Kolej Hidżaska

Kolej Hidżaska była osmańską linią kolejową z Damaszku do Medyny, zbudowaną w latach 1900–1908. Miała wozić pielgrzymów do świętych miast islamu i mocniej związać odległą Arabię z resztą imperium. W czasie wojny stała się jedyną drogą zaopatrzenia tureckich garnizonów w Hidżazie i głównym celem powstania arabskiego.

Kolej pielgrzymów

Budowę zarządził w 1900 roku sułtan Abdülhamid II, który chciał w ten sposób umocnić swoją pozycję kalifa. Wezwał muzułmanów całego świata do składania datków, choć większość pieniędzy pochodziła z samego imperium. Prace techniczne prowadził niemiecki inżynier Heinrich Meissner, a robotnicy cierpieli od upału, braku wody i chorób. Wąski tor o rozstawie 1050 mm biegł starym szlakiem pielgrzymów i 1 września 1908 roku, w rocznicę objęcia tronu przez sułtana, dotarł do Medyny. Odcinek z Damaszku liczył około 1300 km. Podróż, która trwała wcześniej około 40 dni, zajmowała odtąd kilka.

Kolej służyła też wojsku: ułatwiała przerzut oddziałów w głąb Arabii. Dlatego szarif Mekki Husajn ibn Ali sprzeciwiał się jej przedłużeniu do Mekki, które oddałoby Hidżaz pod ściślejszą kontrolę młodoturków. Linia nigdy tam nie dotarła. Na znaczeniu straciły za to dawne porty pielgrzymów, jak Janbu, które Thomas Edward Lawrence opisywał jako w połowie miasto umarłych.

Wojna o tor

Gdy w czerwcu 1916 roku wybuchło powstanie, Arabowie emira Fajsala uderzyli na Medynę i zrywali szyny gołymi rękami, ale Turcy szybko je naprawiali i dowozili koleją posiłki. Garnizon generała Fahreddina Paszy utrzymał miasto, a kolej pozostała jego jedyną linią zaopatrzenia. Od początku 1917 roku, gdy Fajsal założył nową bazę w Al-Wadżh, brytyjscy i francuscy oficerowie uczyli Beduinów używać materiałów wybuchowych i sami prowadzili rajdy, wysadzając mosty, przepusty i pociągi.

Wiosną 1917 roku Lawrence uznał, że Medyny nie warto zdobywać. Przykuty do niej garnizon więcej Turkom szkodził, niż pomagał, a kolej należało utrzymywać przy życiu, ale ledwo działającą, i wiązać przy jej ochronie jak najwięcej żołnierzy. Powstanie przesuwało się na północ. Po zdobyciu Akaby w lipcu Lawrence wysadzał jesienią pociągi pod Mudawwarą, a w styczniu 1918 roku Arabowie zajęli stację Dżurf ad-Darawisz na północ od Ma’an.

1918 i później

O kolej walczyli też Brytyjczycy. Wiosną 1918 roku dwa wypady za Jordan, na Amman i As-Salt, nie zdołały zniszczyć wiaduktu i tunelu pod Ammanem. W kwietniu Arabowie zniszczyli tor między Ma’an a Mudawwarą tak, że do końca wojny go nie odbudowano, i Medyna została odcięta od północy. We wrześniu, przed ofensywą pod Megiddo, powstańcy wysadzali tory wokół węzła w Darze, a 25 września jeźdźcy Chaytora zajęli Amman. Wkrótce poddał się garnizon Ma’an, a Medyna broniła się do stycznia 1919 roku.

Po wojnie linię podzieliły między siebie Wielka Brytania i Francja. Zniszczony odcinek południowy nie wrócił już do ruchu i z kolei w Hidżazie zostały porzucone stacje i tory, a pociągi kursowały dalej na północy, między innymi z Damaszku do Ammanu.