Konferencja wileńska

18 września 1917 roku, dokładnie dwa lata po tym, jak Niemcy zajęli Wilno, w mieście zebrała się konferencja litewskich działaczy narodowych. Niemiecki zarząd wojskowy pozwolił ją zwołać, bo liczył, że Litwini wypowiedzą się za oderwaniem od Rosji i ścisłym związkiem z Rzeszą. Konferencja, która obradowała do 22 września, zażądała jednak niepodległego państwa litewskiego, a zbliżenie z Niemcami uzależniła od warunków. Wybrała też dwudziestoosobową Tarybę, czyli Radę Litewską, która miała te uchwały wcielić w życie.

Konferencja bez wyborów

Od 1915 roku ziemie litewskie podlegały niemieckiemu zarządowi wojskowemu Ober-Ost, podporządkowanemu naczelnemu dowództwu na wschodzie. Niemcy traktowali je jak zdobycz: rekwirowali żywność, wycinali lasy, a mieszkańców wcielali do batalionów robotniczych. W Berlinie myślano o otoczeniu Rzeszy na wschodzie pasem formalnie niezależnych, ale podporządkowanych jej państw, i w 1917 roku Niemcy zaczęli szukać litewskiego ciała, które poparłoby te plany. Wiosną władze okupacyjne zaproponowały utworzenie rady zaufania przy zarządzie wojskowym. Część litewskich przywódców, wśród nich Antanas Smetona, odmówiła w niej udziału.

Rozmowy z Niemcami prowadziło Litewskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny. Żądało zwołania zjazdu wybranego przez ludność, ale Niemcy zgodzili się tylko na konferencję bez wyborów. Pięcioosobowy komitet organizacyjny, w którym zasiadali między innymi Smetona i Jurgis Šaulys, sam zaprosił delegatów, po kilku z każdego powiatu, starając się o przedstawicieli różnych stronnictw i warstw. Zaproszono 264 osoby. Na otwarcie przybyło 213, a później liczba uczestników wzrosła do 222. Według zestawień historyków najliczniejsi byli księża, rolnicy i inteligenci. Obrady, którym przewodniczył Jonas Basanavičius, toczyły się w wileńskim teatrze, przy drzwiach zamkniętych i bez udziału Niemców.

Uchwały

Delegaci zaczęli od skarg na przymusową pracę, rekwizycje i wyrąb lasów. Potem jednogłośnie przyjęli rezolucję, według której Litwa miała być niepodległym, demokratycznym państwem w granicach etnograficznych. O jej ustroju i stosunkach z sąsiadami miała zdecydować konstytuanta, wybrana w Wilnie w demokratycznych wyborach przez wszystkich mieszkańców kraju, a mniejszości narodowe miały mieć zapewnione prawa kulturalne. Część dotycząca Niemiec była warunkowa. Konferencja stwierdziła, że interesy Litwy skłaniają się nie tyle na wschód czy południe, ile na zachód, czyli nie ku Rosji czy Polsce, lecz ku Niemcom. Związek z Rzeszą uznała jednak za możliwy tylko wtedy, gdy Niemcy jeszcze przed konferencją pokojową ogłoszą powstanie państwa litewskiego i poprą jego sprawę.

21 września konferencja wybrała dwudziestoosobową Tarybę. Socjaldemokraci protestowali, że dostali w niej tylko dwa miejsca, a kilka przypadło księżom. Później dwaj członkowie ustąpili, a na ich miejsce dokooptowano Jonasa Vileišisa i Stanisława Narutowicza, brata późniejszego prezydenta Polski. Przewodniczącym Taryby został Smetona.

Niemcy i Polacy

Niemcy byli niezadowoleni. Oczekiwali deklaracji o związku z Rzeszą, a dostali warunkową rezolucję i żądanie niepodległości. Cenzura nie pozwoliła uchwał opublikować. Mimo to 23 września niemiecki zarząd wojskowy w imieniu naczelnego wodza na wschodzie, księcia Leopolda Bawarskiego, formalnie uznał Tarybę, choć traktował ją raczej jak ciało doradcze niż litewską władzę.

Konferencja zebrała się kilka dni po tym, jak Niemcy i Austro-Węgry ustanowiły w Warszawie Radę Regencyjną. Polskie i litewskie plany szybko się zderzyły. Litwini widzieli w Wilnie swoją historyczną stolicę, choć według niemieckiego spisu z 1916 roku Litwini stanowili niespełna 3 procent mieszkańców miasta, a Polacy około połowy. W Tarybie nie było przedstawicieli wileńskich Polaków. Polacy byli niezadowoleni z jej powstania i odmawiali jej prawa do reprezentowania wszystkich mieszkańców Litwy, a litewskie i polskie wyobrażenia o tym, czym jest „Litwa etnograficzna”, różniły się zasadniczo.

Taryba miała prowadzić rozmowy z Niemcami i ogłosić niepodległość. W grudniu, gdy Niemcy przygotowywali się do rokowań pokojowych z bolszewikami, przyjęła deklarację, która miała tę niepodległość związać z Rzeszą.