Amiens w I wojnie światowej

Amiens, stolica departamentu Somma, było w czasie wojny przede wszystkim węzłem kolejowym. Przez miasto biegła linia łącząca Paryż z północą Francji, a w jego okolicach stykały się armie francuska i brytyjska. W 1914 roku Niemcy zajmowali je niespełna dwa tygodnie, potem przez blisko cztery lata było zapleczem frontu. Wiosną 1918 roku stało się celem wielkiej ofensywy niemieckiej, a 8 sierpnia spod Amiens ruszyło natarcie, które zapoczątkowało klęskę Niemiec.

Baza i krótka okupacja (1914)

W części sierpnia 1914 roku Amiens było wysuniętą bazą brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego, a w mieście działał brytyjski 7 Szpital Ogólny. 13 sierpnia lądowały pod nim pierwsze eskadry Royal Flying Corps, które przeleciały przez kanał La Manche. Pod koniec miesiąca, gdy sprzymierzeni cofali się po bitwie granicznej, w rejonie Amiens zaczęła się zbierać nowa francuska armia, przyszła 6 Armia Maunoury’ego.

Niemiecka 1 Armia Alexandra von Klucka szła jednak zbyt szybko. Francuzi wysadzili mosty na Sommie i wycofali się, a 31 sierpnia do miasta weszli bez walki żołnierze IV Korpusu Rezerwowego. Wzięli zakładników z rady miejskiej i zażądali ogromnych dostaw, między innymi 100 tysięcy cygar. Po klęsce nad Marną niewielki garnizon odszedł 11 września, a następnego dnia weszły francuskie dywizje terytorialne. Brytyjska chronologia notuje odzyskanie miasta pod datą 13 września.

Jesienią przez Amiens przeszedł wyścig do morza: w jego okolicach wyładowywały się wojska, które Joseph Joffre wysłał, by obejść Niemców od zachodu, a na wschód od miasta stoczono pierwszą bitwę w Pikardii. Front zatrzymał się w niewielkiej odległości od Amiens i niemieckie wojska już nigdy do niego nie weszły.

Miasto na zapleczu (1915–1917)

Przez kolejne lata Amiens żyło z wojskiem. Żołnierze wypełniali ulice, sklepy, kawiarnie i hotele, a w mieście działały szpitale: w 1916 roku brytyjska stacja opatrunkowa, a od lipca 1916 do maja 1917 roku nowozelandzki szpital polowy. Latem 1916 roku, w czasie bitwy nad Sommą, w okolice Amiens przeniesiono dywizje australijskie, które wkrótce uderzyły pod Pozières. Bliskość frontu utrudniała zaopatrzenie i mieszkańcom brakowało podstawowych towarów. Od 1915 roku na miasto regularnie spadały bomby.

Amiens było też naturalnym miejscem spotkań dowódców obu armii. 7 września 1917 roku naradzali się tu Ferdinand Foch, Douglas Haig i Philippe Pétain.

Cel niemieckiej ofensywy (wiosna 1918)

21 marca 1918 roku Niemcy rozpoczęli operację Michael i zepchnęli Brytyjczyków nad Sommą. Wkrótce Erich Ludendorff skupił siły na Amiens, węźle, przez który szła łączność między armiami brytyjską i francuską. Haig chciał za wszelką cenę osłonić miasto, a 26 marca na konferencji w Doullens Foch przekonywał, że trzeba walczyć przed Amiens. Tego dnia powierzono mu koordynowanie działań armii sojuszniczych.

W mieście wybuchła panika. Według relacji pielęgniarki Czerwonego Krzyża w dniach 22–27 marca przez Amiens przeszło 11 000 uchodźców z okolic frontu, mieszkańcy oblegali komisariaty po przepustki, a banki szykowały się do ewakuacji. W marcu miasto opustoszało.

W kwietniu niemieckie pociski i bomby zniszczyły wiele budynków. Korespondent agencji Havas, który wrócił do miasta po dwóch tygodniach nieobecności, widział zerwane przewody tramwajowe i w każdej ulicy po kilka zawalonych domów. Katedra przetrwała, choć ostrzał uszkodził jej okna i mury.

Niemców zatrzymano blisko miasta. 4 kwietnia ich natarcie nad Avre załamało się przed Villers-Bretonneux, a 24 kwietnia zdobyli to miasteczko, ale w nocy odbili je Australijczycy. Według brytyjskiej historii oficjalnej Niemcy podeszli wtedy na około 13 kilometrów od miasta, najbliżej w 1918 roku. Kilka dni wcześniej, 21 kwietnia, nad doliną Sommy zginął Manfred von Richthofen, którego sprzymierzeni pochowali z honorami w Bertangles pod Amiens. Przez całe lato niemieckie działo kolejowe ostrzeliwało miasto.

Bitwa pod Amiens i powrót mieszkańców

8 sierpnia 1918 roku Kanadyjczycy, Australijczycy i Brytyjczycy z 4 Armii Henry’ego Rawlinsona, wspierani przez francuską 1 Armię, uderzyli we mgle z ponad czterystoma czołgami. W bitwie pod Amiens, trwającej do 11 sierpnia, odrzucili Niemców od miasta i uwolnili linię kolejową do Paryża. Ludendorff nazwał 8 sierpnia „czarnym dniem armii niemieckiej”, a od tej bitwy zaczęła się ofensywa stu dni.

Mieszkańcy wrócili w sierpniu. W połowie miesiąca brytyjski dziennikarz opisywał mszę w katedrze z wybitymi oknami, pośród gruzu i odłamków kolorowych witraży, na którą przyszła garstka powracających uchodźców. Po wojnie Cesarska Komisja Grobów Wojennych umieściła w katedrze tablicę pamięci 600 000 żołnierzy z Wielkiej Brytanii i Irlandii poległych we Francji i Belgii.