Manfred von Richthofen

Manfred von Richthofen był najskuteczniejszym lotnikiem myśliwskim I wojny światowej i jedną z jej najbardziej rozpoznawalnych postaci. Między wrześniem 1916 a kwietniem 1918 roku zaliczono mu 80 zestrzeleń, więcej niż komukolwiek innemu, i to zestrzeleń wyjątkowo dobrze udokumentowanych. Uczeń Oswalda Boelckego, stał się wzorowym dowódcą: jego eskadra zadała Brytyjczykom najcięższe straty w krwawym kwietniu 1917 roku, a skrzydło myśliwskie, które potem prowadził, alianci nazywali „latającym cyrkiem”. Czerwony kolor jego samolotów i propaganda uczyniły z niego bohatera narodowego Niemiec. Zginął 21 kwietnia 1918 roku nad doliną Sommy, mając 25 lat. Przydomek „Czerwony Baron”, pod którym przeszedł do historii, upowszechnił się głównie po wojnie. Urodził się i dorastał na Śląsku, na ziemiach, które po 1945 roku znalazły się w granicach Polski.

Przed wojną

Urodził się 2 maja 1892 roku w Kleinburgu, podmiejskiej miejscowości pod Wrocławiem, dziś osiedlu Borek, w pruskiej rodzinie szlacheckiej. Ojciec, Albrecht, był zawodowym oficerem w stopniu majora. Manfred miał starszą siostrę Ilse i dwóch młodszych braci, Lothara i Bolka. Jako dziecko przeniósł się z rodziną do Świdnicy (źródła różnią się co do roku), gdzie się wychował. We wspomnieniach pisał, że mieszkańcy Świdnicy uważali go za swojego. W wieku jedenastu lat zgodnie z rodzinną tradycją trafił do szkoły kadetów w Wahlstatt, dziś Legnickim Polu, a potem do Głównego Korpusu Kadetów w Lichterfelde pod Berlinem. Nie był pilnym uczniem, wyróżniał się za to w sporcie.

W 1911 roku wstąpił do 1 Pułku Ułanów Cesarza Aleksandra III, stacjonującego w Miliczu, i trafił do jego szwadronu w Ostrowie, dziś Ostrowie Wielkopolskim. W listopadzie 1912 roku został podporucznikiem.

Kawalerzysta i obserwator

W pierwszych dniach wojny jego pułk wkroczył do Królestwa Polskiego i zajął Kalisz. Richthofen jeździł na patrole w głąb terytorium rosyjskiego, a gdy przez kilka dni nie wracał, na Śląsku rozeszła się wieść o jego śmierci pod Kaliszem. Po kilku tygodniach pułk przerzucono na zachód, do Francji i Belgii. Gdy front zastygł w okopach, kawaleria stała się zbędna, a ułanów używano jako gońców i telefonistów. Znudzony Richthofen poprosił o przeniesienie do lotnictwa i w maju 1915 roku zaczął szkolenie obserwatora.

Latem 1915 roku latał jako obserwator na froncie wschodnim, nad Galicją w czasie ofensywy, która zaczęła się przełamaniem pod Gorlicami, a potem w Belgii i w Szampanii. 1 października 1915 roku w pociągu poznał przypadkiem Boelckego, już wtedy słynnego pilota Fokkera, i postanowił sam zostać pilotem. Szkolenie przeszedł z trudem, za pierwszym samodzielnym lotem rozbił samolot. W 1916 roku latał na dwumiejscowych samolotach bojowych nad Verdun, gdzie 26 kwietnia zestrzelił francuski samolot, niezaliczony mu jednak, bo spadł po stronie przeciwnika. Latem jego jednostkę przeniesiono na Wołyń, pod Kowel, skąd bombardowała rosyjskie stacje kolejowe. Tam w sierpniu odwiedził go Boelcke, który tworzył jedną z pierwszych niemieckich eskadr myśliwskich, i zaproponował mu miejsce w swojej Jagdstaffel 2.

As myśliwski

Pierwsze uznane zwycięstwo Richthofen odniósł 17 września 1916 roku nad okolicami Cambrai, w pierwszej walce eskadry Boelckego, gdy zestrzelił brytyjski F.E.2b. Na pamiątkę każdego zwycięstwa zamawiał u berlińskiego jubilera srebrny puchar z datą i typem samolotu przeciwnika. 28 października był świadkiem śmierci Boelckego, który w walce zderzył się z samolotem kolegi. 23 listopada, po długim pojedynku nad Sommą, zestrzelił majora Lanoe Hawkera, jednego z najsłynniejszych lotników brytyjskich. 12 stycznia 1917 roku, po szesnastym zwycięstwie, dostał order Pour le Mérite i objął dowództwo Jagdstaffel 11. Mniej więcej wtedy kazał pomalować swój Albatros D.III na czerwono.

Wiosną 1917 roku, w czasie bitwy pod Arras, jego eskadra stała się postrachem brytyjskich lotników. W kwietniu zestrzeliła według zestawień 89 samolotów, a sam Richthofen ponad dwadzieścia, w tym cztery jednego dnia, 29 kwietnia. 13 kwietnia, po 41. zwycięstwie, wyprzedził wynik Boelckego. Awansowany na rotmistrza, 1 maja wyjechał na kilkutygodniowy urlop do Niemiec. W czerwcu objął dowództwo Jagdgeschwader 1, pierwszego niemieckiego skrzydła myśliwskiego, złożonego z czterech eskadr. Skrzydło przemieszczało się koleją i ciężarówkami tam, gdzie było najbardziej potrzebne, a jaskrawo pomalowane samoloty sprawiły, że Brytyjczycy nazwali je „latającym cyrkiem”.

Rana i ostatnie miesiące

6 lipca 1917 roku nad Flandrią, w walce z brytyjskimi F.E.2d, Richthofen dostał postrzał w głowę. Na chwilę oślepł i stracił władzę w ciele, ale zdołał wylądować. Pocisk nie przebił czaszki, lecz zostawił otwartą ranę, która nigdy się w pełni nie zagoiła. Richthofen wbrew lekarzom wrócił do skrzydła już po niecałych trzech tygodniach, a do walki w połowie sierpnia. Cierpiał na bóle głowy i mdłości, otoczenie zauważało, że stał się milczący i przygnębiony, a jesienią musiał wziąć długi urlop zdrowotny. W 1917 roku ukazały się jego wspomnienia „Der rote Kampfflieger” („Czerwony lotnik bojowy”), napisane na polecenie propagandy i mocno ocenzurowane. Później się od nich dystansował, mówiąc, że nie jest już tak zuchwały. Pod koniec sierpnia 1917 roku jako jeden z pierwszych dostał nowy trójpłatowiec Fokker Dr.I, z którym kojarzy się go dziś najczęściej, choć odniósł na nim tylko 19 zwycięstw.

Wiosną 1918 roku jego skrzydło wspierało wielką niemiecką ofensywę na zachodzie, operację „Michael”. W marcu i kwietniu Richthofen zestrzelił kolejnych kilkanaście samolotów, a 20 kwietnia osiągnął 80 zwycięstw. Następnego dnia rano, ścigając nisko nad doliną Sommy młodego kanadyjskiego pilota, wleciał nad stanowiska australijskich żołnierzy i zginął, trafiony jednym pociskiem w klatkę piersiową. Brytyjczycy przypisali zwycięstwo kanadyjskiemu kapitanowi Arthurowi Royowi Brownowi, ale dziś większość badaczy uważa, że zabił go ogień z ziemi. Australijscy lotnicy pochowali go 22 kwietnia z honorami wojskowymi w Bertangles pod Amiens. Dowództwo skrzydła objął, zgodnie z jego pisemnym poleceniem, Wilhelm Reinhard, a latem 1918 roku Hermann Göring.

Po śmierci

Jego młodszy brat Lothar, także as z 40 zwycięstwami, przeżył wojnę i zmarł w 1922 roku. Szczątki Manfreda Francuzi przenieśli na początku lat dwudziestych na niemiecki cmentarz wojskowy we Fricourt, a w listopadzie 1925 roku pochowano je uroczyście na berlińskim Cmentarzu Inwalidów, w obecności prezydenta Paula von Hindenburga. W 1975 roku przeniesiono je do grobu rodzinnego w Wiesbaden. W 2009 roku w archiwum urzędu stanu cywilnego w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie przed wojną stacjonował, odnaleziono jego akt zgonu.

Ocena

Richthofen pozostaje najbardziej znanym lotnikiem wojny, ale jego legenda ma kilka warstw. Historycy lotnictwa podkreślają przede wszystkim, że był wybitnym dowódcą i nauczycielem, wiernym zasadom Boelckego: atakował rozważnie, z przewagi wysokości i z bliska, a młodym pilotom zabraniał pochopnych pościgów. Jego wynik należy do najlepiej sprawdzonych: badania brytyjskich akt pozwoliły dopasować większość jego zwycięstw do konkretnych strat przeciwnika. Wielu badaczy łączy jednak jego śmierć ze złamaniem własnych reguł i zastanawia się, czy nie przyczyniły się do tego skutki rany z lipca 1917 roku.

Jeszcze za życia Richthofen był narzędziem propagandy, a po śmierci jego wizerunek wykorzystywano dalej, zwłaszcza w III Rzeszy, gdy Göring, ostatni dowódca jego skrzydła, został szefem Luftwaffe. Od 1961 roku jego imię nosi jedno ze skrzydeł lotnictwa Bundeswehry. Dla brytyjskich i australijskich lotników był przeciwnikiem szanowanym, a dla popkultury, od filmów po komiksy, uosobieniem „rycerskiej” wojny w powietrzu. W powojennej Polsce długo nie przypominano o jego śląskich korzeniach. W XXI wieku Świdnica zaczęła przypominać o swoim najsłynniejszym mieszkańcu tablicą na dawnym domu rodziny, muralem i repliką trójpłatowca, choć upamiętnianie niemieckiego bohatera wojennego budziło też wątpliwości.