Albert w I wojnie światowej

Albert to niewielkie miasto nad rzeką Ancre, w połowie drogi między Amiens a Bapaume. Od jesieni 1914 roku leżało tuż za frontem po stronie sprzymierzonych, a w 1916 roku było głównym zapleczem brytyjskiej ofensywy nad Sommą. Od miasta wzięły nazwę trzy bitwy: z 1914, 1916 i 1918 roku. Żołnierze zapamiętali je przede wszystkim z „pochylonej Madonny” na wieży bazyliki, a wojna zostawiła z niego same ruiny.

Front pod miastem (1914–1915)

We wrześniu 1914 roku, w czasie wyścigu do morza, Francuzi i Niemcy próbowali obejść się nawzajem na północ od Sommy. W pierwszej bitwie pod Albert Niemcy zajęli Bapaume i 27 września doszli do Thiepval. Dzień później próbowali przebić się do Albert i dalej na Amiens, ale francuska piechota i artyleria zatrzymały ich na linii Maricourt – Fricourt – Thiepval. Front zastygł kilka kilometrów od miasta, a samo Albert, ostrzeliwane przez niemiecką artylerię, zostało w dużej części zniszczone.

Nad ruinami górowała wieża neobizantyjskiej bazyliki Notre-Dame de Brebières ze złoconą figurą Matki Boskiej z Dzieciątkiem. 15 stycznia 1915 roku pocisk trafił w kopułę, a figura przechyliła się i zawisła niemal poziomo nad ulicą. Znały ją miliony żołnierzy i pocztówki, a w okopach krążyło przekonanie, że gdy spadnie, skończy się wojna. Latem 1915 roku odcinek pod Albert przejęli od Francuzów Brytyjczycy.

Zaplecze bitwy nad Sommą (1916)

Przez Albert biegła stara droga do Bapaume, a wzdłuż niej miała pójść ofensywa 1916 roku. Od sierpnia 1915 roku przy miejskim cmentarzu chowały zmarłych brytyjskie jednostki i polowe punkty sanitarne. 1 lipca 1916 roku, dwie minuty przed godziną zero, pod wsią La Boisselle przy tej drodze wybuchła mina Lochnagar, a 34 Dywizja (Tyneside) ruszyła wzdłuż szosy na wschód. Na północ od drogi natarcie załamało się prawie wszędzie. Pierwsze dwa tygodnie ofensywy Brytyjczycy nazwali bitwą pod Albert.

Gdy front przesunął się na wschód, miasto stało się wielkim węzłem zaplecza. Od września 1916 roku skupiono w nim polowe punkty sanitarne, a od listopada przez dwa miesiące chowała tu zmarłych 5 Stacja Ewakuacji Rannych. Na cmentarzu leżą żołnierze z Wielkiej Brytanii, Kanady, Australii i Indii.

Niemcy w Albert (1918)

W marcu 1918 roku wojna wróciła. W czasie operacji Michael V Korpus brytyjskiej 3 Armii cofnął się w nocy z 25 na 26 marca za Ancre i oddał ruiny Albert bez walki. 26 marca około 17 Niemcy weszli do miasta, ale ogień brytyjskich karabinów maszynowych z wysokiego brzegu nie pozwolił im wyjść z niego na zachód. Głodni żołnierze znaleźli w Albert obfite brytyjskie zapasy. 5 kwietnia, w ostatnim natarciu Michaela, Niemcy próbowali jeszcze przebić się nad Ancre, ale pod Albert zostali odparci.

Figura na wieży runęła według większości źródeł 16 kwietnia 1918 roku, gdy bazylikę ostrzelała artyleria brytyjska, by Niemcy nie mogli używać wieży do obserwacji i jako stanowiska karabinów maszynowych. Wojna trwała jednak jeszcze siedem miesięcy, a samej figury nigdy nie odnaleziono.

22 sierpnia 1918 roku, drugiego dnia bitwy pod Albert, brytyjska 18 Dywizja przeszła Ancre po kładkach przerzuconych w nocy i odbiła miasto. Ruiny oczyścił batalion 8 East Surrey, a do 10 rano Niemców w Albert prawie już nie było. Następnego dnia 38 Dywizja (Walijska) zdobyła wzgórze Usna na wschód od miasta. Odbite Albert było zupełnie zniszczone ogniem artylerii.

Po wojnie

Miasto odbudowano od podstaw, poszerzając przy tym główne ulice. Bazylikę wzniesiono na nowo według dawnych planów w latach 1927–1931, a na wieży stanęła wierna kopia złoconej figury. Wokół Albert powstały brytyjskie cmentarze wojenne, a samo miasto stało się punktem wyjścia dla odwiedzających pole bitwy nad Sommą.