Powstanie arabskie

Powstanie arabskie było wojną, którą szarif Mekki Husajn ibn Ali i jego synowie prowadzili przeciw Imperium Osmańskiemu od czerwca 1916 roku do końca wojny na Bliskim Wschodzie. Zaczęło się w Hidżazie, zachodniej Arabii ze świętymi miastami islamu, gdzie powstańcy w kilka miesięcy opanowali Mekkę, porty nad Morzem Czerwonym i At-Ta’if, ale nie zdołali zdobyć Medyny. Potem wojna przeniosła się na północ. Armia emira Fajsala, z brytyjskimi doradcami, wśród których najsłynniejszy był Thomas Edward Lawrence, zdobyła Al-Wadżh i Akabę, przez dwa lata niszczyła Kolej Hidżaską, a jesienią 1918 roku, jako prawe skrzydło armii generała Edmunda Allenby’ego, weszła do Damaszku i Aleppo. Była to wojna partyzancka na ogromnej przestrzeni, prowadzona przez beduińskie plemiona i niewielkie wojsko regularne, opłacana brytyjskim złotem i zaopatrywana przez brytyjską flotę. Jej polityczny los rozstrzygał się jednak nie na pustyni, lecz w Londynie i Paryżu.

Nazwa i daty

W literaturze arabskiej powstanie nazywa się Wielką Rewoltą Arabską (as-Saura al-Arabijja al-Kubra), w angielskiej Arab Revolt, w tureckiej buntem Arabów albo buntem szarifa. Brytyjska historia oficjalna kampanii w Egipcie i Palestynie, spisana przez George’a MacMunna i Cyrila Fallsa, nazywa je „kampanią arabską”, a w opisie wydarzeń z września 1918 roku zauważa, że „tak zwane powstanie w Hidżazie” rozlało się już wtedy daleko poza Hidżaz.

Przyjmujemy daty 10 czerwca 1916 – 30 października 1918 roku. 10 czerwca o świcie sam Husajn dał w Mekce sygnał do walki. Ten dzień, 9 szabana 1334 roku hidżry, uważa za początek powstania tradycja haszymidzka i wiele opracowań arabskich, a w Jordanii obchodzi się go jako rocznicę Wielkiej Rewolty Arabskiej. Brytyjska chronologia wojny i historia oficjalna zaczynają powstanie pięć dni wcześniej: 5 czerwca synowie szarifa, Ali i Fajsal, ogłosili pod Medyną niezależność Arabów, a następnego dnia bezskutecznie zaatakowali miasto. 9 czerwca zaczęło się też oblężenie Dżuddy. Te pierwsze dni traktujemy jako wstęp do wystąpienia samego szarifa.

Za koniec przyjmujemy 30 października 1918 roku, dzień podpisania rozejmu w Mudros, który zakończył wojnę Ententy z Turcją. Ostatnie starcie z udziałem powstańców, zajęcie węzła Muslimija pod Aleppo, miało miejsce dwa dni wcześniej, a angielska Wikipedia kończy powstanie już 25 października, na Aleppo. Walka nie skończyła się jednak wszędzie. Garnizon Medyny pod dowództwem generała Fahreddina Paszy (w źródłach brytyjskich Fakhri Pasza) nie uznał rozejmu i bronił się jeszcze ponad dwa miesiące. Poddał się dopiero na początku stycznia 1919 roku, według różnych źródeł 9 albo 10 stycznia, gdy własni oficerowie wydali chorego dowódcę Arabom.

Tło

Husajn był od 1908 roku szarifem i emirem Mekki, strażnikiem świętych miast z rodu Haszymidów, potomków Proroka. Z rządzącymi w Konstantynopolu młodoturkami układało mu się źle, bo chcieli ograniczyć dawną autonomię Hidżazu, a doprowadzona w 1908 roku do Medyny Kolej Hidżaska, biegnąca z Damaszku, ułatwiała im wysyłanie wojsk w głąb Arabii. Brytyjczycy szukali z nim kontaktu od początku wojny. Już jesienią 1914 roku lord Kitchener obiecał mu ochronę, jeśli Arabowie staną po stronie Wielkiej Brytanii, a w listopadzie Turcy ogłosili dżihad, na który szarif, ku ich rozczarowaniu, nie odpowiedział.

W lipcu 1915 roku Husajn wysłał do Kairu list, od którego zaczęła się jego korespondencja z brytyjskim wysokim komisarzem w Egipcie, sir Henrym McMahonem. Do marca 1916 roku wymienili dziesięć listów. Szarif żądał uznania niepodległości Arabów w granicach obejmujących Półwysep Arabski, Syrię i Mezopotamię. W liście z 24 października 1915 roku McMahon obiecał uznać i wspierać tę niepodległość, ale z zastrzeżeniami: wyłączał ziemie „na zachód od okręgów Damaszku, Himsu, Hamy i Aleppo” oraz obszary, gdzie Wielka Brytania nie mogła działać bez szkody dla interesów Francji. Co dokładnie te słowa wyłączały, zwłaszcza czy obejmowały Palestynę, jest przedmiotem sporu do dziś. W tym samym czasie Brytyjczycy i Francuzi uzgadniali podział azjatyckich posiadłości Turcji. Wiosną 1916 roku porozumienie Sykes-Picot przyjęła Rosja, a 16 maja zatwierdził je brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey. Według niego wnętrze Syrii z Damaszkiem i Aleppo miało wprawdzie przypaść państwu arabskiemu, ale pod wpływem Francji, a wybrzeże i Mezopotamia pod bezpośrednią władzę Francuzów i Brytyjczyków. Husajn nic o tym nie wiedział.

Wybuch przyspieszyły wydarzenia w Syrii, gdzie dowódca osmańskiej 4 Armii Dżemal Pasza rozprawiał się z arabskimi działaczami narodowymi, i przybycie do Medyny świeżego tureckiego oddziału, który miał przejść przez Hidżaz do Jemenu. W maju na prośbę szarifa brytyjskie okręty zablokowały porty Hidżazu. Siły były bardzo nierówne. Według brytyjskiej historii oficjalnej Turcy mieli w Hidżazie ponad 15 tysięcy żołnierzy z artylerią, głównie z 22 Dywizji. Szarif mógł liczyć na wojowników plemiennych, którzy przychodzili i odchodzili, kiedy chcieli. Pod koniec czerwca mogło ich być nawet 50 tysięcy, ale nowoczesne karabiny miała tylko niewielka część, a dział i karabinów maszynowych nie mieli wcale.

Hidżaz w 1916 roku

10 czerwca ludzie szarifa zaatakowali garnizon Mekki, osłabiony letnim wyjazdem większości wojska do górskiego At-Ta’ifu. W trzy dni opanowali miasto, ale fort Dżijad nad Świętym Meczetem i koszary Dżirwal broniły się prawie przez miesiąc i ostrzeliwały miasto. Rozstrzygnęły dopiero egipskie działa górskie, które sir Reginald Wingate, gubernator generalny Sudanu, przysłał z Port Sudanu. 4 lipca padł fort, a 9 lipca poddały się koszary. Wcześniej, 16 czerwca, po ostrzale z brytyjskich okrętów i nalocie wodnosamolotów, skapitulowała Dżudda, główny port Hidżazu, który odtąd był bazą brytyjskiej pomocy. Powstańcy zajmowali kolejne porty nad Morzem Czerwonym: Rabigh, a 27 lipca Janbu, dawny port Medyny. At-Ta’if, silnie umocniony i broniony przez około 3 tysiące żołnierzy, oblegał drugi syn szarifa, Abd Allah. Nie próbował szturmu, a gdy egipska artyleria zdominowała tureckie działa, czekał. 22 września garnizon poddał się bez warunków, a do niewoli trafił turecki gubernator generalny Hidżazu, Ghalib Pasza. Szarif miał już wtedy według historii oficjalnej ponad 5 tysięcy jeńców.

Pod Medyną szło źle. Fahreddin, przysłany tu przez Dżemala tuż przed wybuchem, 3 lipca wyszedł z miasta, rozbił Fajsala i splądrował zajęte przez Arabów przedmieście, a w sierpniu odepchnął Alego. Beduini, nieprzywykli do ognia artylerii, nie potrafili ani zdobywać umocnień, ani bronić się przed wyszkolonym przeciwnikiem. Wojska w Medynie Turcy połączyli w Hidżaską Siłę Ekspedycyjną i dowieźli koleją posiłki, tak że jesienią mieli w Hidżazie około 13 tysięcy żołnierzy. Ogłosili też Husajna złożonym z godności, mianując nowym emirem Mekki jego rywala, Alego Hajdara. Wydawało się, że wkrótce ruszą na Mekkę drogą przez Rabigh. W Kairze i Londynie przez całą jesień spierano się, czy wysłać do Rabighu brytyjską brygadę. Generał Archibald Murray, dowódca w Egipcie, był przeciwny, uważając, że chrześcijańskie wojsko tak blisko świętych miast odstręczy Arabów. Ostatecznie żadnych wojsk nie wysłano, bo szarif nie chciał wziąć na siebie odpowiedzialności za ich przybycie.

Pomoc przybierała inne formy. Brytyjczycy dostarczali karabiny, amunicję, żywność i złoto, a doradcą szarifa w Dżuddzie był podpułkownik Cyril Wilson. We wrześniu przybyła francuska misja wojskowa pułkownika Édouarda Brémonda z niewielkim oddziałem muzułmańskich żołnierzy z Afryki Północnej. Udana pielgrzymka do Mekki na początku października podniosła prestiż szarifa w świecie muzułmańskim. Pod koniec października uczeni Mekki ogłosili Husajna królem krajów arabskich, ale Wielka Brytania i Francja uznały go w grudniu tylko za króla Hidżazu. W październiku przyjechał do Hidżazu z Kairu młody oficer wywiadu, kapitan Lawrence. Odwiedził Fajsala w jego obozie w górach i uznał, że to właśnie on jest przywódcą, którego potrzebuje powstanie. Od końca roku był oficerem łącznikowym przy jego kwaterze.

Z Hidżazu do Akaby

W grudniu 1916 roku Turcy uderzyli znowu. Rozbili Arabów w górach na południowy zachód od Medyny, a oddziały Fajsala cofnęły się w nieładzie do Janbu, gdzie broniły się z pomocą okrętów Royal Navy. Wyjście z kryzysu dał plan, który Fajsal proponował już jesienią, a który poparli Lawrence i Wilson. Abd Allah miał stanąć przy kolei w Wadi Ajs, na północ od Medyny, i zagrozić tureckim tyłom, a Fajsal z całą armią, według historii oficjalnej około 10 tysięcy ludzi, ruszyć wybrzeżem 300 kilometrów na północ, na port Al-Wadżh. 23 stycznia 1917 roku, zanim nadeszła armia Fajsala, desant arabski z brytyjskich okrętów zdobył miasto. Historia oficjalna pisze, że marsz podziałał „jak czar”. Odtąd nie było już mowy o tureckim ataku na Mekkę, a garnizon Medyny, nigdy nieoblężony w ścisłym sensie, stał się w praktyce osaczony. Turcy musieli rozstawić wzdłuż kolei coraz większe siły: osobne zgrupowania w Tabuku i Ma’an liczyły pod koniec 1917 roku po kilka tysięcy ludzi.

Od tej chwili głównym celem powstańców stała się Kolej Hidżaska. Beduini zrywali wcześniej szyny gołymi rękami, a Turcy w kilka godzin je naprawiali. Teraz brytyjscy i francuscy oficerowie nauczyli ich używać materiałów wybuchowych i sami prowadzili rajdy, wysadzając mosty, przepusty i pociągi. Wiosną 1917 roku, chory w obozie Abd Allaha, Lawrence doszedł do wniosku, że zdobywanie Medyny nie ma sensu. Przykuty do miasta garnizon więcej Turkom szkodził, niż pomagał, a kolej należało utrzymywać przy życiu, ale ledwo działającą. W kwietniu najmłodszy syn szarifa, Zajd, rozbił pod Hanakijją wielki konwój emira Ibn Raszida z Hailu, sprzymierzonego z Turkami.

Najśmielszym przedsięwzięciem tego roku była wyprawa na Akabę, mały port na końcu Zatoki Akaba, który Brytyjczycy rozważali zdobyć z morza. Lawrence był przeciwny desantowi i chciał, by port wzięli sami Arabowie, od strony lądu. 9 maja z Al-Wadżh wyruszyło zaledwie około 50 jeźdźców szarifa Nasira i szejka Huwajtatów Audy Abu Tajji. Okrążyli pustynią tureckie posterunki, zwerbowali plemiona i pod koniec czerwca, już w sile około 500 ludzi, zeszli w góry nad drogą z Ma’an do Akaby. 2 lipca pod Aba al-Lisan rozbili turecki batalion, a 6 lipca weszli do Akaby z ponad 600 jeńcami. Arabowie mieli teraz bazę zaledwie około 200 kilometrów od brytyjskiego frontu pod Gazą, gdzie wojska Imperium Brytyjskiego wiosną dwa razy na próżno szturmowały turecką linię.

Armia Północna i wojna na kolei

Zdobycie Akaby było pierwszą ważną wiadomością, jaka powitała Allenby’ego, nowego dowódcę w Egipcie. Postanowiono, że Fajsal i jego Arabska Armia Północna, działająca na północ od Ma’an, przejdą w praktyce pod rozkazy brytyjskiego naczelnego wodza, a na południe od Ma’an Ali i Abd Allah zostaną pod opieką Wingate’a, od początku 1917 roku wysokiego komisarza w Egipcie. W sierpniu Fajsal przeniósł się do Akaby. Hidżaz, kolebka powstania, zszedł na drugi plan. Wokół Akaby powstało wojsko regularne pod dowództwem Dżafara al-Askariego, złożone głównie z Arabów, byłych jeńców i dezerterów z armii osmańskiej, z artylerią górską i jednostkami na wielbłądach i mułach. Liczebność Armii Północnej opracowania podają różnie, od 2–3,5 tysiąca do około 5 tysięcy żołnierzy regularnych. Obok nich walczyły plemiona, opłacane, jak pisał Falls, „brzęczącymi złotymi suwerenami”, gdy cały świat płacił już papierem. Brytyjska sekcja podpułkownika Pierce’a Joyce’a dała Arabom samochody pancerne, samoloty i transport, a Francuzi kapitana Pisaniego baterię górską.

Jesienią 1917 roku Lawrence wysadzał pociągi pod Mudawwarą, a 21 października wojska regularne odparły pod Petrą turecki atak z Ma’an. Próba zniszczenia mostu na Jarmuku w czasie brytyjskiej ofensywy na Beer-Szewę i Jerozolimę nie powiodła się. Po zdobyciu Jerozolimy w grudniu Allenby chciał, by Arabowie szli na północ wschodnim brzegiem Morza Martwego i połączyli się z nim w dolinie Jordanu. W styczniu 1918 roku oddziały emira Zajda zajęły At-Tafilę, 25 stycznia rozbiły w polu turecką kolumnę z Al-Karak, a 28 stycznia beduini zatopili turecką flotyllę zbożową na Morzu Martwym. Śnieg i spory zatrzymały jednak marsz, a w marcu Turcy na krótko odzyskali miasteczko.

Jednocześnie powstanie dosięgła polityka. Pod koniec 1917 roku bolszewicy opublikowali tajne układy carskiej dyplomacji, a wśród nich porozumienie Sykes-Picot. Dżemal Pasza natychmiast posłał Fajsalowi listy z ofertą pokoju, a 4 grudnia w Bejrucie ogłosił publicznie, że Ententa zamierza podzielić ziemie arabskie. Niepokój szarifa pogłębiła deklaracja Balfoura z listopada 1917 roku, obiecująca Żydom siedzibę narodową w Palestynie. Brytyjczycy uspokajali go w styczniu przesłaniem komandora Davida Hogartha, a w lutym 1918 roku zapewnieniem, że dotrzymają obietnicy wyzwolenia Arabów. Fajsal nie odpowiedział Turkom, ale nieufność do sojuszników już pozostała.

Wiosną 1918 roku Allenby dwa razy uderzał za Jordan, na Amman i As-Salt, i dwa razy się wycofywał. Arabowie w tym czasie zaatakowali Ma’an. 11–20 kwietnia trzy kolumny, regularne wojsko Dżafara i Mauluda z jeźdźcami Audy oraz samochody pancerne i Egipski Korpus Wielbłądzi podpułkownika Alana Dawnaya, zdobyły kilka stacji. Szturm na samą stację Ma’an 17 kwietnia się nie powiódł, ale tor między Ma’an a Mudawwarą, ponad sto kilometrów z siedmioma stacjami, został zniszczony tak, że do końca wojny już go nie odbudowano. Medyna została ostatecznie odcięta od północy, bo Turkom zabrakło już zapasowych szyn. 8 sierpnia brytyjski Cesarski Korpus Wielbłądzi zdobył Mudawwarę. Historia oficjalna podsumowuje, że w ten sposób w Hidżazie i na południu Zajordanii zostało unieruchomionych kilkanaście tysięcy tureckich żołnierzy, którzy bardzo przydaliby się Otto Limanowi von Sandersowi w Palestynie latem 1918 roku, gdy armia Allenby’ego oddała większość najlepszych dywizji do Francji.

Dara, Damaszek i Aleppo

Na wrzesień Allenby szykował wielką ofensywę nad morzem, przy Megiddo. Od Arabów chciał przede wszystkim, by na kilka dni przed nią ściągnęli uwagę Turków za Jordan. Ruchoma kolumna, około 450 regularnych żołnierzy na wielbłądach, francuska bateria górska, samochody pancerne, Egipcjanie i Gurkhowie, zebrała się w oazie Al-Azrak na pustyni. Dołączyli do niej jeźdźcy Audy, plemię Ruwalla szejka Nuriego asz-Szalana i chłopi z Hauranu. 16 i 17 września Arabowie wysadzili most i odcinki toru na południe, północ i zachód od Dary, węzła, w którym linia palestyńska łączyła się z Koleją Hidżaską. Turcy wysłali tam posiłki, a Liman uznał, że właśnie tam dzieje się coś groźnego. 19 września piechota Allenby’ego przełamała front nad morzem.

Gdy tureckie armie w Palestynie się rozsypały, a 4 Armia zaczęła się cofać z Zajordanii, Fajsal ściągnął wszystkie siły, około 4 tysięcy ludzi, w trzech czwartych nieregularnych, i rzucił je na drogi odwrotu. 27 września wieś Tafas przeszła przez turecka kolumna, która wymordowała mieszkańców. Arabowie, regularni i chłopi, rozbili ją i w odwecie nie brali jeńców. Wieczorem tego dnia beduini wpadli do opuszczonej przez Turków Dary. Potem Arabowie osłaniali prawe skrzydło brytyjskiej kawalerii i nękali kolumny uchodzące ku Damaszkowi. Za Jordanem garnizon z Ma’an, odcięty po zajęciu Ammanu, wolał się poddać Australijczykom niż czekającym Beduinom.

1 października rano przez Damaszek przegalopowali australijscy jeźdźcy, a po nich weszli Arabowie szarifa Nasira i Lawrence. Kto był pierwszy, było sprawą polityczną: Lawrence od razu obsadził arabską administrację w imieniu Fajsala. 3 października Allenby oznajmił Fajsalowi, że uznaje arabski zarząd na wschód od Jordanu i w Damaszku, ale nie na wybrzeżu, które miało przypaść Francji. Lawrence wkrótce wyjechał do Anglii. Arabowie szli dalej na północ z brytyjską kawalerią. W nocy na 26 października weszli do Aleppo, a 28 października zajęli węzeł Muslimija, przecinając kolej z Konstantynopola do Mezopotamii. Dwa dni później Turcja podpisała rozejm.

Straty

Pełnych danych brak dla obu stron. Plemienne oddziały nie prowadziły ewidencji, a straty arabskie znane są tylko z poszczególnych starć: na ogół niewielkie w rajdach, ale dotkliwe w klęskach pod Medyną w 1916 roku i w ataku na Ma’an, który według historii oficjalnej kosztował około 250 ludzi. Do końca sierpnia 1918 roku Arabowie odesłali do Egiptu około 6 tysięcy jeńców z obszaru między At-Tafilą a Medyną, a według arabskich danych, które historia oficjalna każe traktować ostrożnie, zabili lub ranili 5,5 tysiąca Turków. Wielu tureckich żołnierzy zmarło na choroby. Falls ocenia, że jeszcze przed ostatnią ofensywą kampania arabska zabiła, raniła, wzięła do niewoli albo unieruchomiła ponad 25 tysięcy żołnierzy przeciwnika. Do tego dochodzą tysiące jeńców z września i października 1918 roku, w tym ponad 4,6 tysiąca z garnizonu Ma’an. Z Medyny po kapitulacji odesłano do Egiptu według Fallsa 491 oficerów i 7545 żołnierzy, a ponad tysiąc ludzi garnizonu zmarło w ostatnich miesiącach na grypę.

Znaczenie

Wojskowo powstanie arabskie było wojną na marginesie wielkiej kampanii Allenby’ego i zależało od niej, od brytyjskiej floty, broni i złota. Falls porównał Arabów do hiszpańskich partyzantów z czasów wojen napoleońskich: dali Brytyjczykom bezcenną pomoc, choć swoje szanse w dużej mierze im zawdzięczali. Powstanie wyrwało Turkom święte miasta islamu i podważyło ogłoszony przez sułtana dżihad, a na długo przykuło kilkanaście tysięcy tureckich żołnierzy do Medyny i kolei. Wojna Lawrence’a, opisana przez niego w „Siedmiu filarach mądrości”, stała się klasycznym przykładem wojny partyzanckiej i źródłem legendy, w której cieniu znikali często sami arabscy przywódcy powstania.

Politycznie powstanie skończyło się dla Haszymidów rozczarowaniem. Fajsal rządził w Damaszku i w marcu 1920 roku został ogłoszony królem Wielkiej Syrii, ale w lipcu wojska francuskie pobiły jego armię pod Majsalun i zajęły miasto, zgodnie z podziałem, który przewidywało porozumienie Sykes-Picot. Brytyjczycy wynagrodzili synów szarifa gdzie indziej: Fajsal został w 1921 roku królem Iraku, a Abd Allah emirem Transjordanii, dzisiejszej Jordanii, którą jego potomkowie rządzą do dziś. Husajn, który nie chciał przyjąć powojennych układów, został w połowie lat dwudziestych pozbawiony Hidżazu przez Ibn Sauda. Spór o to, co Brytyjczycy obiecali w korespondencji z McMahonem i czy dotrzymali słowa, pozostał jednym z najważniejszych tematów historii współczesnego Bliskiego Wschodu.