Jakow Swierdłow

Jakow Swierdłow był najważniejszym organizatorem partii bolszewickiej w 1917 i 1918 roku i człowiekiem, który ze zbioru uchwał robił działający aparat władzy. Nie był teoretykiem ani wielkim mówcą, ale pamiętał setki nazwisk i życiorysów działaczy i wiedział, kogo gdzie posłać. Od listopada 1917 roku przewodniczył Wszechrosyjskiemu Centralnemu Komitetowi Wykonawczemu, a więc był formalnie głową państwa radzieckiego, i jednocześnie kierował sekretariatem partii. W tej podwójnej roli otwierał i rozpędzał Zgromadzenie Ustawodawcze, zbierał dla Włodzimierza Lenina większość za pokojem brzeskim, przyjmował listy uwierzytelniające niemieckiego posła i podpisywał akty, które uzasadniały zamordowanie rodziny carskiej i czerwony terror. Na stronie ententy znalazł się tylko formalnie: rząd, który współtworzył, wyprowadził Rosję z wojny. Zmarł w marcu 1919 roku, mając 33 lata.

Przed wojną

Urodził się 3 czerwca 1885 roku (22 maja według kalendarza juliańskiego) w Niżnym Nowogrodzie w żydowskiej rodzinie rzemieślniczej. Jego ojciec, grawer, sympatyzował z rewolucjonistami i w jego warsztacie powstawały pieczątki do fałszywych dokumentów. Dom Swierdłowów odwiedzał Maksim Gorki, który adoptował starszego brata Jakowa, Zinowija. Jakow skończył cztery klasy gimnazjum, potem pracował jako uczeń aptekarski. Jako szesnastolatek związał się z socjaldemokracją i od rozłamu w 1903 roku był bolszewikiem.

W czasie rewolucji 1905 roku działał na Uralu, w Jekaterynburgu i Permie, gdzie organizował komitety partyjne i robotnicze drużyny bojowe. Od 1906 roku prawie cały czas spędzał w więzieniach i na zesłaniu, a w przerwach, po ucieczkach, pracował w podziemiu w Petersburgu i Moskwie. W 1912 roku, przebywając na zesłaniu w kraju narymskim, został dokooptowany do Komitetu Centralnego. Po kolejnej ucieczce działał w Petersburgu przy redakcji „Prawdy” i frakcji bolszewickiej w Dumie. W lutym 1913 roku policja aresztowała go dzięki donosowi Romana Malinowskiego, przywódcy tej frakcji i agenta ochrany, i zesłała na cztery lata do kraju turuchańskiego na północy guberni jenisejskiej.

Zesłaniec i organizator

Wojnę spędził na zesłaniu nad Jenisejem. Przez pewien czas mieszkał w osadzie Kurejka w jednym domu z Józefem Stalinem, z którym się nie dogadywał. Później przeniósł się do Monastyrskoje, gdzie dołączyła do niego żona, Klawdija Nowgorodcewa, z dwójką dzieci. Prowadził nielegalne kółko samokształceniowe, pisał artykuły o zesłaniu i Syberii i szkic historii międzynarodowego ruchu robotniczego.

Po rewolucji lutowej wrócił w marcu 1917 roku do Piotrogrodu, skąd partia wysłała go na Ural, by zorganizował tam regionalną konferencję. Na konferencji partyjnej pod koniec kwietnia po raz pierwszy spotkał Lenina osobiście. Wszedł do Komitetu Centralnego i stanął na czele jego sekretariatu. Odtąd przez jego ręce szła cała korespondencja z organizacjami lokalnymi i wszystkie nominacje. Według Anatolija Łunaczarskiego to Swierdłow faktycznie kierował partią w lipcu, gdy po dniach lipcowych Lenin się ukrywał, a Trocki i inni siedzieli w więzieniu. W sierpniu przygotował i poprowadził VI zjazd partii. Przewodniczył posiedzeniu Komitetu Centralnego z 23 października (10 października st. st.), na którym postanowiono przygotować powstanie zbrojne, i wszedł do partyjnego centrum wojskowo-rewolucyjnego. Dobierał ludzi do Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego i komisarzy, których komitet wysyłał do pułków garnizonu.

Przewodniczący WCIK

21 listopada 1917 roku (8 listopada st. st.), na wniosek Lenina, Swierdłow zastąpił Lwa Kamieniewa na stanowisku przewodniczącego Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Kamieniew domagał się rządu wszystkich partii socjalistycznych, a Swierdłow był człowiekiem Lenina. Pod jego kierownictwem komitet, który miał kontrolować Radę Komisarzy Ludowych, stał się posłusznym narzędziem bolszewików. Równocześnie Swierdłow budował rady w terenie i wysyłał do nich swoich ludzi. 5 stycznia 1918 roku przekazał Finom akt uznania niepodległości ich kraju.

18 stycznia to on w imieniu komitetu otworzył Zgromadzenie Ustawodawcze, zagłuszając najstarszego posła eserowców. Odczytał Deklarację praw ludu pracującego i wyzyskiwanego i zażądał, by zgromadzenie uznało nad sobą władzę rad. Gdy większość odmówiła, bolszewicy opuścili salę, a następnego dnia zgromadzenie rozpędzono. Kilka dni później Swierdłow doprowadził do połączenia rad chłopskich z radami robotniczymi i żołnierskimi pod wspólnym komitetem wykonawczym.

W sporze o pokój z Niemcami stał przy Leninie od początku. 18 lutego, gdy Niemcy ruszyli do ofensywy, głosował za przyjęciem ich warunków, a 21 lutego wszedł do kierownictwa Komitetu Rewolucyjnej Obrony Piotrogrodu, który miał bronić stolicy przed Niemcami. 23 lutego razem z Leninem, Stalinem i Jeleną Stasową przegłosował w Komitecie Centralnym przyjęcie nowego, jeszcze cięższego ultimatum, a w nocy przeprowadził tę samą decyzję przez Centralny Komitet Wykonawczy, gdzie opór lewicowych komunistów i lewicowych eserowców był silny. Na VII zjeździe partii na początku marca, który przyjął traktat brzeski i przemianował partię na komunistyczną, był głównym organizatorem większości dla Lenina. W połowie marca przeniósł się z rządem do Moskwy i zamieszkał na Kremlu.

Głowa państwa w 1918 roku

Wiosną 1918 roku kierował komisją, która przygotowała pierwszą konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, przyjętą przez V Zjazd Rad 10 lipca. W maju ogłosił w Centralnym Komitecie Wykonawczym politykę rozbicia wsi na dwa wrogie obozy, biedotę i „kułaków”, co stało się wstępem do zbrojnych rekwizycji zboża. Jako przewodniczący komitetu przyjął pod koniec kwietnia listy uwierzytelniające niemieckiego posła Wilhelma von Mirbacha. Mirbach zapamiętał ceremonię jako „najprostszą i najbardziej lodowatą”, a Swierdłow nawet nie poprosił go, by usiadł. Gdy lewicowi eserowcy zabili Mirbacha 6 lipca, pojechał z Leninem do poselstwa złożyć kondolencje. Jednym z celów powstańców było aresztowanie Swierdłowa, a on sam razem z Leninem kierował rozprawą z nimi.

Kilka dni później zapadła sprawa byłego cara. Na początku lipca uralski komisarz wojskowy Filipp Gołoszczokin, dawny towarzysz Swierdłowa z zesłania, przyjechał do Moskwy rozmawiać o losie Romanowów. Telegram o „sądzie”, który nie może czekać, Ural wysłał 16 lipca właśnie do Swierdłowa i Lenina. 18 lipca prezydium WCIK pod przewodnictwem Swierdłowa uznało rozstrzelanie Mikołaja II za słuszne. Czy i na co Moskwa wcześniej się zgodziła, pozostaje sporne. Rosyjskie śledztwo zamknięte w 2011 roku nie znalazło rozkazu podpisanego przez Lenina lub Swierdłowa. Trocki zapisał jednak w dzienniku rozmowę, w której Swierdłow miał mu powiedzieć, że o zabiciu całej rodziny „zdecydowaliśmy tutaj”, a wielu historyków uważa, że bez zgody centrum uralscy bolszewicy nie zdobyliby się na ten krok.

Po zamachu na Lenina 30 sierpnia Swierdłow podpisał jeszcze tego wieczoru odezwę zapowiadającą „bezlitosny masowy terror”. Zajął gabinet rannego Lenina i do połowy października przewodniczył posiedzeniom Rady Komisarzy Ludowych. Na jego ustne polecenie 3 września komendant Kremla zastrzelił zamachowczynię Fanny Kapłan, a ciało spalono. 2 września komitet pod jego przewodnictwem ogłosił Rosję Radziecką jednym obozem wojskowym. Trzy dni później Rada Komisarzy przyjęła uchwałę o czerwonym terrorze. Jesienią Swierdłow pośredniczył w sporze między Stalinem a Trockim o Carycyn, przekazując Stalinowi, że musi słuchać Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki. 13 listopada 1918 roku, dwa dni po rozejmie w Compiègne, Centralny Komitet Wykonawczy pod jego przewodnictwem unieważnił traktat brzeski.

Śmierć

Zimą 1918 i 1919 roku Swierdłow przygotowywał zjazd założycielski Międzynarodówki Komunistycznej i zjazdy rad na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie. Jemu przypisuje się też, choć historycy spierają się o autorstwo, tajną dyrektywę Biura Organizacyjnego partii z 24 stycznia 1919 roku, która zapoczątkowała rozkozaczanie, czyli masowe represje wobec kozaków dońskich. W drodze powrotnej z Charkowa na początku marca zachorował. Według oficjalnej wersji była to hiszpanka z zapaleniem płuc. Krążyły też pogłoski, że w Orle pobili go robotnicy, ale nigdy ich nie potwierdzono. Zmarł w Moskwie 16 marca 1919 roku i został pochowany pod murem Kremla. Na stanowisku przewodniczącego komitetu wykonawczego zastąpił go Michaił Kalinin. W 1924 roku Jekaterynburg, w którym zginęła rodzina carska, nazwano na jego cześć Swierdłowskiem. Miasto odzyskało dawną nazwę w 1991 roku.

Ocena

Towarzysze z partii zapamiętali Swierdłowa jako geniusza organizacji. Trocki opowiadał, że gdy Lenin dzwonił do niego z jakimś pilnym poleceniem, najczęściej słyszał „już”, bo Swierdłow zdążył je wykonać. Lenin w mowie pogrzebowej nazwał go człowiekiem, który najpełniej wyraził organizacyjne cechy rewolucji proletariackiej. Historiografia radziecka przedstawiała go jako wzór bolszewika, a jego imię nosiły miasta, uczelnie i okręty.

Historycy zachodni, jak Richard Pipes czy Yuri Slezkine, podkreślają, że ten sprawny administrator był współodpowiedzialny za likwidację Zgromadzenia Ustawodawczego, za czerwony terror, za represje wobec kozaków i najpewniej za zamordowanie Romanowów. Część badaczy zwraca uwagę na jeszcze jedną konsekwencję jego śmierci. Swierdłow był faktycznym szefem aparatu partii, a stanowisko sekretarza generalnego, które w 1922 roku objął Stalin, było niejako stworzone na jego miarę. Gdyby żył, historia władzy radzieckiej mogła potoczyć się inaczej, choć to już tylko przypuszczenie.