Rada (sowiet)

Rada delegatów, po rosyjsku sowiet, była zgromadzeniem przedstawicieli wybieranych w fabrykach i pułkach, a potem także na wsi. W rewolucyjnej Rosji 1917 roku najważniejsza była Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, która od marca dzieliła władzę z Rządem Tymczasowym. Po przewrocie październikowym bolszewicy rządzili w imieniu rad, od których wzięło nazwę państwo radzieckie.

Narodziny w lutym 1917

Pierwsze rady powstały w czasie rewolucji 1905 roku. W Petersburgu faktycznym przywódcą rady był wtedy młody Lew Trocki, ale władze ją rozbiły. Rady odrodziły się 12 marca 1917 roku, gdy garnizon stolicy przeszedł na stronę strajkujących. W Pałacu Taurydzkim socjaliści, głównie mienszewicy, wezwali fabryki i pułki do wyboru delegatów i jeszcze tego wieczoru zebrała się pierwsza sesja Rady. Przewodniczącym został mienszewik Nikoloz Czcheidze, a jednym z zastępców Aleksander Kiereński, który zasiadał też w komitecie Dumy. Przewagę mieli mienszewicy i eserowcy, a wiosną nieformalnym przywódcą Rady stał się Irakli Cereteli.

Rozkaz nr 1 i dwuwładza

14 marca Rada wydała rozkaz nr 1. Kazał on wybrać komitety we wszystkich kompaniach, pułkach i na okrętach, oddawał broń pod ich kontrolę i stanowił, że w sprawach politycznych żołnierze słuchają Rady. Polecenia komisji wojskowej Dumy obowiązywały tylko wtedy, gdy nie kłóciły się z uchwałami Rady. Rozkaz dotyczył garnizonu Piotrogrodu, ale szybko dotarł na front i podkopał posłuszeństwo wobec oficerów.

Rząd Tymczasowy powstał z porozumienia Komitetu Dumy z Radą, która obiecała go popierać „o tyle, o ile” będzie realizował uzgodniony program. Bez jej zgody żaden rząd nie utrzymałby się w stolicy. Ten układ nazwano dwuwładzą. Brytyjski historyk Christopher Read zwraca jednak uwagę, że sama Rada uznawała gabinet za rząd, a siebie widziała raczej jako siłę nacisku. W maju jej przywódcy weszli do pierwszego rządu koalicyjnego. Rady powstawały tymczasem w całym kraju: według Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej na samej Syberii było ich 67.

Rada prowadziła też własną politykę. Domagała się pokoju bez aneksji i kontrybucji, a 27 marca 1917 roku w odezwie „Do narodu polskiego” uznała prawo Polski do całkowitej niepodległości. Był to pierwszy taki akt w Rosji.

Bolszewicy i październik

Po upadku puczu Korniłowa, w nocy z 13 na 14 września, Rada Piotrogrodzka po raz pierwszy przyjęła rezolucję bolszewików. W ciągu kilku tygodni zdobyli oni większość w radach obu stolic, a na początku października przewodniczącym Rady w Piotrogrodzie został Trocki. Hasło „Cała władza w ręce rad” stało się programem przewrotu. Jego narzędziem był Komitet Wojskowo-Rewolucyjny Rady, powołany formalnie do obrony miasta. 7 listopada ogłosił on, że Rząd Tymczasowy został obalony. Według Reada przejęcia władzy dokonała w dużej mierze Rada przez ten komitet, z pominięciem Komitetu Centralnego bolszewików.

II Wszechrosyjski Zjazd Rad ogłosił się najwyższą władzą i powołał Radę Komisarzy Ludowych. Rady zostały formalną podstawą nowego państwa, ale rzeczywista władza przeszła w ręce partii bolszewickiej. W 1918 roku rady robotnicze i żołnierskie powstały także w Austro-Węgrzech i w Niemczech, gdzie w grudniu zebrał się w Berlinie ich ogólnoniemiecki zjazd.