Rupprecht Bawarski

Rupprecht, następca tronu Bawarii, przez całą wojnę walczył na froncie zachodnim, najpierw jako dowódca 6 Armii, a od 1916 roku jako dowódca grupy armii, która broniła odcinka naprzeciw Brytyjczyków, od Sommy po morze. To jego wojska przyjęły na siebie bitwy pod Arras, Messines i Passchendaele w 1917 roku, a wiosną 1918 roku poprowadziły wielkie natarcia przeciw Brytyjczykom. Dowództwo zawdzięczał urodzeniu, ale w przeciwieństwie do innych książąt w mundurach generałów okazał się kompetentnym wodzem. Prowadził obszerny dziennik, dziś jedno z najcenniejszych źródeł do dziejów wojny na zachodzie, i wcześniej niż większość niemieckich generałów zrozumiał, że Niemcy tej wojny nie wygrają.

Przed wojną

Urodził się 18 maja 1869 roku w Monachium jako najstarszy syn księcia Ludwika z dynastii Wittelsbachów, późniejszego króla Ludwika III. Jako pierwszy członek rodu królewskiego uczęszczał do publicznego gimnazjum. Wstąpił do armii bawarskiej, ale przerwał służbę, by w latach 1889–1891 studiować w Monachium i Berlinie, a potem ukończył bawarską Akademię Wojenną. Dużo podróżował, między innymi do Indii, Chin i Japonii, i pisał o tych podróżach książki. Był znawcą i kolekcjonerem sztuki. W 1900 roku poślubił księżniczkę Marię Gabrielę, która zmarła w 1912 roku.

Przeszedł wszystkie szczeble kariery wojskowej, od 1906 roku dowodził I Korpusem Bawarskim w Monachium, a w 1913 roku został generałem pułkownikiem i inspektorem armii. W listopadzie 1913 roku jego ojciec został królem, a Rupprecht następcą tronu.

1914: Lotaryngia i Flandria

2 sierpnia 1914 roku objął dowództwo 6 Armii, złożonej głównie z wojsk bawarskich, która stanęła w Lotaryngii. Szefem jego sztabu był bawarski generał Konrad Krafft von Dellmensingen. Według niemieckiego planu 6 i 7 Armia miały się cofać i wciągać Francuzów w głąb Lotaryngii, by przykuć jak najwięcej ich sił z dala od rozstrzygającego prawego skrzydła. Gdy jednak francuskie armie weszły głęboko w niemiecką Lotaryngię, Rupprecht i jego sztab wymogli na szefie sztabu generalnym Helmucie von Moltkem zgodę na kontruderzenie. 20 sierpnia jego armia uderzyła pod Morhange i Sarrebourgiem i odrzuciła Francuzów za granicę. Zwycięstwo w Lotaryngii uczyniło go w Niemczech bohaterem.

Moltke pozwolił mu iść dalej, na francuskie fortyfikacje. Pościg zatrzymał się jednak nad Mortagne, a natarcie na wzgórza Grand Couronné przed Nancy od 4 września kosztowało Bawarczyków ciężkie straty i nie przyniosło sukcesu. Historycy często zaliczają tę ofensywę do błędów Moltkego: wiązała wojska, których zabrakło na prawym skrzydle nad Marną. W tych samych tygodniach Rupprecht przeżył osobisty cios. 27 sierpnia zmarł na chorobę Heinego-Medina jego najstarszy syn i dziedzic, 13-letni Luitpold.

Po Marnie nowy szef sztabu generalnego Erich von Falkenhayn przerzucił 6 Armię na prawe skrzydło, gdzie obie strony próbowały obejść się nawzajem od północy. Rupprecht walczył z Francuzami w Pikardii, a od początku października pod Arras, Lens i La Bassée. Pod koniec października jego armia uderzała na Brytyjczyków między La Bassée a Messines w pierwszej bitwie pod Ypres. Stosunki z Falkenhaynem szybko się zepsuły. Rupprecht nie znosił pruskiej wyższości szefa sztabu i miał mu za złe, że według własnego uznania zabiera mu dywizje.

1915: obrona w Artois

Przez cały 1915 rok 6 Armia broniła się w Artois i francuskiej Flandrii. W marcu odparła brytyjskie natarcie pod Neuve Chapelle, w maju i czerwcu Brytyjczyków pod Aubers i Festubert oraz Francuzów w drugiej bitwie w Artois, a jesienią natarcia pod Loos i w trzeciej bitwie w Artois. W sierpniu dostał order Pour le Mérite. W listopadzie 1915 roku szefem jego sztabu został generał Hermann von Kuhl, z którym współpracował już do końca wojny.

Rupprecht był też politykiem. Myślał o powiększeniu Bawarii, między innymi o Alzację, i o osłabieniu przewagi Prus w Rzeszy. Według biogramu w „Neue Deutsche Biographie” już od jesieni 1915 roku zaczął przechodzić od nadziei na pokój zwycięski do poparcia dla pokoju kompromisowego, choć inni biografowie podkreślają, że jeszcze w 1916 roku wierzył w możliwość zwycięstwa.

1916: Somma i grupa armii

Rupprecht uważał natarcie na Verdun, najsilniejszą twierdzę Francji, za błąd. Latem 1916 roku, gdy Brytyjczycy i Francuzi uderzyli nad Sommą, pisał do gabinetu wojskowego cesarza, że Falkenhayn stracił zaufanie armii, i przyczynił się w ten sposób do jego upadku. 1 sierpnia 1916 roku został feldmarszałkiem, a 28 sierpnia objął dowództwo nowej grupy armii, nazwanej jego imieniem. Podlegały mu armie od Sommy po wybrzeże Flandrii, stojące niemal w całości naprzeciw Brytyjczyków. Dzień później szefem sztabu generalnego został Paul von Hindenburg, a faktycznym kierownikiem wojny Erich Ludendorff.

1917: Alberich, Arras, Flandria

Zimą 1916/1917 roku sztab grupy armii Rupprechta, kierowany przez Kuhla, przygotował wycofanie wojsk na nową, krótszą pozycję, nazwaną przez Brytyjczyków linią Hindenburga. Odwrót o kryptonimie „Alberich”, przeprowadzony w lutym i marcu 1917 roku, przebiegł sprawnie, ale towarzyszyło mu systematyczne niszczenie opuszczanego terenu, wysadzanie domów i dróg, zatruwanie studni i wywożenie ludności. Rupprecht był przeciwny takiej skali zniszczeń. Uważał, że okryją Niemcy złą sławą i nie przyniosą korzyści wojskowej. Rozważał nawet ustąpienie, ale ze względu na swoją pozycję nie mógł sobie na to pozwolić.

9 kwietnia Brytyjczycy uderzyli pod Arras, a Kanadyjczycy zdobyli grzbiet Vimy. Rupprecht zapisał w dzienniku, że 6 Armia, wbrew jego wyraźnym życzeniom, nie trzymała odwodów dość blisko frontu. 7 czerwca grzbiet Messines wyleciał w powietrze od min, a jego wojska straciły pozycję, której Kuhl już wcześniej radził nie bronić. Od lipca do listopada grupa armii odpierała trzecią bitwę pod Ypres. Rupprecht notował straty dywizji i nazywał deszcz, zamieniający pole bitwy w bagno, swoim „najskuteczniejszym sprzymierzeńcem”. W listopadzie i grudniu jego 2 Armia odparła brytyjskie natarcie pod Cambrai i w kontrnatarciu odzyskała część utraconego terenu.

Rok 1917 utwierdził go w przekonaniu, że wojny nie da się wygrać. „Nie doceniliśmy po kolei wszystkich naszych przeciwników i teraz robimy to samo z Amerykanami” – pisał. Był gotów nawet na oddanie Francji części Alzacji i Lotaryngii zamieszkanej przez ludność francuską, ale ani Ludendorff, ani jego własny ojciec nie chcieli o tym słyszeć.

1918: wielkie natarcia i odwrót

Plan wiosennej ofensywy 1918 roku powstawał częściowo w sztabie Rupprechta. Kuhl proponował uderzenie we Flandrii, Ludendorff wybrał natarcie nad Sommą. Gdy Rupprecht pytał o jego cel operacyjny, Ludendorff miał odpowiedzieć: „Wyrąbiemy dziurę. Reszta się znajdzie”. 21 marca dwie armie grupy Rupprechta, 17 i 2, ruszyły do operacji „Michael”. Mimo ogromnych zdobyczy terenu natarcie nie przyniosło rozstrzygnięcia, a 5 kwietnia Rupprecht zapisał w dzienniku „nieprzyjemny fakt, że nasza ofensywa całkowicie stanęła”. 9 kwietnia jego wojska uderzyły nad Lys, zdobyły Armentières, Bailleul i wzgórze Kemmel, ale nie doszły do Hazebrouck i wzgórz pod Cassel. Główne natarcie we Flandrii, o kryptonimie „Hagen”, wciąż odkładano, a po kontrofensywie sprzymierzonych nad Marną w lipcu ostatecznie z niego zrezygnowano.

Od bitwy pod Amiens 8 sierpnia armie Rupprechta cofały się krok po kroku. W sierpniu i wrześniu 1918 roku naciskał na ojca i na kanclerza Georga von Hertlinga, by szukać pokoju, ale Hertling zwlekał. W nocy z 7 na 8 listopada w Monachium proklamowano republikę, a Wittelsbachowie stracili tron. Rupprecht, który dowiedział się o rewolucji w Brukseli, 11 listopada, w dniu rozejmu, złożył dowództwo.

Po wojnie

Przez kilka miesięcy przebywał poza Bawarią, a od końca 1919 roku mieszkał w Berchtesgaden. Alianci umieścili go na liście oskarżonych o zbrodnie wojenne, ale sprawa, przekazana sądom niemieckim, nie miała dalszego ciągu. Po śmierci ojca w 1921 roku został głową rodu Wittelsbachów i nigdy nie zrzekł się praw do tronu, ale odrzucał pomysły zamachu stanu. W 1923 roku pomógł przekonać Gustava von Kahra, by nie poparł puczu Hitlera. Był przeciwnikiem nazizmu i protestował przeciw likwidacji odrębności Bawarii. W 1939 roku wyjechał do Włoch. W 1944 roku ukrył się we Florencji przed gestapo, a jego żonę i dzieci uwięziono w obozach koncentracyjnych; wszyscy przeżyli. Zmarł 2 sierpnia 1955 roku w Leutstetten pod Starnbergiem i został pochowany z honorami należnymi monarsze w kościele Teatynów w Monachium.

Ocena

Rupprecht należy do nielicznych dowódców z rodzin panujących, których historycy oceniają jako wodzów, a nie tylko figurantów. Przed wojną solidnie się przygotował, rozumiał wojnę pozycyjną, umiał słuchać doświadczonych szefów sztabu i potrafił im się przeciwstawić. Część sukcesów jego armii przypisuje się Krafftowi von Dellmensingenowi i Kuhlowi, a decyzje strategiczne zapadały ponad jego głową, najpierw u Falkenhayna, potem u Ludendorffa. Z jego dziennika korzysta niemal każde opracowanie wojny na froncie zachodnim, choć jego zapiski mają też wymiar polityczny i bywają pisane z myślą o potomnych.

Krytycy zwracają uwagę na kosztowną ofensywę w Lotaryngii w 1914 roku, do której sam się przyczynił, i na jego udział w intrygach przeciw Falkenhaynowi, z którego ostrożną oceną szans Niemiec sam się później zgodził. Bardziej jednak niż jego błędy wojskowe historyków interesuje jego trzeźwość. Wcześniej niż większość generałów dostrzegł, że przewaga materiałowa sprzymierzonych jest nie do przezwyciężenia, sprzeciwiał się polityce spalonej ziemi i namawiał do pokoju kompromisowego, ale nie miał dość władzy, by cokolwiek zmienić.