Wszechrosyjskie Zgromadzenie Ustawodawcze

Wszechrosyjskie Zgromadzenie Ustawodawcze, nazywane w skrócie Konstytuantą, było parlamentem, który po upadku caratu miał nadać Rosji ustrój. Wybrano je jesienią 1917 roku w pierwszych w dziejach kraju wyborach powszechnych, już po przewrocie bolszewickim. Zebrało się tylko raz, w styczniu 1918 roku, i po kilkunastu godzinach zostało rozpędzone przez władzę radziecką.

Obietnica rewolucji lutowej

Zwołania zgromadzenia wybranego przez cały naród od dziesięcioleci domagała się rosyjska opozycja. W marcu 1917 roku Rząd Tymczasowy przyjął tę nazwę właśnie dlatego, że miał sprawować władzę tylko do jego zebrania się. Wielki książę Michał nie przyjął korony, dopóki o ustroju nie wypowie się Konstytuanta, a rząd odsyłał do niej wszystkie wielkie sprawy, od reformy rolnej po granice. Także w odezwie do Polaków zapowiedział, że zmiany terytorium Rosji potrzebne do odbudowy Polski zatwierdzi zgromadzenie. Termin wyborów przesuwano, a gdy bolszewicy przejęli władzę, Rada Komisarzy Ludowych także nazwała się rządem tymczasowym, działającym do zwołania zgromadzenia.

Wybory i jedyne posiedzenie

Głosowanie zaczęło się 25 listopada 1917 roku (12 listopada według kalendarza juliańskiego) i w odległych okręgach trwało do stycznia. Prawo głosu mieli wszyscy obywatele od 20 roku życia, także kobiety. Pełnych wyników nigdy nie zebrano. Według zestawienia z 70 z 81 okręgów eserowcy dostali około 38 procent głosów, bolszewicy około 23–24 procent, a kadeci mniej niż 5 procent. Bolszewicy wygrali w obu stolicach i w części armii, wieś głosowała na eserowców. Termin otwarcia, 11 grudnia (28 listopada st. st.), przepadł: na miejscu było za mało posłów, a tego wieczoru Lenin podpisał dekret ogłaszający kadetów partią wrogów ludu.

Zgromadzenie zebrało się w Pałacu Taurydzkim w Piotrogrodzie 18 stycznia 1918 roku (5 stycznia st. st.), w dniu, w którym do pochodu jego zwolenników otwarto ogień. Obrady otworzył w imieniu władzy rad Jakow Swierdłow, a przewodniczącym wybrano przywódcę eserowców Wiktora Czernowa, który dostał 244 głosy. Gdy większość odmówiła zajęcia się najpierw bolszewicką deklaracją uznającą władzę rad, bolszewicy, a po nich lewicowi eserowcy, wyszli z sali. Nad ranem dowódca warty oświadczył, że „warta jest zmęczona”. Pozostali posłowie zdążyli jeszcze uchwalić ustawę o ziemi i ogłosić Rosję republiką federacyjną.

Rozpędzenie i jego skutki

19 stycznia (6 stycznia st. st.) posłowie zastali drzwi zamknięte, a w nocy Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy przyjął dekret o rozwiązaniu zgromadzenia. Uzasadniał, że listy wyborcze ułożono przed rewolucją październikową, więc wyborcy nie mogli odróżnić prawych eserowców od lewicowych, a reszta zgromadzenia mogłaby już tylko osłaniać kontrrewolucję. Tej samej nocy marynarze zamordowali w szpitalu dwóch posłów z partii kadetów, Szyngariowa i Kokoszkina. Komitet Centralny eserowców wzywał chłopów, by żądali natychmiastowego zwołania zgromadzenia, ale do powstania nie doszło, a wieś przyjęła jego koniec obojętnie. Kilka dni później miejsce zgromadzenia zajął III Wszechrosyjski Zjazd Rad, a kadeci w lutym 1918 roku uznali wznowienie jego prac za niepotrzebne i opowiedzieli się za silną władzą jednej osoby.

Hasło Konstytuanty przetrwało jednak na wojnie domowej. Latem 1918 roku jej posłowie utworzyli w Samarze Komucz, Komitet Członków Zgromadzenia Ustawodawczego, a eserowcy z rozwiązanego parlamentu współtworzyli później Dyrektoriat w Ufie, obalony w listopadzie przez admirała Kołczaka. Richard Pipes uważał, że bolszewicy objęli w Rosji rządy w pełni dopiero w styczniu 1918 roku, bo wtedy pokazali, że nie zamierzają liczyć się z wolą wyborców. Rozpędzenie Konstytuanty zamknęło demokratyczną drogę rewolucji rosyjskich.