Leopold Bawarski

Książę Leopold Bawarski był w chwili wybuchu wojny sześćdziesięcioośmioletnim feldmarszałkiem, który od półtora roku był w stanie spoczynku. Wiosną 1915 roku wrócił do służby i do końca wojny dowodził na froncie wschodnim, najpierw 9 Armią, która w sierpniu 1915 roku weszła do Warszawy, potem grupą armii, a od 1916 roku jako następca Hindenburga wszystkimi wojskami niemieckimi na wschodzie. Za jego plecami działał wybitny szef sztabu, generał Max Hoffmann, i to on zwykle zbiera zasługi za decyzje tego dowództwa. Książę nie był jednak tylko figurą: miał za sobą dwie wojny i pół wieku służby, umiał współpracować z ludźmi i panować nad sprzecznymi interesami sojuszników. To w jego kwaterze w Brześciu Litewskim podpisano rozejm i pokój z Rosją Radziecką.

Przed wojną

Urodził się 9 lutego 1846 roku w Monachium jako drugi syn księcia Luitpolda, późniejszego regenta Bawarii, i wnuk króla Ludwika I. Jego starszy brat został w 1913 roku królem jako Ludwik III, a bratankiem był następca tronu Rupprecht, w czasie wojny dowódca grupy armii na zachodzie. Leopold wstąpił do armii bawarskiej jako piętnastolatek, w 1861 roku. W wojnie 1866 roku walczył jako oficer artylerii przeciw Prusom, w wojnie z Francją w latach 1870–1871 był już po stronie pruskiej, pod Sedanem i w walkach nad Loarą. Za bitwę pod Villepion dostał najwyższe bawarskie odznaczenie za męstwo, Order Wojskowy Maksymiliana Józefa.

W 1873 roku ożenił się w Wiedniu z arcyksiężniczką Gizelą, córką cesarza Franciszka Józefa. Był więc zięciem austriackiego monarchy, a w czasie wojny jego córka Augusta była żoną arcyksięcia Józefa Augusta, jednego z dowódców armii austro-węgierskiej. Te związki rodzinne miały potem znaczenie dla jego roli w dowodzeniu wojskami obu państw.

Kariera księcia toczyła się szybko, jak przystało na członka panującej rodziny, ale nie była czysto tytularna. Dowodził kolejno brygadą kawalerii, 1 Dywizją w Monachium i I Korpusem bawarskim, a od 1892 roku był inspektorem armii, której podlegały korpusy bawarskie i część pruskich. Bliskie stosunki z dworem berlińskim i regularny udział w manewrach cesarskich sprawiły, że był najbardziej związanym z Rzeszą z bawarskich książąt, choć uczuciowo pozostał blisko Wiednia. W 1905 roku dostał buławę bawarskiego feldmarszałka. W 1913 roku odszedł ze służby, by zrobić miejsce Rupprechtowi.

1915: Warszawa

Wojna zastała go w stanie spoczynku. W kwietniu 1915 roku, gdy August von Mackensen wyjechał do Galicji szykować uderzenie pod Gorlicami, Leopolda przywrócono do służby i dano mu po Mackensenie 9 Armię, stojącą na zachód od Warszawy, nad Rawką i Bzurą. Podlegał Hindenburgowi. Przez pierwsze tygodnie front był tu nieruchomy. Niemcy, pozbawieni części dywizji, próbowali go przełamać chlorem. Największy atak gazowy na froncie wschodnim, 31 maja, zatruł tysiące Rosjan, ale nie dał przełamania, a w lipcu wiatr zepchnął chmurę gazu na niemieckie okopy.

Latem 1915 roku wielka ofensywa państw centralnych uderzyła na Królestwo Polskie od północy i od południa, a 9 Armia miała wiązać Rosjan od frontu. Gdy w połowie lipca Rosjanie zaczęli się cofać, wojska Leopolda poszły za nimi, przełamały pozycje pod Błoniem i linię warszawskich fortów, a 5 sierpnia weszły do opuszczonej przez Rosjan Warszawy. Książę zameldował o tym bratu, królowi Ludwikowi III, który nadał mu Wielki Krzyż Orderu Maksymiliana Józefa. Kilka dni później dostał od cesarza Wilhelma II order Pour le Mérite.

Z 9 Armii i sąsiednich wojsk utworzono grupę armii księcia Leopolda Bawarskiego, która w drugiej połowie 1915 roku posuwała się w środkowej części frontu na wschód, aż jesienią front zastygł w okolicach Baranowicz. Książę urządził kwaterę w Słonimiu, gdzie w lutym 1916 roku obchodził siedemdziesiąte urodziny.

1916: obrona i dowództwo na wschodzie

W 1916 roku grupa armii Leopolda była celem rosyjskich natarć. Najcięższe nadeszło w lipcu, gdy rosyjska 4 Armia uderzyła pod Baranowiczami na odcinek broniony przez armię generała Remusa von Woyrscha. Rosjanie stracili około 80 tysięcy ludzi i nie przełamali frontu. Po tej klęsce rosyjska Kwatera Główna zrezygnowała z wielkich natarć na północ od Polesia.

1 sierpnia 1916 roku Leopold został pruskim feldmarszałkiem. 29 sierpnia, gdy Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff przejęli naczelne dowództwo, książę objął po Hindenburgu stanowisko naczelnego wodza na wschodzie, a jego szefem sztabu został Max Hoffmann. Ten podział ról odpowiadał zwyczajom armii niemieckiej: książę reprezentował dowództwo i podejmował ostateczne decyzje, a szef sztabu je przygotowywał. Hoffmann cenił swego przełożonego jako mądrego żołnierza, który zostawiał mu dużo swobody. Z czasem władza Leopolda rozciągnęła się od Bałtyku po Karpaty i objęła także wojska austro-węgierskie, tureckie i bułgarskie na tym froncie.

1917: Galicja i Ryga

Po rewolucji lutowej na froncie wschodnim zapadła niepewna cisza. W czerwcu 1917 roku książę zwrócił się do rosyjskich żołnierzy przez radio, proponując im drogę do honorowego pokoju bez zrywania z sojusznikami. Rząd Tymczasowy odrzucił tę propozycję. Pod koniec czerwca Leopold dostał rozkaz cesarza: jeśli Rosjanie zaatakują grupę armii austriackiego generała Eduarda von Böhm-Ermollego, ta ma przejść do kontrnatarcia. Gdy w lipcu ofensywa Kiereńskiego przełamała front austro-węgierski, wojska przerzucone z zachodu uderzyły 19 lipca spod Złoczowa. W kontrofensywie w Galicji Wschodniej Rosjanie stracili prawie całą wschodnią Galicję i Bukowinę, a na początku sierpnia Leopold kazał wstrzymać natarcie nad Zbruczem.

Kilka tygodni później z jego polecenia 8 Armia Oskara von Hutiera przygotowała uderzenie na Rygę. 3 września 1917 roku Niemcy weszli do miasta, a książę przejechał jego ulicami witany przez miejscowych Niemców. W październiku wojska i flota zajęły wyspy Zatoki Ryskiej.

Brześć i Faustschlag

W listopadzie 1917 roku bolszewicy zaproponowali rozejm. Leopold miał upoważnienie naczelnego dowództwa do rokowań i w jego kwaterze w twierdzy brzeskiej spotkały się delegacje. Na otwarciu rozmów przywitał Rosjan krótkim przemówieniem i oddał prowadzenie obrad Hoffmannowi. Rozejm podpisano 15 grudnia, a tydzień później książę otworzył konferencję pokojową. Wydawał też kolacje dla delegatów, na których dyplomaci państw centralnych siedzieli obok bolszewików. Same rokowania prowadzili jednak dyplomaci i Hoffmann.

Pokój z Ukrainą podpisano 9 lutego 1918 roku, w dniu siedemdziesiątych drugich urodzin księcia. Gdy po wystąpieniu Trockiego Niemcy wznowili działania wojenne, Leopold ogłosił odezwę, że jego wojska nadchodzą jako wybawcy, by położyć kres tyranii, która podniosła krwawą rękę na Rosjan, Polaków, Litwinów, Łotyszy i Estończyków. Formalnie dowodził operacją Faustschlag, w której wojska niemieckie prawie bez walki zajęły Inflanty, Estonię i rozległe obszary Białorusi i Ukrainy. 3 marca w Brześciu podpisano pokój z Rosją Radziecką. Następnego dnia Leopold dostał Wielki Krzyż Krzyża Żelaznego, przyznany w tej wojnie tylko kilku dowódcom.

W 1918 roku znaczenie jego dowództwa malało. Naczelne dowództwo utworzyło osobne dowództwa dla zajętej Ukrainy, a Ober-Ost zajmował się głównie ziemiami bałtyckimi i białoruskimi. Po rozejmie na zachodzie wojska niemieckie z głębi Rosji zaczęły trudny powrót do kraju przez ziemie ogarnięte wojną domową.

Po wojnie

W styczniu 1919 roku Leopold wrócił do Monachium. W lutym, gdy w Bawarii nasiliła się rewolucja, wyjechał z rodziną do Austrii, a do Monachium wrócił kilka miesięcy później. Pisał wspomnienia, wydane dopiero w 1983 roku, i opowieści myśliwskie. Zmarł w Monachium 28 września 1930 roku, w wieku 84 lat. Spoczywa w krypcie kościoła św. Michała w Monachium.

Ocena

Leopold Bawarski należy do tej grupy dowódców wojny, w której monarchowie i książęta zajmowali wysokie stanowiska z racji urodzenia, a decyzje operacyjne przygotowywali ich szefowie sztabu. Historycy zwykle przypisują najważniejsze pomysły jego dowództwa, takie jak uderzenie spod Złoczowa w 1917 roku, Hoffmannowi, a sam Hoffmann w swoich zapiskach traktował księcia z szacunkiem, ale jako przełożonego, który zostawiał mu wolną rękę.

Nie należy go jednak sprowadzać do roli dekoracji. W przeciwieństwie do niektórych innych dowódców z panujących rodów Leopold był zawodowym żołnierzem z wieloletnim doświadczeniem, nie wtrącał się w sposób szkodliwy do pracy sztabu i dawał jej autorytet, którego Hoffmann jako pułkownik i generał major nie miał. Jego pozycja zięcia Franciszka Józefa mogła też ułatwiać trudne dowodzenie wojskami sojuszniczymi. Pozostaje symbolem niemieckiego zwycięstwa na wschodzie, którego owoce, zapisane w traktacie brzeskim, przepadły już jesienią 1918 roku.