Johna Frencha. Z kilku dywizji zawodowych żołnierzy wyrosła w czasie wojny do pięciu armii; od grudnia 1915 dowodził nią Haig.
C
- CenzuraWojskowa i państwowa kontrola prasy, listów, telegramów i widowisk, która miała ukryć przed wrogiem informacje wojskowe i chronić morale. W czasie wojny wprowadziły ją wszystkie walczące państwa i okupanci.
- Cmentarze wojenneCmentarze żołnierzy poległych w wojnie, zakładane przez państwa i urzędy grobów wojennych. Na ziemiach polskich to m.in. ponad 400 cmentarzy zbudowanych przez Austro-Węgry w Galicji Zachodniej w latach 1916–1918.
- CzekaWszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (WCzK)Czeka – bolszewicka policja polityczna, powołana 20 grudnia 1917 przez Radę Komisarzy Ludowych, kierowana przez Feliksa Dzierżyńskiego. Główne narzędzie czerwonego terroru; w 1922 roku przekształcona w GPU.
- Czerwony KrzyżRuch pomocy ofiarom wojny: Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża w Genewie i narodowe towarzystwa. Prowadził szpitale i transport rannych, a jego agencja w Genewie szukała jeńców i zaginionych.
- CzołgOpancerzony pojazd gąsienicowy uzbrojony w działa lub karabiny maszynowe, zbudowany do przełamywania okopów i zasieków. Pierwsze czołgi, brytyjskie, weszły do boju nad Sommą 15 września 1916 roku.
- Czternaście punktów WilsonaProgram pokoju ogłoszony przez prezydenta Woodrowa Wilsona przed Kongresem 8 stycznia 1918 roku. Punkt trzynasty żądał niepodległej Polski z wolnym dostępem do morza.
D
- Deklaracja BalfouraList brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Arthura Balfoura do lorda Rothschilda z 2 listopada 1917 roku, w którym rząd poparł utworzenie w Palestynie siedziby narodowej dla narodu żydowskiego.
- Deklaracja londyńskaNiewprowadzony w życie kodeks prawa wojny morskiej podpisany w Londynie w 1909 roku. Na początku wojny sprzymierzeni stosowali go ze zmianami, a w lipcu 1916 roku całkiem od niego odstąpili.
- DesantPrzerzucenie wojsk drogą morską na wybrzeże przeciwnika i wysadzenie ich na ląd, a także same wysadzone oddziały. Największym desantem tej wojny było lądowanie na Gallipoli w 1915 roku.
- DrednotPancernik nowego typu, z wieloma działami jednego, ciężkiego kalibru i napędem turbinowym, nazwany od brytyjskiego HMS Dreadnought z 1906 roku. Starsze pancerniki zwano przeddrednotami.
- Duma PaństwowaDuma Państwowa – niższa izba parlamentu Imperium Rosyjskiego w latach 1906–1917, wybierana według nierównej ordynacji. W czasie wojny ośrodek krytyki rządu; w marcu 1917 jej komitet powołał Rząd Tymczasowy.
- DywizjaPodstawowy związek taktyczny armii 1914–1918: piechota lub kawaleria z własną artylerią, saperami i służbami, zdolna do samodzielnej walki. W 1914 roku dywizja piechoty liczyła 16–18 tysięcy ludzi.
- Działo kolejoweCiężkie działo na specjalnej lawecie kolejowej, przewożone i zwykle strzelające z torów. W I wojnie światowej najczęściej przerobione działo okrętowe, używane do ostrzału fortów, węzłów i miast za frontem.
- Działo paryskieNiemieckie działo dalekonośne kalibru 21 cm, które od 23 marca do 9 sierpnia 1918 roku ostrzeliwało Paryż z odległości ponad 100 km. Paryżanie nazywali je „Bertą”, mylnie łącząc je z Grubą Bertą.
- DżihadŚwięta wojna ogłoszona w listopadzie 1914 roku w imieniu sułtana-kalifa Mehmeda V przeciw Ententie. Wezwanie, wspierane przez Niemcy, miało poderwać muzułmanów w koloniach Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji.
E
F
G
- Gabinet wojennyWąskie gremium rządu kierujące prowadzeniem wojny. Najczęściej chodzi o pięcioosobowy brytyjski Gabinet Wojenny Davida Lloyda George'a z lat 1916–1919 i o Imperialny Gabinet Wojenny z udziałem dominiów.
- Gaz bojowyBroń chemiczna: substancje drażniące, duszące lub parzące, jak chlor, fosgen i iperyt, wypuszczane z butli lub wystrzeliwane w pociskach. Pierwszy wielki atak gazowy Niemcy przeprowadzili pod Ypres 22 kwietnia 1915 roku.
- Generał-gubernatorstwo warszawskie i lubelskieDwie strefy okupacji Królestwa Polskiego w latach 1915–1918: niemieckie Generalne Gubernatorstwo Warszawskie gen. Hansa von Beselera i austro-węgierskie Generalne Gubernatorstwo Lubelskie, każde z generał-gubernatorem.
- Grand Fleet i Flota PełnomorskaGłówne floty liniowe Wielkiej Brytanii i Niemiec w I wojnie światowej. Grand Fleet z bazą w Scapa Flow strzegła Morza Północnego; niemiecka Flota Pełnomorska (Hochseeflotte) starła się z nią pod Jutlandią w 1916 roku.
- Gruba BertaNiemiecki moździerz oblężniczy kalibru 420 mm z zakładów Kruppa. W 1914 roku rozbijał forty Liège, Namuru, Maubeuge i Antwerpii, a w 1915 roku pomagał zdobywać twierdze rosyjskie, m.in. Kowno i Nowogieorgijewsk.
- Grupa armiiZwiązek operacyjny kilku armii pod wspólnym dowództwem, odpowiedzialny za duży odcinek frontu. Niemcy i Francuzi tworzyli grupy armii od 1914–1915 roku; w armii rosyjskiej odpowiadał im front.
- Grypa hiszpankaGrypa hiszpanka – pandemia grypy wywołanej wirusem H1N1 w latach 1918–1919, najgroźniejsza jesienią 1918. Zachorowała około jedna trzecia ludzkości, a zmarły dziesiątki milionów osób, często młodych dorosłych.
H
I
- InternowanieInternowanie – zatrzymanie do końca wojny żołnierzy lub okrętów strony walczącej, które trafiły do państwa neutralnego (konwencje haskie z 1907). Tak nazywano też osadzanie w obozach cywilów i podejrzanych politycznie.
- Izba GminNiższa, wybieralna izba brytyjskiego parlamentu w Westminsterze. W czasie wojny uchwalała pieniądze na wojnę, pobór i ustawy wojenne, a rządy Asquitha i Lloyda George’a opierały się na jej większości.
- Izba LordówWyższa, niewybieralna izba brytyjskiego parlamentu, złożona głównie z dziedzicznych parów. Od 1911 roku mogła tylko opóźniać ustawy, ale w czasie wojny przemawiali w niej ministrowie i krytycy rządu.
J
K
- Kalendarz juliańskiKalendarz pochodzący z czasów Juliusza Cezara, w czasie wojny używany jeszcze w Rosji i państwach prawosławnych. Opóźniał się o 13 dni wobec gregoriańskiego, stąd podwójne daty w źródłach.
- Karabin maszynowyBroń samoczynna strzelająca seriami, kilkaset pocisków na minutę. W I wojnie światowej ciężkie kaemy na podstawach, obsługiwane przez kilkuosobowe załogi, były podstawą obrony okopów; z czasem doszły lżejsze ręczne.
- Kawaleria wielbłądziaOddziały jeżdżące na wielbłądach, używane na pustyniach Egiptu, Synaju, Palestyny, Arabii i Sudanu. Najsłynniejsza była brytyjska Imperialna Brygada Wielbłądzia, ale wielbłądników mieli też Turcy i Arabowie.
- Kolej HidżaskaOsmańska linia kolejowa z Damaszku do Medyny, otwarta w 1908 roku. W czasie wojny jedyna droga zaopatrzenia tureckich garnizonów w Hidżazie i główny cel rajdów powstania arabskiego.
- Komitet Narodowy PolskiKNP, polska reprezentacja polityczna w państwach Ententy, założona przez Romana Dmowskiego 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie, z siedzibą w Paryżu. Kierował polityką polską na Zachodzie i Armią Polską we Francji.
- Kontrabanda wojennaTowary, które strona wojująca może zatrzymać i skonfiskować na morzu, także na statku neutralnym, jeśli płyną do przeciwnika. Rozszerzanie list kontrabandy było głównym prawnym narzędziem blokady Niemiec.
- Konwencje haskieUmowy o prawach i zwyczajach wojny przyjęte na konferencjach pokojowych w Hadze w 1899 i 1907 roku. W czasie wojny obie strony powoływały się na nie, oskarżając przeciwnika o ich łamanie.
- KonwójGrupa statków handlowych lub transportowców płynących razem pod osłoną okrętów wojennych. Brytyjska Admiralicja wprowadziła regularne konwoje w 1917 roku i okazały się one najskuteczniejszą obroną przed U-Bootami.
- KorpusZwiązek taktyczny złożony zwykle z dwóch lub trzech dywizji, z własną artylerią i służbami, liczący kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy. Kilka korpusów tworzyło armię.
- Korpusy Polskie w RosjiTrzy polskie korpusy utworzone w latach 1917–1918 z Polaków służących w armii rosyjskiej. Walczyły z bolszewikami, a w maju i czerwcu 1918 roku zostały rozbrojone przez Niemców i Austriaków.
- KozacyWspólnoty wojskowe z pogranicza Rosji, służące w zamian za ziemię. W I wojnie światowej dawały carskiej armii setki sotni konnicy, a w latach 1917–1918 stały się ważną siłą antybolszewicką.
- Krążownik liniowyDuży okręt uzbrojony w działa podobne do pancernikowych, ale szybszy od pancernika i słabiej opancerzony. Pierwsze zbudowali Brytyjczycy w 1908 roku; w I wojnie światowej miały je głównie flota brytyjska i niemiecka.
- Krążownik pancernyDuży krążownik z pancernym pasem burtowym, budowany od lat 70. XIX wieku do ochrony handlu i rozpoznania. W 1914 roku przestarzały wobec krążownika liniowego, w czasie wojny poniósł ciężkie straty.
- Krążownik pomocniczyStatek handlowy, zwykle szybki liniowiec pasażerski, uzbrojony i wcielony do floty wojennej. Brytyjczycy używali ich do patroli blokady i eskorty, Niemcy przede wszystkim jako rajderów na szlakach handlowych.
- Królestwo PolskieZiemie polskie pod władzą Rosji, utworzone w 1815 roku (Kongresówka), z Warszawą jako stolicą. Od 1915 roku pod okupacją niemiecką i austro-węgierską; w 1916 roku okupanci zapowiedzieli na nich nowe Królestwo.
- Kryzys lipcowyKryzys dyplomatyczny między zamachem w Sarajewie 28 czerwca 1914 a wybuchem wojny na początku sierpnia, w którym ultimatum dla Serbii i kolejne mobilizacje wciągnęły w konflikt wszystkie mocarstwa.
- Kryzys przysięgowyOdmowa złożenia w lipcu 1917 roku przysięgi na braterstwo broni z Niemcami i Austro-Węgrami przez większość legionistów I i III Brygady, na wezwanie Józefa Piłsudskiego.
- Kryzysy marokańskieDwa kryzysy z lat 1905–1906 i 1911, w których Niemcy próbowały podważyć wpływy Francji w Maroku. Oba zakończyły się ich porażką i zacieśniły współpracę Francji z Wielką Brytanią.
- Krzyż WiktoriiNajwyższe brytyjskie odznaczenie za odwagę w obliczu nieprzyjaciela, ustanowione w 1856 roku. W I wojnie światowej przyznano je ponad 600 razy żołnierzom z całego Imperium Brytyjskiego.
L
- Landsturm i LandwehraFormacje drugiej i trzeciej linii w armiach Niemiec i Austro-Węgier. Landwehra skupiała starszych wyszkolonych rezerwistów, a Landsturm, czyli pospolite ruszenie, najstarsze roczniki i niewyszkolonych.
- Legenda o ciosie w plecyPowojenny mit, według którego niepokonana w polu armia niemiecka została zdradzona przez polityków, socjalistów i rewolucjonistów w kraju. Głosili go Hindenburg i Ludendorff, a wykorzystała skrajna prawica.
- Legion CzechosłowackiLegion Czechosłowacki – oddziały Czechów i Słowaków walczące po stronie Ententy, przede wszystkim w Rosji. W maju 1918 jego korpus, jadący koleją transsyberyjską do Władywostoku, zbuntował się przeciw bolszewikom.
- Legiony PolskiePolska ochotnicza formacja wojskowa walcząca w latach 1914–1917 u boku Austro-Węgier przeciw Rosji. Powstała z oddziałów strzeleckich Józefa Piłsudskiego.
- Liga NarodówOrganizacja międzynarodowa powołana na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku, by rozstrzygać spory między państwami i zapobiegać wojnom. Jej pakt stał się pierwszą częścią traktatu wersalskiego.
- Linia HindenburgaNiemiecki pas umocnień (Siegfriedstellung) od okolic Arras po Laffaux pod Soissons, budowany od jesieni 1916. Niemcy cofnęli się na niego w marcu 1917, a alianci przełamali go jesienią 1918.
- Lotnictwo myśliwskieSamoloty i eskadry przeznaczone do zwalczania lotnictwa przeciwnika w powietrzu. Rozwinęły się od 1915 roku, gdy karabin maszynowy zsynchronizowano ze śmigłem; pilotów z co najmniej pięcioma zwycięstwami nazywano asami.
- Ludobójstwo OrmianLudobójstwo Ormian – eksterminacja Ormian w Imperium Osmańskim przez władze młodotureckie w latach 1915–1916: masowe mordy i deportacje na pustynie Syrii i Mezopotamii. Zginęło od ok. 600 tysięcy do ponad miliona ludzi.
M
- MienszewicyUmiarkowana frakcja rosyjskiej socjaldemokracji, powstała w rozłamie z bolszewikami w 1903 roku. W 1917 roku współkierowała radami i weszła do Rządu Tymczasowego; przewrót bolszewicki odrzuciła.
- Mina morskaŁadunek wybuchowy ustawiany w wodzie, wybuchający przy zetknięciu z kadłubem okrętu lub statku. W I wojnie światowej obie strony zagradzały minami porty, cieśniny i szlaki żeglugowe; zatonęły na nich setki jednostek.
- Miotacz ogniaBroń wyrzucająca strumień płonącej cieczy na odległość kilkunastu do kilkudziesięciu metrów. Pierwsi użyli jej Niemcy w lutym 1915 roku pod Verdun; służyła do oczyszczania okopów i schronów.
- MłodoturcyNacjonalistyczny ruch reformatorski w Imperium Osmańskim, skupiony w Komitecie Jedności i Postępu. Od 1913 roku rządził państwem, wprowadził je do wojny po stronie Niemiec i zorganizował ludobójstwo Ormian.
- MobilizacjaPrzestawienie armii ze stanu pokojowego na wojenny: powołanie rezerwistów, wyposażenie ich i przewiezienie koleją w rejony koncentracji. W 1914 roku mobilizacja powszechna oznaczała w praktyce wojnę.
- MonitorPowolny okręt o płytkim zanurzeniu, uzbrojony w nieproporcjonalnie ciężkie działa, do ostrzału wybrzeża i walki na rzekach. W tej wojnie strzelał u brzegów Belgii, w Dardanelach i na Dunaju.
- Moździerz okopowyLekkie działo o krótkiej lufie, strzelające stromo z okopu na krótki dystans. Niemcy nazywali je Minenwerfer, Brytyjczycy używali moździerzy Stokesa; w wojnie pozycyjnej miała je każda dywizja.
N
- Naczelna Rada LudowaPolska władza w zaborze pruskim, ujawniona w Poznaniu w listopadzie 1918 roku. Kierowała ruchem polskim w Wielkopolsce, na Pomorzu i Śląsku, a po wybuchu powstania wielkopolskiego przejęła władzę na wyzwolonych ziemiach.
- Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OHL)Oberste HeeresleitungNaczelne dowództwo armii niemieckiej w czasie wojny, utworzone przy mobilizacji w 1914 roku ze Sztabu Generalnego. Kierowali nim kolejno Moltke, Falkenhayn oraz Hindenburg z Ludendorffem.
- Naczelny Komitet NarodowyNKN, polityczna reprezentacja polskich stronnictw Galicji, powołana 16 sierpnia 1914 roku w Krakowie. Organizował Legiony Polskie i opowiadał się za połączeniem ziem polskich pod berłem Habsburgów.
- NeutralnośćStatus państwa, które nie bierze udziału w wojnie i nie wspiera żadnej ze stron. Konwencje haskie z 1907 roku uznawały terytorium neutralnych za nienaruszalne.
- Nieograniczona wojna podwodnaZatapianie przez okręty podwodne bez ostrzeżenia wszystkich statków w wyznaczonych strefach, także neutralnych. Niemcy ogłosili ją w 1915 roku, ograniczyli po protestach USA i wznowili 1 lutego 1917 roku.
- NiszczycielSzybki, lekki okręt uzbrojony w działa i torpedy, pierwotnie przeznaczony do zwalczania torpedowców. W I wojnie światowej osłaniał floty, atakował torpedami, a od 1917 roku eskortował konwoje i tropił U-Booty.
O
- Ober OstOberbefehlshaber OstOber Ost – niemieckie naczelne dowództwo na froncie wschodnim, od 1 listopada 1914 sprawowane przez Hindenburga, a także zarządzany przez nie od 1915 obszar okupacyjny: Litwa, Kurlandia i ziemie białostocko-grodzieńskie.
- OchranaCarska policja polityczna, tropiąca rewolucjonistów za pomocą agentów i prowokatorów. Jej siedzibę w Piotrogrodzie spalono w czasie rewolucji lutowej 1917 roku, a Rząd Tymczasowy ją rozwiązał.
- Oddziały szturmoweSpecjalnie wyszkoleni piechurzy do przełamywania pozycji wroga małymi grupami z granatami, lekką bronią i miotaczami ognia. Najbardziej znane były niemieckie (Sturmtruppen), użyte masowo w 1918 roku.
- OkopRów ziemny chroniący żołnierzy przed ogniem, z przedpiersiem od strony wroga i zasiekami przed sobą. W latach 1914–1918 systemy okopów ciągnęły się przez setki kilometrów frontu.
- Okręt-baza wodnosamolotówOkręt przewożący wodnosamoloty, opuszczający je na wodę i podejmujący po locie, zwykle przebudowany statek. Z nich wyrósł lotniskowiec: w 1918 roku samoloty z HMS Furious zbombardowały bazę sterowców w Tondern.
- Order Wybitnej SłużbyBrytyjski order wojskowy dla oficerów, ustanowiony w 1886 roku, za zasługi w walce, zwłaszcza w dowodzeniu. Prestiżem ustępował tylko Krzyżowi Wiktorii; w I wojnie przyznano go około 9 tysięcy razy.
- Ostrzał huraganowyBardzo gwałtowny, skupiony ostrzał artylerii przed natarciem. Zwykle krótki, od kilku minut do kilku godzin, by zaskoczyć obrońców, zamiast ostrzegać ich wielodniowym bombardowaniem.
P
- Państwa centralneKoalicja Niemiec i Austro-Węgier, do której przystąpiły Imperium Osmańskie (1914) i Bułgaria (1915). Nazwa pochodzi od ich położenia w środku Europy. Przegrała wojnę jesienią 1918 roku.
- Paryska konferencja pokojowaKonferencja zwycięskich mocarstw i ich sojuszników, obradująca w Paryżu od 18 stycznia 1919 do stycznia 1920 roku. Przygotowała traktaty pokojowe z pokonanymi państwami i pakt Ligi Narodów.
- Pierwsza Kompania KadrowaOddział strzelców utworzony przez Józefa Piłsudskiego 3 sierpnia 1914 roku w Krakowie. 6 sierpnia wyruszył do Królestwa Polskiego, by wywołać powstanie przeciw Rosji; zalążek Legionów.
- Plan SchlieffenaNiemiecki plan wojny na dwa fronty: najpierw szybko pokonać Francję uderzeniem przez Belgię, a potem przerzucić wojska przeciw Rosji. Nazwany od szefa Sztabu Generalnego Alfreda von Schlieffena.
- Pociąg pancernyPociąg z opancerzonej lokomotywy i wagonów, uzbrojony w działa i karabiny maszynowe. W I wojnie światowej używany głównie na froncie wschodnim i w Rumunii, a na wielką skalę w wojnie domowej w Rosji.
- Polska Organizacja WojskowaPOW, tajna organizacja wojskowa założona w 1914 roku w Warszawie przez zwolenników Józefa Piłsudskiego. Walczyła o niepodległość, najpierw przeciw Rosji, a od 1917 roku przeciw Niemcom i Austro-Węgrom.
- Polska Siła ZbrojnaPolnische WehrmachtWojsko Królestwa Polskiego tworzone od 1917 roku przez Niemców pod dowództwem gen. Hansa von Beselera. Pozostało niewielkie; w październiku 1918 roku przejęła je Rada Regencyjna.
- Porozumienie Sykes–PicotTajny plan podziału azjatyckich ziem Imperium Osmańskiego na brytyjską i francuską strefę wpływów, uzgodniony przez Marka Sykesa i François Georges-Picota i przyjęty wiosną 1916 roku także przez Rosję.
- Pour le MériteNajwyższy pruski order wojskowy, nadawany wyłącznie oficerom. W I wojnie światowej dostawali go dowódcy za zwycięstwa, a także lotnicy i dowódcy okrętów podwodnych; nazywano go „Niebieskim Maksem”.
- Pożyczki wojenneDługoterminowe pożyczki, które walczące państwa zaciągały u własnych obywateli, sprzedając im obligacje w wielkich kampaniach propagandowych. Pokryły znaczną część kosztów wojny i zostawiły ogromny dług.
- Prawa wyborcze kobietPrawo kobiet do głosowania i kandydowania w wyborach. Sufrażystki walczyły o nie od XIX wieku, a w latach 1917–1918, także dzięki wojennej pracy kobiet, zdobyły je m.in. w Rosji, Wielkiej Brytanii, Niemczech i Polsce.
- Propaganda wojennaPlanowe kształtowanie opinii własnego społeczeństwa, sojuszników, neutralnych i wroga przez prasę, plakaty, broszury, filmy i ulotki. W tej wojnie po raz pierwszy prowadziły ją na masową skalę urzędy państwowe.
- PrzyczółekTeren na drugim brzegu rzeki lub innej przeszkody, zdobyty przez nacierających albo utrzymywany przez obrońców, z którego można przerzucać dalej wojska. Także skrawek wybrzeża zajęty przy desancie.
R
- Racjonowanie i kartkiRacjonowanie – przydzielanie żywności i innych towarów w ograniczonych ilościach, zwykle na kartki. W czasie wojny stosowały je walczące państwa i okupanci, a Wielka Brytania narzucała limity importu krajom neutralnym.
- Rada (sowiet)Rada delegatów (ros. sowiet) – wybierany przez robotników i żołnierzy organ władzy w rewolucyjnej Rosji 1917 roku. Piotrogrodzka Rada dzieliła władzę z Rządem Tymczasowym; po przewrocie bolszewicy rządzili w imieniu rad.
- Rada Komisarzy LudowychSowiet Narodnych Komissarow (Sownarkom)Rada Komisarzy Ludowych (Sownarkom) – rząd Rosji Radzieckiej powołany w nocy z 8 na 9 listopada 1917 przez II Zjazd Rad po przewrocie bolszewickim. Przewodniczył mu Lenin, a ministrów nazywano komisarzami ludowymi.
- Rada Państwa (Austria)Parlament austriackiej połowy monarchii habsburskiej w latach 1861–1918, z Izbą Panów i wybieraną Izbą Posłów. Odroczony w marcu 1914 roku, nie obradował przez trzy lata wojny.
- Rada Polska Zjednoczenia MiędzypartyjnegoPorozumienie polskich stronnictw narodowych i konserwatywnych w Rosji z siedzibą w Moskwie, związane z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. W 1918 roku pomagało tworzyć polskie wojsko po stronie Ententy.
- Rada RegencyjnaTrzyosobowy organ najwyższej władzy w Królestwie Polskim, ustanowiony przez Niemcy i Austro-Węgry w 1917 roku. W październiku 1918 roku ogłosił niepodległość Polski, a w listopadzie oddał władzę Piłsudskiemu.
- RajderOkręt nawodny zwalczający żeglugę handlową przeciwnika na odległych morzach. W I wojnie światowej były to niemieckie krążowniki, jak Emden, i uzbrojone statki handlowe, czyli krążowniki pomocnicze, jak Möwe czy Wolf.
- RekwizycjePrzymusowe zabieranie przez wojsko lub państwo żywności, koni, surowców, maszyn czy statków na potrzeby wojny, za pokwitowaniem lub zaniżoną zapłatą. Na ziemiach okupowanych pogłębiały nędzę i głód.
- ReparacjeOdszkodowania, które pokonane państwa centralne miały wypłacić zwycięzcom za szkody wojenne. Zasadę przyjęto w nocie Lansinga z listopada 1918 roku, a kwotę dla Niemiec ustalono w 1921 roku.
- Rewolucja listopadowaRewolucja w Niemczech jesienią 1918 roku, zaczęta buntem marynarzy w Kilonii. Rady robotnicze i żołnierskie przejęły władzę w miastach, 9 listopada upadło cesarstwo, a Niemcy stały się republiką.
- Room 40Komórka dekryptażu brytyjskiej Admiralicji, nazwana od numeru pokoju. Odczytywała niemieckie depesze morskie i dyplomatyczne, a w 1917 roku także telegram Zimmermanna.
- RozejmUmowa walczących stron o wstrzymaniu działań wojennych, ogólnym lub na części frontu, zawierana przed traktatem pokojowym. Najsłynniejszy rozejm I wojny podpisano w Compiègne 11 listopada 1918 roku.
- Rząd TymczasowyRząd Rosji utworzony 15 marca 1917 roku po rewolucji lutowej, kierowany przez księcia Gieorgija Lwowa, a od lipca przez Aleksandra Kiereńskiego. Obalili go bolszewicy 7 listopada 1917 roku.
S
- Samochód pancernyOpancerzony pojazd kołowy, uzbrojony zwykle w karabin maszynowy w obrotowej wieżyczce. W I wojnie światowej mało przydatny wśród okopów, sprawdzał się tam, gdzie front był ruchomy, zwłaszcza na pustyniach.
- SanusijjaSufickie bractwo muzułmańskie z libijskiej Cyrenajki. Od 1911 roku walczyło z Włochami, a w latach 1915–1917, namówione przez Turków, prowadziło wojnę z Brytyjczykami na zachodniej granicy Egiptu.
- Schizma narodowaRozłam w Grecji w latach 1915–1917 między premierem Elefteriosem Wenizelosem, zwolennikiem wojny u boku Ententy, a królem Konstantynem I, który chciał utrzymać neutralność.
- SchutztruppeNiemieckie wojska kolonialne w Afryce, złożone z niemieckich oficerów i w większości afrykańskich żołnierzy. W latach 1914–1918 broniły kolonii, najdłużej w Afryce Wschodniej pod Lettow-Vorbeckiem.
- SokółPolskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, założone w 1867 roku we Lwowie. W czasie wojny jego członkowie trafiali do Legionów, ochotniczych formacji we Francji i Armii Hallera, a w 1918 roku do powstania wielkopolskiego.
- Statek szpitalnyStatek oznaczony czerwonym krzyżem, przewożący rannych i chorych, chroniony prawem wojennym przed atakiem. W I wojnie światowej ponad dwadzieścia zatonęło od min i torped, m.in. Britannic i Llandovery Castle.
- StawkaKwatera główna naczelnego wodza armii rosyjskiej w latach 1914–1918, najpierw w Baranowiczach, od 1915 roku w Mohylewie. Kierowali nią wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, a potem sam car Mikołaj II.
- SterowiecStatek powietrzny lżejszy od powietrza, z silnikami i sterami, unoszony przez wodór. Niemieckie sterowce, zwane zeppelinami, służyły do rozpoznania i bombardowań, m.in. Anglii i Paryża.
- System mandatowyZarząd dawnymi koloniami niemieckimi i ziemiami arabskimi Imperium Osmańskiego, powierzony po wojnie zwycięskim państwom w imieniu Ligi Narodów. Mandaty dzielono na trzy klasy: A, B i C.
- SzrapnelPocisk artyleryjski wypełniony ołowianymi kulkami, które zapalnik czasowy uwalniał w powietrzu przed celem. Skuteczny przeciw piechocie na otwartym terenie, w wojnie okopowej ustępował pociskom burzącym.
T
- Telegram ZimmermannaTajna depesza niemieckiego sekretarza stanu Arthura Zimmermanna ze stycznia 1917 roku, proponująca Meksykowi sojusz przeciw USA. Rozszyfrowana przez Brytyjczyków, przyspieszyła przystąpienie Ameryki do wojny.
- Traktat brzeskiPokój podpisany 3 marca 1918 roku w Brześciu Litewskim przez Rosję Sowiecką z Niemcami, Austro-Węgrami, Bułgarią i Turcją. Rosja wyszła z wojny i zrzekła się rozległych ziem na zachodzie.
- Traktat wersalskiTraktat pokojowy między Niemcami a państwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi, podpisany 28 czerwca 1919 roku w Wersalu. Formalnie zakończył wojnę z Niemcami i przyznał Polsce większość Wielkopolski i Pomorza.
- TwierdzaMiasto lub węzeł komunikacyjny otoczony pierścieniem fortów i umocnień, z własną załogą i artylerią. W latach 1914–1915 wiele twierdz, jak Liège, Antwerpia i Przemyśl, padło po oblężeniu.
- Tymczasowa Rada StanuPolski organ doradczy w okupowanym Królestwie Polskim, powołany przez Niemcy i Austro-Węgry po akcie 5 listopada. Działał od stycznia do sierpnia 1917 roku.
U
- U-BootUnterseebootNiemiecki okręt podwodny. U-Booty zatapiały okręty wojenne i statki handlowe, a ich wojna z żeglugą, od lutego 1917 roku nieograniczona, wciągnęła do wojny Stany Zjednoczone.
- Ukraińska Centralna RadaUkraiński parlament rewolucyjny, powstały w Kijowie w marcu 1917 roku pod przewodnictwem Mychajła Hruszewskiego. Proklamował Ukraińską Republikę Ludową i jej niepodległość, a w kwietniu 1918 roku obalili go Niemcy.
- Union sacrée i BurgfriedenPolityczne zawieszenie sporów ogłoszone w sierpniu 1914 roku: we Francji „święta jedność” (union sacrée), w Niemczech „pokój grodowy” (Burgfrieden). Partie, także socjaliści, poparły rząd na czas wojny.
W
- WodnosamolotSamolot startujący z wody i na nią wodujący, na pływakach lub z kadłubem w kształcie łodzi. W I wojnie światowej prowadził rozpoznanie morskie, tropił U-Booty, bombardował, a w 1915 roku zaatakował statek torpedą.
- Wojna minowaDrążenie tuneli pod pozycje przeciwnika, by wysadzić je ogromnymi ładunkami wybuchowymi, i podziemna walka z jego minerami. Najsłynniejsze miny wybuchły pod Messines, nad Sommą i na Col di Lana.
- Wojna na wyczerpanieWojna, w której nie szuka się jednego rozstrzygającego zwycięstwa, lecz stopniowo wyniszcza ludzi, sprzęt, gospodarkę i morale przeciwnika. Taki charakter przybrała I wojna światowa po 1914 roku.
- Wojna pozycyjnaSposób prowadzenia wojny, w którym obie strony bronią się w ciągłych liniach okopów i umocnień, a front niemal stoi w miejscu. Na froncie zachodnim trwała od jesieni 1914 do wiosny 1918 roku.
- Wojny bałkańskieDwie wojny z lat 1912–1913: państwa Ligi Bałkańskiej odebrały Turcji prawie całe jej ziemie w Europie, a potem Bułgaria przegrała z dawnymi sojusznikami spór o Macedonię. Zostawiły napięcia, które wybuchły w 1914 roku.
- Wszechrosyjskie Zgromadzenie UstawodawczeRosyjski parlament, zwany Konstytuantą, wybrany jesienią 1917 roku, by nadał państwu ustrój. Zebrał się tylko raz, 18 stycznia 1918 roku, i następnego dnia bolszewicy go rozwiązali.
Y
Z
- ZaboryZiemie dawnej Rzeczypospolitej podzielone w rozbiorach 1772, 1793 i 1795 między Rosję, Prusy i Austrię. W 1914 roku Polacy żyli w trzech zaborach, a ich zaborcy walczyli po przeciwnych stronach frontu.
- Zapora ogniowaOgień artylerii kładziony wzdłuż linii, by zatrzymać przeciwnika albo osłonić własną piechotę. Ruchoma zapora (wał ogniowy) przesuwała się według planu przed atakującymi, krok po kroku.
- ZasiekiPasy drutu kolczastego na palikach przed okopami, które zatrzymywały atakującą piechotę pod ogniem obrońców. Ich przecięcie było jednym z głównych zadań artylerii, a od 1916 roku także czołgów.
- Ziemia niczyjaPas terenu między okopami walczących stron, którego nie kontrolowała żadna z nich. Zryty lejami i pokryty zasiekami, był pod ogniem obu stron; miał od kilkunastu do kilkuset metrów szerokości.
- Związek SpartakusaRewolucyjne skrzydło niemieckiej lewicy, przeciwne wojnie, z Karlem Liebknechtem i Różą Luksemburg na czele. Na przełomie 1918 i 1919 roku stało się trzonem Komunistycznej Partii Niemiec.
- Związek StrzeleckiJawna organizacja paramilitarna obozu Piłsudskiego w Galicji, założona w 1910 roku jako zaplecze tajnego Związku Walki Czynnej. Jej „strzelcy” utworzyli w sierpniu 1914 roku zalążek Legionów Polskich.