Pour le Mérite

Pour le Mérite („Za zasługę”) był najwyższym pruskim orderem wojskowym i przysługiwał wyłącznie oficerom. W I wojnie światowej dostawali go przede wszystkim zwycięscy dowódcy armii i flot, ale światową sławę przynieśli mu lotnicy myśliwscy i dowódcy okrętów podwodnych. Od imienia jednego z pierwszych odznaczonych lotników, Maxa Immelmanna, nazywano go „Niebieskim Maksem” (Blauer Max).

Order dla oficerów

Order ustanowił w 1740 roku król Prus Fryderyk II i nadał mu nazwę po francusku, bo tym językiem posługiwano się na jego dworze. W styczniu 1810 roku Fryderyk Wilhelm III zastrzegł go dla oficerów i tylko za wyjątkowe zasługi na polu bitwy. Podoficerowie i szeregowi mieli własne odznaczenia: za odpowiednik orderu uchodził u nich ustanowiony w 1864 roku Złoty Wojskowy Krzyż Zasługi. W 1813 roku doszedł wyższy stopień, złote liście dębu nad krzyżem.

Order miał postać emaliowanego na niebiesko krzyża maltańskiego ze złotymi orłami między ramionami i francuskim napisem, na czarnej wstążce ze srebrzystymi brzegami. Odznaczony musiał go nosić zawsze, gdy był w mundurze. Inaczej niż brytyjski Krzyż Wiktorii nagradzał zwykle nie pojedynczy akt odwagi, lecz dowodzenie i sukces: zatopione statki albo zestrzelone samoloty.

W latach 1914–1918

Jako pierwsi w tej wojnie dostali go 7 sierpnia 1914 roku generał Otto von Emmich i Erich Ludendorff za zdobycie Liège. Według zestawienia serwisu naval-history.net do końca wojny przyznano go 687 razy, w tym 533 razy w armii, 49 razy w marynarce i 20 razy cudzoziemcom. Ponad jedna trzecia nadań przypadła generałom i admirałom, częściej za dowodzenie niż za osobistą odwagę, a tylko mniej więcej co czwarte trafiło do młodszych oficerów. Order dostawali także sojusznicy, na przykład bułgarski generał Nikoła Żekow w styczniu 1916 roku.

Liście dębu oznaczały w tej wojnie zwykle drugie nadanie i trafiały prawie wyłącznie do wysokich dowódców oraz oficerów sztabu, którzy zaplanowali zwycięską bitwę lub kampanię. Paul von Hindenburg dostał order we wrześniu 1914 roku, a liście dębu w lutym 1915 roku. Paul von Lettow-Vorbeck, dowódca wojsk w Afryce Wschodniej, otrzymał order w listopadzie 1916 roku, a liście w październiku 1917 roku. Za to Manfredowi von Richthofenowi na początku 1918 roku liści odmówiono, bo przy ścisłym odczytaniu przepisów mu się nie należały, i dostał w zamian Order Orła Czerwonego III klasy.

Lotnicy i podwodniacy

12 stycznia 1916 roku, po ósmym zwycięstwie każdego z nich, order otrzymali jako pierwsi lotnicy Oswald Boelcke i Max Immelmann, bohaterowie „plagi Fokkerów”. Później próg rósł: na początku 1917 roku trzeba było zwykle zestrzelić 16–20 samolotów, a pod koniec wojny około 30. Richthofen dostał order 12 stycznia 1917 roku, po szesnastym zwycięstwie. Odznaczano nim też dowódców sterowców i załogi bombowców oraz samolotów rozpoznawczych.

Na morzu order dostawali głównie dowódcy U-Bootów. Pierwszy był Otto Weddigen, odznaczony 24 października 1914 roku, gdy jego U-9 zatopił już trzy brytyjskie krążowniki, a potem krążownik Hawke. Wkrótce potem order dostał Otto Hersing, którego U-21 w maju 1915 roku zatopił w ciągu trzech dni dwa brytyjskie pancerniki pod Gallipoli, w tym Majestic.

Order otrzymali także Walther Schwieger, dowódca U-20, który zatopił Lusitanię, Lothar von Arnauld de la Perière z U-35 i Max Valentiner, którego U-38 ostrzelał Funchal na Maderze. Serwis uboat.net wylicza 29 dowódców okrętów podwodnych odznaczonych tym orderem.

Koniec orderu wojskowego

Order wojskowy skończył się razem z monarchią. Po abdykacji Wilhelma II 9 listopada 1918 roku nie nadawano go więcej, choć odznaczeni mogli go nadal nosić. Hitler go nie przywrócił, bo przysługiwał tylko oficerom, i ustanowił w zamian Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego. Ostatni żyjący kawaler klasy wojskowej, pisarz Ernst Jünger, zmarł w 1998 roku. Przetrwała natomiast klasa pokojowa dla uczonych i artystów, utworzona w 1842 roku przez Fryderyka Wilhelma IV i odnowiona w 1952 roku.