Operacja Faustschlag

Operacja Faustschlag („uderzenie pięścią”) była ostatnią wielką ofensywą na froncie wschodnim I wojny światowej. Po tym, jak bolszewicy w Brześciu ogłosili koniec wojny, ale odmówili podpisania pokoju, Niemcy wypowiedzieli rozejm i 18 lutego 1918 roku ruszyli na wschód. Rozpadająca się armia rosyjska prawie nie stawiała oporu. Niewielkie oddziały, przewożone koleją od stacji do stacji, w ciągu kilku dni zajęły miasta, o które w latach 1915–1917 toczono wielomiesięczne bitwy. Ofensywa zmusiła rząd Włodzimierza Lenina do przyjęcia znacznie cięższych warunków niż te, które odrzucał w styczniu, i zakończyła się podpisaniem traktatu brzeskiego 3 marca 1918 roku.

Nazwa i daty

Nazwa Unternehmen Faustschlag pochodzi z niemieckiej nomenklatury operacyjnej i przyjęła się w historiografii. Historyk wojny domowej w Rosji Evan Mawdsley nazywa te działania „wojną jedenastodniową”, a Niemcy mówili też o „kampanii kolejowej” (Eisenbahnfeldzug), bo cała ofensywa toczyła się wzdłuż torów. Za początek przyjmuje się 18 lutego 1918 roku. Rozejm wygasł tego dnia w południe, a Ludendorff pisał, że działania wznowiono po południu 18 lutego i rano 19 lutego, zależnie od odcinka. Za koniec uznaje się zwykle 3 marca, dzień podpisania pokoju w Brześciu. Na północy działania trwały w praktyce jeszcze dzień dłużej: Narwę Niemcy zajęli rano 4 marca, a potem zatrzymali się na linii od Narwy przez jezioro Pejpus po Psków. Na Ukrainie marsz trwał jeszcze przez kilka miesięcy po pokoju, już jako okupacja kraju sojuszniczego.

Tło

Rokowania pokojowe w Brześciu Litewskim, rozpoczęte w grudniu 1917 roku po zawarciu rozejmu, utknęły na sprawie granic. Państwa centralne żądały oderwania od Rosji Polski, Litwy, Kurlandii i części Inflant. Bolszewicy przeciągali rozmowy, licząc na rewolucję w Niemczech. 9 lutego 1918 roku Niemcy i Austro-Węgry podpisały pokój z Ukraińską Republiką Ludową, choć jej rząd właśnie tracił Kijów na rzecz bolszewików. Dzień później Lew Trocki ogłosił, że Rosja wychodzi z wojny i demobilizuje armię, ale pokoju aneksyjnego nie podpisze.

Niemieckie dowództwo nie zamierzało tego tolerować. 13 lutego na naradzie u cesarza Wilhelma II w Bad Homburg kanclerz i wicekanclerz przeszli na stronę Ericha Ludendorffa, który żądał „krótkiego, ale silnego uderzenia”. Sprzeciwiał się tylko sekretarz stanu Richard von Kühlmann. Ludendorff wyjaśniał później, że chciał zdobyć zboże i surowce, odciąć Ententę od Piotrogrodu i Zatoki Fińskiej, dojść przez Inflanty i Estonię do Narwy, wesprzeć Finlandię i osłonić Rzeszę przed bolszewicką propagandą. Linia od Dźwińska przez jezioro Pejpus do Zatoki Fińskiej była, jak przekonywał, niewiele dłuższa od dotychczasowej. 12 lutego delegacja ukraińska poprosiła Niemców o pomoc zbrojną przeciw bolszewikom, co dało ofensywie na południu pozór wyprawy ratunkowej. Termin wznowienia działań wyliczono tak, jakby oświadczenie Trockiego z 10 lutego było wypowiedzeniem rozejmu. 16 lutego wieczorem generał Max Hoffmann, szef sztabu naczelnego wodza na wschodzie, zawiadomił pozostawionego w Brześciu rosyjskiego generała Aleksandra Samojłę, że rozejm wygasa 18 lutego w południe.

Rosja nie miała już czym się bronić. Od początku 1918 roku trwała demobilizacja, a 11 lutego naczelny wódz Nikołaj Krylenko wydał rozkaz o zakończeniu wojny. Żołnierze masowo wracali do domów, a pułki, które jeszcze stały na pozycjach, zatraciły karność i wolę walki. Armia Czerwona, powołana dekretem z 28 stycznia, dopiero się tworzyła. Wzdłuż frontu zalegały ogromne zapasy dział, amunicji i taboru, których nikt nie zdążył wywieźć.

Siły

Formalnie działaniami kierował naczelny wódz na wschodzie, książę Leopold Bawarski, a faktycznie jego szef sztabu Hoffmann. Według zestawienia niemieckiego historyka Winfrieda Baumgarta do natarcia na całym froncie, od Bałtyku po Karpaty, ruszyło 47 dywizji piechoty i 5 dywizji kawalerii. Inne opracowania podają liczby od około 40 do 53 dywizji. Większość stanowiły słabsze formacje, w dużej części Landwehry, bo najlepsze dywizje przerzucano już na zachód przed wielką ofensywą wiosenną.

Na północy działała grupa armii feldmarszałka Hermanna von Eichhorna. 8 Armia generała Günthera von Kirchbacha nacierała z przedmościa ryskiego i znad Dźwiny na Inflanty, Estonię i Psków, a z zajętych w październiku 1917 roku wysp przeprawiły się na stały ląd oddziały, które ruszyły przez Haapsalu na Rewel. 10 Armia szła na Mińsk i dalej w kierunku Smoleńska. Na południu wojska grupy armii generała Alexandra von Linsingena nacierały z Wołynia na Kijów, a ich północne skrzydło osłaniała grupa generała Gronaua, idąca wzdłuż kolei z Pińska na Homel. Razem z Niemcami szły nieliczne oddziały ukraińskie, według rosyjskich opracowań około 2 tysięcy ludzi.

Austro-Węgry początkowo odmówiły udziału. Cesarz Karol I chciał uniknąć wrażenia, że monarchia znów prowadzi wojnę, i liczył na pokój. Niemcy zagrozili jednak, że nie podzielą się zbożem z terenów zajętych przez własne wojska. 24 lutego cesarz ustąpił i kazał wysłać wojska na Ukrainę. Oddziały austro-węgierskie, głównie z 2 Armii feldmarszałka Eduarda von Böhm-Ermollego, ruszyły 27–28 lutego na Podole, w stronę Odessy.

Po stronie rosyjskiej formalnie dowodził Krylenko, ale front nie istniał już jako całość. Gdzieniegdzie opór stawiały oddziały Czerwonej Gwardii, strzelców łotewskich, marynarzy i ochotników z dawnych pułków. 22 lutego do Piotrogrodu przyjechał z Kwatery Głównej były generał Michaił Boncz-Brujewicz i zaczął organizować obronę stolicy.

Przebieg: Inflanty, Estonia i droga na Piotrogród

Ofensywa zaczęła się w południe 18 lutego. Jeszcze tego samego wieczoru oddział liczący według rosyjskich opracowań mniej niż sto ludzi zajął Dźwińsk, nad którym armia niemiecka bezskutecznie stała od jesieni 1915 roku. Mieściła się tam kwatera rosyjskiej 5 Armii. Rosyjskie oddziały uciekały lub poddawały się całymi tłumami. Wheeler-Bennett przytacza wypadek, w którym porucznik z sześcioma żołnierzami przyjął kapitulację sześciuset Kozaków. 21 lutego Niemcy zajęli Rzeżycę. Do pobliskiej Lucyny przyjechało dwoma wagonami według ówczesnej prasy zaledwie 42 Niemców, którzy rozbroili czekający na stacji rosyjski transport i puścili żołnierzy wolno.

8 Armia ruszyła z przedmościa ryskiego, które zdobyła w bitwie o Rygę we wrześniu 1917 roku, na północ. 22 lutego zajęła Wolmar i Walk (Valgę), gdzie według „Prawdy” bronił się oddział około 300 strzelców łotewskich. 24 lutego Niemcy weszli do Dorpatu (Tartu) i według estońskich źródeł do Parnawy, a 25 lutego do Rewla (Tallinna), z którego tego samego dnia odpłynęły do Helsinek ostatnie okręty rosyjskiej Floty Bałtyckiej. Dzień wcześniej estoński Komitet Ocalenia ogłosił w Tallinnie niepodległość Estonii, ale Niemcy jej nie uznali.

Najpoważniejsze walki stoczono pod Pskowem, w którym mieścił się sztab rosyjskiego Frontu Północnego. Miasto osłaniała w teorii rosyjska 12 Armia, ale jej żołnierze masowo uciekali szosą na Ługę. Niemcy podeszli od Ostrowa i Walk niewielkimi oddziałami, z improwizowanym pociągiem pancernym i samochodami pancernymi. Pod Pskowem bronili się czerwonogwardziści, strzelcy łotewscy i ochotniczy 2 pułk Armii Czerwonej. Według pskowskich badaczy główne starcie na rzece Czeriosze rozegrało się 24 lutego, a nie 23, jak twierdziła później radziecka propaganda. Wieczorem 24 lutego Niemcy obeszli obrońców i zajęli dworzec, a około drugiej w nocy 25 lutego mieli w rękach całe miasto. Według radzieckich relacji wysadzenie wagonów z materiałami wybuchowymi przy dawnych składach piroksyliny zabiło ponad dwustu Niemców, ale liczby tej nie potwierdzają źródła niezależne.

25 lutego Niemcy ruszyli też z Estonii na Narwę. 3 marca broniący jej marynarze Pawła Dybienki po krótkiej walce opuścili miasto i uciekli aż do Gatczyny. Niemcy weszli do Narwy rano 4 marca, już po podpisaniu pokoju. Dalej nie poszli. Narwa leży około 150 kilometrów od Piotrogrodu, a Psków około 280 kilometrów.

Przebieg: Białoruś

W centrum 10 Armia szła na Mińsk, odległy w dniu rozpoczęcia ofensywy o około 250 kilometrów od frontu. Rosyjskie władze miasta próbowały organizować obronę, ale ochrona porzuciła posterunki i rzuciła się do pociągów. W nocy z 19 na 20 lutego znaczną część miasta opanowali na krótko polscy konspiratorzy i żołnierze I Korpusu Polskiego generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, walczącego od stycznia z bolszewikami. 21 lutego do Mińska wkroczyli Niemcy, zdobywając sztab rosyjskiego Frontu Zachodniego. Wkrótce Dowbor zawarł z nimi układ, który uczynił z jego korpusu neutralną siłę na obszarze między Dnieprem a koleją. Do początku marca Niemcy doszli do Połocka, Orszy i Mohylewa, w którym jeszcze w listopadzie 1917 roku mieściła się Kwatera Główna armii rosyjskiej. Grupa Gronaua zajęła 1 marca Homel.

Przebieg: Ukraina

Na Ukrainie Niemcy występowali jako sprzymierzeńcy Centralnej Rady, wypędzonej z Kijowa przez bolszewików 8–9 lutego. Bolszewickie oddziały broniły się tu lepiej niż na północy i niszczyły w odwrocie mosty i tory, ale nie mogły powstrzymać regularnego wojska. 18 lub 19 lutego Niemcy zajęli Łuck, kolejnego dnia Równe, 21 lutego Nowogród Wołyński, 22 lutego Korosteń, a 24 lutego Żytomierz, przy pomocy ukraińskich kolejarzy. Bolszewicka władza ewakuowała się z Kijowa na wschód. Na początku marca do miasta weszły najpierw oddziały Ukraińskiej Republiki Ludowej, a za nimi Niemcy. Źródła podają daty od 1 do 3 marca. Austro-Węgrzy, którzy ruszyli pod koniec lutego, 13 marca wkroczyli razem z Niemcami do Odessy. W kwietniu oba mocarstwa opanowały całą Ukrainę z Charkowem, Donbasem i Krymem.

Kapitulacja Lenina

W nocy z 18 na 19 lutego, po burzliwych posiedzeniach Komitetu Centralnego, Lenin i Trocki zawiadomili przez radio Berlin, że przyjmą warunki pokoju z Brześcia. Niemcy nie spieszyli się z odpowiedzią, bo chcieli przed wznowieniem rokowań dojść do jeziora Pejpus. „On chyba bardzo się spieszy, my nie” – zapisał Hoffmann o Trockim. 21 lutego Rada Komisarzy Ludowych ogłosiła, że „socjalistyczna ojczyzna jest w niebezpieczeństwie”, a w Piotrogrodzie powstał Komitet Obrony Rewolucyjnej, w którego kierownictwie zasiadł Jakow Swierdłow. 23 lutego do Piotrogrodu dotarło nowe, znacznie cięższe ultimatum: Rosja miała opuścić Inflanty i Estonię, zawrzeć pokój z Ukrainą i Finlandią, zdemobilizować armię i rozbroić flotę, a na odpowiedź dostała 48 godzin. Lenin, grożąc dymisją, przeforsował jego przyjęcie w Komitecie Centralnym, a w nocy z 23 na 24 lutego zgodził się na nie Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy. Hoffmann odpowiedział, że dawny rozejm „umarł” i wojna potrwa, dopóki nie zostanie podpisany pokój. Delegacja radziecka przyjechała do Brześcia 28 lutego, a 3 marca podpisała traktat bez dyskusji.

Sam Hoffmann bawił się świetnie. 22 lutego zanotował w dzienniku: „To najkomiczniejsza wojna, jaką znam. Sadzamy garść piechoty z karabinami maszynowymi i jednym działem do pociągu i wysyłamy ją do następnej stacji. Zajmują ją, biorą bolszewików do niewoli, dobierają jeszcze trochę wojska i jadą dalej. W każdym razie urok nowości ma to niewątpliwy”. Lenin oceniał tę samą rzeczywistość inaczej. 25 lutego w „Prawdzie” pisał, że tydzień od zdobycia Dźwińska do zdobycia Pskowa był „gorzką, obraźliwą, ciężką, ale konieczną, pożyteczną, dobroczynną lekcją”, i wyliczał „haniebne” meldunki o pułkach, które nie chciały bronić pozycji, o ucieczkach, chaosie i bezradności.

Straty

Niemieckie straty były znikome, choć dokładnych danych dla całej operacji brak. Rosyjskich strat w zabitych nikt nie policzył. Ogromne były natomiast zdobycze. Według Wheeler-Bennetta w ciągu pierwszych 124 godzin wojska Hoffmanna przeszły około 240 kilometrów i zdobyły ponad dwa tysiące dział, wiele tysięcy jeńców oraz mnóstwo samochodów, lokomotyw i wagonów. Martin Gilbert podaje dla całej operacji 63 tysiące jeńców, 2600 dział i 5 tysięcy karabinów maszynowych. Ludendorff pisał, że ilość zdobytego sprzętu była „nadzwyczajnie wielka”.

Znaczenie

Operacja Faustschlag przekształciła nieudane rokowania w pokój dyktowany. Traktat brzeski z 3 marca odebrał Rosji Polskę, Litwę i Kurlandię, kazał jej wycofać się z Inflant i Estonii, które obsadziła niemiecka „policja”, zmusił ją do uznania niepodległości Ukrainy i Finlandii oraz do opuszczenia okręgów Karsu, Ardahanu i Batumi na rzecz Turcji. Z obawy przed nowym niemieckim uderzeniem rząd radziecki postanowił 26 lutego przenieść się do Moskwy, co zrobił w marcu. Spór o pokój omal nie rozbił partii bolszewickiej, ale umocnił pozycję Lenina, który jako jedyny od początku przewidywał taki rozwój wypadków.

Dla Niemiec było to zwycięstwo pozorne. Zajęte ziemie trzeba było obsadzić i pilnować, a zboże z Ukrainy okazało się znacznie skromniejsze od oczekiwań. Na wschodzie zostały dziesiątki dywizji, których zabrakło w wiosennej ofensywie na zachodzie. Ofensywa przyniosła też nieoczekiwane skutki polityczne. W Estonii proklamowano niepodległość w przeddzień wkroczenia Niemców. Sam termin 23 lutego stał się później w Związku Radzieckim świętem Armii Czerwonej. Od 1938 roku propaganda stalinowska twierdziła, że tego dnia młoda armia „dała odpór” Niemcom pod Pskowem i Narwą, choć Psków padł 24–25 lutego, a Narwa została porzucona 3 marca.