Bitwa pod Rosières

Bitwa pod Rosières była ostatnią bitwą, jaką brytyjska 5 Armia generała Huberta Gougha stoczyła pod jego dowództwem w czasie operacji Michael. Po pięciu dniach odwrotu spod Saint-Quentin jej resztki stanęły na otwartym, rolniczym płaskowyżu Santerre, na południe od Sommy, kilkadziesiąt kilometrów przed Amiens, najważniejszym węzłem kolejowym na styku armii brytyjskiej i francuskiej. 26 marca 1918 roku XIX Korpus cofnął się o kilka kilometrów na nową linię przed Rosières-en-Santerre, a Niemcy zajęli tego dnia Chaulnes, Roye i, na północ od Sommy, Albert. 27 marca sześć wyczerpanych brytyjskich dywizji odpierało natarcie jedenastu niemieckich i niemal wszędzie utrzymało pozycje. Tego samego dnia jednak Niemcy przeprawili się przez Sommę na tyłach lewego skrzydła korpusu, a na południu, gdzie cofnęli się Francuzi, bez walki weszli do Montdidier. W nocy dowództwo musiało zgodzić się na dalszy odwrót, a przed Amiens stanęła już tylko improwizowana zbieranina saperów, kolejarzy i uczniów szkół wojskowych, znana jako Carey’s Force.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa pod Rosières” (ang. Battle of Rosières) i daty 26–27 marca 1918 roku ustaliła po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Bitwa należy do grupy nazwanej „pierwszymi bitwami nad Sommą 1918” i obejmuje walki 5 Armii na południe od Sommy w tych dwóch dniach. Francuska historia oficjalna liczy te same walki do szerszej „bitwy nad Avre”, którą datuje na 27–31 marca. Nie należy jej mylić z brytyjską bitwą nad Avre z 4 kwietnia. Brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations. France and Belgium 1918) opisuje 26 marca jeszcze w pierwszym, a 27 marca już w drugim tomie i zwraca uwagę, że dzienniki bojowe z tych dni są bardzo skąpe, bo sztaby nie miały czasu ich prowadzić. Dokładne godziny podajemy za tą historią. Wieś Rosières, od której bitwa wzięła nazwę, leżała tuż za linią 8 Dywizji i została opuszczona dopiero nad ranem 28 marca. Niektóre opracowania, w tym część francuskich, podają, że Niemcy zajęli ją już 26 marca, co nie zgadza się z brytyjskimi źródłami.

Tło

21 marca Niemcy uderzyli na 5 i 3 Armię brytyjską między Arras a Oise. W ciągu pięciu dni Oskar von Hutier ze swoją 18 Armią i Georg von der Marwitz z 2 Armią przepchnęli 5 Armię za kanał Crozat i Sommę, zajęli Péronne i Noyon i doszli do linii okopów z 1916 roku. Front na południe od Sommy przejęła grupa armii rezerwowych generała Émile’a Fayolle’a, któremu podporządkowano także 5 Armię. Rano 26 marca Francuzi trzymali około 29 km frontu od Oise po Roye, a Brytyjczycy około 30 km od Roye po Sommę.

Brytyjskie siły były w opłakanym stanie. XIX Korpus generała Herberta Wattsa miał sześć dywizji: 24, 8, 50, 66, 39 i 16 (Irlandzką). Wszystkie poza 8, która nadeszła w nocy z 23 na 24 marca, walczyły od pierwszego dnia ofensywy, a wiele batalionów liczyło po kilkuset ludzi. Na prawo od niego cztery dywizje XVIII Korpusu generała Ivora Maxse’a (20, 30, 36 Ulsterska i 61) zostały bez artylerii, którą zatrzymali Francuzi do wsparcia własnych oddziałów. Między francuskim lewym skrzydłem pod Roye a prawym skrzydłem XIX Korpusu ziała luka szerokości blisko 5 km, a na lewym skrzydle, za Sommą, prawe skrzydło sąsiedniej 3 Armii stało już ponad 6 km z tyłu, pod Bray.

Gough zdawał sobie sprawę, że jego wojska mogą nie utrzymać się długo. W nocy z 25 na 26 marca kazał obsadzić tak zwaną linię obrony Amiens, zbudowaną przez Francuzów w 1915 roku: około 13 km okopów biegnących łukiem od Démuin nad Luce po Sailly-le-Sec nad Sommą, mniej więcej 25 km przed miastem. W 1917 roku część tych okopów zasypano, a druty usunięto, by rolnicy mogli uprawiać pola. Główny inżynier armii, generał P. G. Grant, zebrał do ich obsadzenia około 2900 ludzi, głównie z kompanii saperów i oddziałów tyłowych, szkół wojskowych armii i korpusów oraz dwie kompanie amerykańskiego 6 Pułku Saperów, około 500 ludzi bez przeszkolenia bojowego. Dano im 76 karabinów maszynowych Lewis i 16 ciężkich karabinów maszynowych Vickers. Wieczorem 26 marca dowództwo nad tymi oddziałami objął generał George Carey, od którego nazwiska nazwano je Carey’s Force.

Przebieg

26 marca. Noc była spokojna, a rano znów zaległa mgła, która przez chwilę utrudniała obserwację artylerzystom. Już w nocy Watts, za zgodą Gougha, polecił, by w razie silnego natarcia korpus cofnął się o około 8 km, na linię od Rouvroy po Froissy nad Sommą, biegnącą niskim, wyraźnym grzbietem. Rozkaz dotarł do brygad dopiero około 9 rano. O świcie Niemcy zaatakowali prawe skrzydło 24 Dywizji, a około 7–8 zdobyli wieś Herbécourt na odcinku 39 Dywizji, na płaskowyżu Flaucourt, wysoko nad doliną Sommy. Stąd mogli ostrzeliwać brytyjską linię wzdłuż. 39 i 66 Dywizja zaczęły się cofać, więc o 9.30 dowództwo korpusu nakazało odwrót całości. Miał on przebiegać powoli, ale pod naciskiem Niemców oddziały doszły na nową linię już po południu. Odwrót był trudny, bo z powodu biegu Sommy dywizje musiały iść nie prosto na zachód, lecz na południowy zachód, i między nimi otwierały się luki. 17 Brygada 24 Dywizji odpierała ataki na Chaulnes do 11 rano. Jeden z batalionów 72 Brygady, 9 Batalion East Surrey, został otoczony i walczył do wyczerpania amunicji: z trzystu ludzi do niewoli trafiło 57 nierannych. 8 Dywizja wycofała się w porządku, odpierając po drodze dwa ataki, i około 14 przeszła przez Lihons. Na nowej linii czekały na wojsko kompanie saperów i batalion okopowy, które ją kopały. Wieczorem Niemcy zajęli jeszcze wieś Framerville, którą przez pomyłkę ostrzelała brytyjska ciężka artyleria, i kilka kontrataków nie zdołało jej odbić.

Na prawym skrzydle Francuzi z korpusu generała Robillota stracili rano Roye i cofali się na południowy zachód, w stronę Montdidier, podczas gdy Brytyjczycy cofali się na północny zachód, w stronę Amiens. Maxse kazał swoim dywizjom zapchać lukę między Roye a XIX Korpusem. Pięć brygad 20 i 61 Dywizji, które nocowały w Roye i okolicy, wymaszerowało o 7 rano i ledwo zdążyło: tuż za nimi przeszedł niemiecki pułk, który obszedł francuskie skrzydło. 30 Dywizja zajęła pozycję pod Bouchoir, a 36 Dywizja, bez wsparcia artylerii, rozwinęła się w starych francuskich okopach z 1916 roku. Około stu ludzi z 7 Batalionu Lekkiej Piechoty Księcia Kornwalii pod kapitanem Combe’em trzymało się we wsi Le Quesnoy do 18.30, osłaniając rozwinięcie dywizji. Późnym wieczorem niemiecka kolumna wdarła się między dwie brygady 36 Dywizji i zajęła Erches, ale dalej nie przeszła. Do nocy duża luka z rana była zamknięta.

Lewe skrzydło korpusu było najbardziej zagrożone. W ciągu dnia VII Korpus 3 Armii, wskutek nieporozumienia, cofnął się spod Bray za rzekę Ancre, zostawiając nad Sommą kilkukilometrową, prawie niebronioną przestrzeń. Brytyjska historia oficjalna uważa ten niepotrzebny odwrót za główną przyczynę kłopotów 5 Armii w następnym dniu. 16 Dywizja, ustawiona frontem na północ wzdłuż Sommy, wycofała się na nową linię między Proyart a Froissy, a wieczorem odparła atak wsparty ogniem artylerii z północnego brzegu rzeki, który po odwrocie VII Korpusu stał przed Niemcami otworem. Dopiero o 21 Watts dowiedział się, jak daleko cofnęło się prawe skrzydło 3 Armii. Kazał wysadzić mosty na Sommie aż po Cerisy i poprosił Gougha o pomoc. Przeprawy obsadziły małe, naprędce zebrane oddziały: saperzy, kanadyjska bateria karabinów maszynowych i batalion złożony z 350 ludzi. Wieczorem między lewym skrzydłem 5 Armii a prawym skrzydłem 3 Armii, odsuniętym o ponad 8 km do tyłu, nie było już żadnego połączenia.

Na północnym brzegu Sommy, poza bezpośrednim obszarem bitwy, V Korpus 3 Armii, który nocą wycofał się za Ancre, postanowił bronić się nie na wzgórzach na wschód od Albert, lecz na wzgórzach na zachód od miasta, i zostawił ruiny Albert Niemcom. Oddziały niemieckiej 3 Dywizji Piechoty Morskiej i 54 Dywizji Rezerwowej weszły do miasta około 17, ale próby wyjścia za nasyp kolejowy załamały się w ogniu brytyjskich karabinów maszynowych. Niemieckie opracowanie Georga Goesa przyznaje, że głodni od dwóch dni żołnierze znaleźli w Albert obfite zapasy żywności, „także napoje”. Tego samego dnia na konferencji w Doullens sprzymierzeni powierzyli generałowi Ferdinandowi Fochowi koordynację działań swoich armii na froncie zachodnim.

Wieczorem 26 marca generał Erich Ludendorff wydał nowe rozkazy. 18 Armia miała iść na południowy zachód, nad rzekę Avre, a 2 Armia miała główny wysiłek skierować na południe od Sommy i zdobyć Amiens. Według niemieckiego generała Hermanna von Kuhla rozkazy te jeszcze bardziej rozszerzały i tak już rozciągnięte ramy operacji, a siły armii nie wystarczały już do tylu zadań.

27 marca. Noc była mroźna i spokojna. XIX Korpus miał rozkaz utrzymać za wszelką cenę linię długości około 14 km, od Rouvroy po Sommę, do czasu przybycia Francuzów. Jedynym odwodem była Carey’s Force, licząca około 3 tysięcy ludzi. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że Watts miał pod rozkazami więcej dywizji i więcej ludzi niż książę Wellington pod Waterloo, a walczył na szerszym froncie, dłużej i przeciw większej przewadze. Atakowało go jedenaście niemieckich dywizji. Tylko pięć z nich stało 21 marca w pierwszej linii, pozostałe nadeszły z drugiego i trzeciego rzutu.

Pierwszy kryzys nastąpił nad Sommą. Około 8 rano niemiecka Gwardyjska Dywizja Zapasowa uderzyła na Proyart, a gdy natarcie czołowe się nie powiodło, obeszła lewe skrzydło 47 Brygady 16 Dywizji i około 10 zmusiła ją do odwrotu. 39 Dywizja musiała wygiąć swoje skrzydło na północny zachód. Watts kazał najsilniejszej ze swoich dywizji, 8 Dywizji generała Williama Henekera, wykonać kontratak. Dwa bataliony i złożony batalion z 50 Dywizji, pod dowództwem podpułkownika Cope’a, ruszyły spod Rosières przez otwarte pole poprzecinane starymi zasiekami i około 16 wyparły Niemców ze skrzyżowania przy płonącej cukrowni na rzymskiej drodze z Amiens do Saint-Quentin, biorąc wielu jeńców. Tymczasem w 50 Dywizji, z której została w praktyce jedna brygada, źle zrozumiany rozkaz ostrzegawczy sprawił, że bataliony około 13 zaczęły się cofać i oddały wieś Vauvillers. Kontratak 8 i 66 Dywizji około 15 odbił ją, ale Niemcy, nacierający ośmioma–dziesięcioma falami, wdarli się ponownie, gdy obrońcom zabrakło amunicji. Wieczorem linia biegła po kolejce wąskotorowej na wschód od Harbonnières. Na prawym skrzydle 24 Dywizja dwa razy straciła i raz odbiła wieś Rouvroy, a po 14 cofnęła się nieco, by utrzymać łączność z XVIII Korpusem. Tylko 8 Dywizja przez cały dzień trzymała poranną linię przed Rosières, ale reszta korpusu cofnęła się najwyżej o niecałe 2 km. Brytyjska artyleria polowa często zmieniała stanowiska dopiero wtedy, gdy Niemcy podchodzili na 500–600 metrów.

Rozstrzygające okazało się to, co działo się za lewym skrzydłem. Niemiecka 1 Dywizja z północnego brzegu Sommy przeszła po częściowo wysadzonym moście pod Chipilly i między 13 a 14 zajęła Cerisy. Atak około czterystu ludzi z 39 i 16 Dywizji zatrzymał ją na krótko, ale wieczorem Niemcy szli już w głąb płaskowyżu i około 19 zajęli wsie Lamotte i Warfusée (Lamotte-Warfusée) na rzymskiej drodze, tuż przed linią Carey’s Force i za plecami 39 Dywizji. Trzy bataliony 16 Dywizji, które zostały pod Proyart, trzymały się do 20, a potem, w liczbie około dwustu ludzi, przekradły się nocą wzdłuż Sommy przez niemieckie linie, poznawszy wcześniej niemieckie hasło. Generał Julian Byng, dowódca 3 Armii, wysłał na południowy brzeg 1 Dywizję Kawalerii, a Gough skierował ciężarówkami 61 Dywizję do Marcelcave, by o świcie kontratakować na Lamotte.

Jednocześnie na prawym skrzydle francuskie korpusy cofnęły się na zachód i północny zachód, odsłaniając prawe skrzydło XVIII Korpusu. Niemcy z 18 Armii pod wieczór bez walki zajęli Montdidier, a luka na styku armii francuskich pozostała przez noc otwarta. XVIII i XIX Korpus, zagrożone z obu skrzydeł, stały w wysuniętym klinie. Około północy dowódcy 8, 50 i 66 Dywizji uznali na naradzie w Cayeux, że jeśli nie uda się odbić Lamotte, większej części ich wojsk grozi okrążenie. Watts przedstawił to samo Goughowi już wcześniej, ale usłyszał, że zgodnie z poleceniem Focha nie wolno się dobrowolnie cofać. Gough zwrócił się do samego Focha, który obudzony o 3 nad ranem zgodził się na cofnięcie lewego skrzydła korpusu. O 4.45 28 marca wydano rozkaz odwrotu i 8 Dywizja opuściła Rosières.

Między 17 a 18 do kwatery Gougha przybył sekretarz wojskowy, generał Ruggles-Brise, z wiadomością, że następnego dnia dowództwo 5 Armii przejmie generał Henry Rawlinson. Rząd w Londynie uznał Gougha za winnego klęski. Gough dowodził jeszcze tej nocy i przygotował kontratak na Lamotte.

Straty

Strat poniesionych w samej bitwie pod Rosières nie da się wyodrębnić, bo dywizje obu korpusów walczyły bez przerwy od 21 marca, a oddziały mieszały się i przechodziły z rąk do rąk. Według brytyjskiej historii oficjalnej cztery dywizje XVIII Korpusu straciły w dniach 21–27 marca łącznie około 21,7 tysiąca żołnierzy i oficerów, wliczając lekko rannych i maruderów, którzy później wrócili. 36 Dywizja zeszła do mniej niż połowy stanu piechoty, a 50 Dywizja była tak słaba, że jej brygady przestały w praktyce istnieć. Niemcy, według zeznań jeńców i własnych opracowań, ponieśli w tych dniach ciężkie straty od ognia artylerii i karabinów maszynowych, a część ich dywizji od dwóch dni nie dostawała racji żywnościowych.

Znaczenie

Bitwa pod Rosières pokazała, że 5 Armia, uważana w Londynie za rozbitą, wciąż potrafi walczyć. Brytyjska historia oficjalna podkreśla, że po sześciu dniach walk wycieńczone, słabo wyszkolone oddziały nie tylko zatrzymały natarcie przy niewielkiej stracie terenu, ale też wielokrotnie skutecznie kontratakowały. Niemcy szli za cofającymi się Brytyjczykami w odległości kilku kilometrów i zatrzymywali się, gdy tylko ci stawali i otwierali ogień. Bez artylerii, która nie nadążała przez zryte lejami pole bitwy z 1916 roku i pas ziemi spustoszony przez Niemców w 1917 roku, niemiecka piechota traciła impet. W niemieckich relacjach 27 marca bywa nazywany punktem zwrotnym ofensywy, a następca tronu bawarskiego Rupprecht, dowiedziawszy się tego dnia, że naczelne dowództwo odmówiło mu posiłków dla 17 Armii pod Arras, miał zawołać: „Wobec tego przegraliśmy wojnę”.

Z drugiej strony bitwa nie przyniosła stabilizacji. Przeprawa pod Cerisy, skutek odwrotu VII Korpusu dzień wcześniej, i luka pod Montdidier zmusiły XIX Korpus do dalszego odwrotu w stronę Amiens, a niemiecki generał Wetzell uznał później niewykorzystanie wyłomu we francuskim froncie pod Montdidier za jedną z głównych przyczyn niepowodzenia całej ofensywy. Carey’s Force utrzymała swoją linię do nocy z 30 na 31 marca, gdy jej resztki wchłonęły inne oddziały. Walki przed Amiens trwały jeszcze ponad tydzień, aż do bitwy nad Avre 4 kwietnia i ataku na Villers-Bretonneux, a Gough, o którego odwołaniu zdecydowano 27 marca, stał się w Wielkiej Brytanii kozłem ofiarnym marcowej klęski. Po wojnie wielu historyków, a także brytyjska historia oficjalna, oceniało jego dowodzenie znacznie łagodniej niż rząd w 1918 roku.