Askarysi

Askari znaczy w suahili i po arabsku po prostu „żołnierz”. Tak armie kolonialne we wschodniej i środkowej Afryce nazywały swoich afrykańskich szeregowych, bez względu na to, skąd pochodzili. W I wojnie światowej słowo to kojarzono przede wszystkim z żołnierzami niemieckiej Schutztruppe, którzy w kampanii wschodnioafrykańskiej stanowili ogromną większość jej armii.

Żołnierze Schutztruppe

Niemcy zaczęli werbować askarysów w latach 1889–1890, by stłumić powstanie na wybrzeżu Afryki Wschodniej; pierwsi przybyli z Sudanu, z Mozambiku i z samej Afryki Wschodniej. Płacono im dobrze i dawano uprzywilejowaną pozycję wśród podbitej ludności. Przez ćwierć wieku podbijali kolonię i pilnowali w niej porządku, a w czasie powstania Maji Maji w latach 1905–1908 ich metody spalonej ziemi sprowadziły nieszczęście na wiele społeczności. Służyli w kompaniach polowych pod białymi oficerami i podoficerami, wyszkoleni do działania małymi oddziałami, szybko i samodzielnie. Każda kompania miała własnych tragarzy i lekarzy.

Według Paula von Lettow-Vorbecka w chwili wybuchu wojny Schutztruppe liczyła 216 Europejczyków i 2540 askarysów, a policja dalszych 2154 askarysów. Pod koniec 1915 roku miała już około 3 tysięcy Europejczyków i 11,3 tysiąca askarysów. W bitwie pod Tangą na początku listopada 1914 roku mniej więcej tysiąc jego żołnierzy, w większości askarysów, pokonało wielokrotnie liczniejszy korpus indyjski, a kontratak askarysów zamienił odwrót przeciwnika w ucieczkę.

Gdy alianci zajęli północ kolonii, ochotników zabrakło i Schutztruppe zaczęła brać mężczyzn siłą. Tysiące askarysów poległy, zmarły, dostały się do niewoli albo zdezerterowały, często do brytyjskich King’s African Rifles, gdzie w kwietniu 1917 roku z byłych niemieckich askarysów utworzono dwa bataliony 6 Pułku. W listopadzie Lettow-Vorbeck przeszedł Rovumę z około 300 Europejczykami i 1700 askarysami. Przez rok w Mozambiku jego kolumna, z kobietami, dziećmi i przymusowymi tragarzami, żyła z grabieży.

25 listopada 1918 roku w Abercorn oddział złożył broń. Według południowoafrykańskiej relacji oficjalnej liczył 155 Europejczyków i 1168 askarysów, a szło z nim ponad półtora tysiąca tragarzy i kilkaset afrykańskich kobiet. Alianci zamknęli askarysów w obozach jenieckich, gdzie wielu zmarło na grypę, a potem odesłali ich do domów bez zaległego od lat żołdu. Wypłatę rząd RFN przyznał dopiero w 1964 roku, a w Mwanzie zgłosiło się po nią ponad 300 weteranów.

Po stronie brytyjskiej

Askarysami nazywano też afrykańskich żołnierzy King’s African Rifles. W 1914 roku pułk miał trzy bataliony i 2325 Afrykanów, a pod koniec 1918 roku 22 bataliony i 30 658 Afrykanów. W latach 1917–1918 to on dźwigał ciężar walk z Lettow-Vorbeckiem.

Tragarze i cywile

Najwyższą cenę zapłacili tragarze, bo w kraju bez dróg i zwierząt jucznych prawie całe zaopatrzenie niesiono na głowach. W 1919 roku Winston Churchill podał w Izbie Gmin, że Brytyjczycy mieli jednocześnie na stanie do około 137 tysięcy tragarzy, a do końca października 1917 roku zmarło ich 28 830 z samej Afryki Wschodniej. Dzisiejsze szacunki zmarłych tragarzy po stronie brytyjskiej sięgają od około 90 000 do 105 000, jak podaje Edward Paice. Ofiar wśród cywilów, którym obie armie zabierały żywność i ludzi, było według szacunków od kilkuset tysięcy do miliona.

Po wojnie w Niemczech powstał mit „wiernych askarysów”, który Lettow-Vorbeck pielęgnował, by wspierać żądania zwrotu kolonii. Historycy pokazali, że do końca zostawali przy nim głównie zawodowi żołnierze sprzed wojny, dla których Schutztruppe gwarantowała pozycję, a mit pomijał przemoc, jaką askarysi nieśli ludności kolonii.