Porozumienie Sykes-Picot

26 kwietnia 1916 roku w Piotrogrodzie rosyjski minister spraw zagranicznych Siergiej Sazonow i ambasador Francji Maurice Paléologue wymienili tajne listy. Rosja przyjęła w nich plan podziału azjatyckich ziem Imperium Osmańskiego, który kilka miesięcy wcześniej uzgodnili brytyjski polityk Mark Sykes i francuski dyplomata François Georges-Picot. W zamian Francja uznała rosyjskie roszczenia do wschodniej Anatolii. Był to pierwszy formalny krok w łańcuchu tajnych not, które przeszły do historii jako umowa Sykes-Picot. Dokument nazywany dziś tym imieniem, czyli brytyjsko-francuski podział Bliskiego Wschodu, Londyn i Paryż potwierdziły dopiero w maju.

Brytyjska chronologia wojny notuje pod tą datą, że rządy Francji i Rosji zawarły porozumienie „Sykes-Picot” o przyszłym podziale Azji Mniejszej. W samym rządzie brytyjskim cały zestaw tych ustaleń nazywano zresztą „porozumieniem w sprawie Azji Mniejszej”.

Droga do porozumienia

Wojna od początku skłaniała sojuszników do dzielenia skóry na niedźwiedziu. W marcu 1915 roku Rosja zażądała Konstantynopola i cieśnin, a Wielka Brytania i Francja zgodziły się na to, zastrzegając sobie rekompensaty w innych częściach imperium. Francja od razu upomniała się o Syrię i Cylicję. Jesienią 1915 roku sprawa stała się pilna, bo brytyjskie władze w Kairze obiecywały szarifowi Mekki Husajnowi ibn Alemu niepodległość Arabów, a Francuzi obawiali się, że te obietnice naruszą ich interesy w Syrii.

Rozmowy w Londynie zaczęły się w końcu listopada 1915 roku. Po stronie francuskiej prowadził je Picot, były konsul generalny w Bejrucie, po stronie brytyjskiej najpierw komisja urzędników Foreign Office, a od końca grudnia Sykes, konserwatywny poseł i znawca Bliskiego Wschodu, doradca ministra wojny lorda Kitchenera. 3 stycznia 1916 roku obaj parafowali wspólne memorandum. W lutym brytyjski rząd przyjął plan, ale zastrzegł, że nic nie może zostać zawarte bez zgody Rosji, bo francuska strefa sięgała daleko na wschód, ku ziemiom, na które Rosja miała własne plany.

W marcu Sykes i Picot pojechali do Piotrogrodu, gdzie jako doradcy ambasadorów brali udział w rozmowach z Sazonowem. Według wspomnień Paléologue’a 13 marca car Mikołaj II powiedział mu, że osobiście nie myśli o podbojach w Armenii poza Erzurum i Trapezuntem, które są mu potrzebne ze względów strategicznych. Trzy dni później Sazonow oznajmił jednak, że rząd rosyjski przyjmuje plan, ale chce dodatkowo części Kurdystanu, a Francji proponuje w zamian ziemie dalej na zachodzie. Targi trwały jeszcze sześć tygodni.

Co dostawała Rosja

Według późniejszego memoriału rosyjskiego ministerstwa spraw zagranicznych Rosja miała otrzymać prowincje Erzurum, Trapezunt, Wan i Bitlis, a także południowy Kurdystan wzdłuż linii Muş – Siirt – Dżazira ibn Umar (Cizre) – Amadija aż po granicę perską. Na wybrzeżu Morza Czarnego jej nabytki miały sięgać do punktu na zachód od Trapezuntu, który miano wyznaczyć później. W dniu wymiany not większość tych ziem była już w rosyjskich rękach. Erzurum padło w lutym, Bitlis na początku marca, a Trapezunt zaledwie tydzień wcześniej. Były to historyczne ziemie ormiańskie, których mieszkańców rok wcześniej dotknęły deportacje i ludobójstwo. Porozumienie nie przewidywało dla Ormian żadnej autonomii.

Francja w zamian powiększała swoją część. Poza wybrzeżem Syrii i prowincją Adana miała otrzymać obszar ograniczony od południa linią Ajntab (Gaziantep) – Mardin aż do przyszłej granicy rosyjskiej, a od północy linią Ala Dağ – Kayseri – Ak Dağ – Yıldız Dağ – Zara – Eğin – Harput (Elazığ). Obie strony zobowiązały się szanować przedwojenne koncesje i przywileje na zdobytych ziemiach i przejąć część długu osmańskiego w proporcji do nabytków.

Plan Sykesa i Picota

Rosyjska zgoda otwierała drogę do zatwierdzenia brytyjsko-francuskiego planu. Dzielił on ziemie osmańskie poza Półwyspem Arabskim na strefy oznaczone na mapie kolorami i literami:

• strefa niebieska, pod bezpośrednią władzą Francji: wybrzeże Syrii i Libanu, Cylicja i część południowo-wschodniej Anatolii;
• strefa czerwona, pod bezpośrednią władzą Wielkiej Brytanii: dolna Mezopotamia z Bagdadem i Basrą;
• strefy A i B, gdzie miało powstać niepodległe państwo arabskie lub konfederacja państw pod zwierzchnictwem arabskiego władcy. W strefie A, obejmującej wnętrze Syrii z Damaszkiem, Hims, Hamą i Aleppo oraz Mosul, pierwszeństwo w inwestycjach i jedyne prawo do dostarczania doradców miała Francja. W strefie B, od Negewu i Zajordanii po Kirkuk, te same prawa miała Wielka Brytania. Granica między nimi przecinała wilajet Mosulu wzdłuż rzeki Mały Zab;
• strefa brązowa, czyli Palestyna z Jerozolimą, która miała dostać zarząd międzynarodowy, uzgodniony z Rosją, pozostałymi sojusznikami i przedstawicielami szarifa Mekki.

Wielka Brytania zastrzegła sobie porty Hajfa i Akka oraz prawo do budowy kolei z Hajfy do Bagdadu. Aleksandretta miała być wolnym portem dla handlu brytyjskiego, a Hajfa dla francuskiego. Ostateczne teksty Brytyjczycy i Francuzi wymienili w listach z 9 i 16 maja, a 23 maja Londyn zaproponował Rosji analogiczną wymianę not. Włochy, które nie brały udziału w rozmowach, przystąpiły do podziału dopiero w 1917 roku.

Tajemnica i sprzeczne obietnice

Porozumienie było ściśle tajne. Według holenderskiego historyka Roberta Lieshouta pod koniec kwietnia poinformowano o nim wysokiego komisarza w Egipcie sir Henry’ego McMahona, a on i minister spraw zagranicznych Edward Grey zgodzili się, że Arabowie nie poznają jego treści. Tymczasem szarif Husajn przygotowywał powstanie przeciw Turkom, licząc na obietnice z korespondencji z McMahonem. Na papierze plan nie przekreślał ich wprost, bo Damaszek, Hims, Hama i Aleppo leżały w strefie przyszłego państwa arabskiego. Ale państwo to miało być podzielone na strefy obcych wpływów, Bagdad i Basra przechodziły pod bezpośrednią władzę Brytyjczyków, a Palestyna pod zarząd międzynarodowy. Szarif w czerwcu 1916 roku wzniecił powstanie arabskie, nie znając szczegółów umowy.

Ujawnienie

Tajemnica przetrwała półtora roku. Po przewrocie październikowym 1917 roku bolszewicy zaczęli publikować tajne traktaty z archiwów carskiego ministerstwa spraw zagranicznych. Teksty porozumień o podziale Turcji ukazały się w „Izwiestijach” i „Prawdzie” w drugiej połowie listopada 1917 roku, a 26 listopada przedrukował je brytyjski „Manchester Guardian”. Rosja zrzekła się wtedy swoich nabytków. Osmański dowódca w Syrii Dżemal Pasza wykorzystał te rewelacje w propagandzie skierowanej do Arabów, przekonując ich, że Brytyjczycy i Francuzi chcą się podzielić ich ziemiami.

Po wojnie podział Bliskiego Wschodu odbiegał od planu z 1916 roku: Wielka Brytania uzyskała Mosul i Palestynę, a Francja zrezygnowała z części swoich nabytków. Na konferencji w San Remo w 1920 roku Francja dostała mandat nad Syrią i Libanem, a Wielka Brytania nad Irakiem i Palestyną. Mimo to nazwa „Sykes-Picot” stała się w świecie arabskim symbolem zdrady i arbitralnych granic narzuconych przez mocarstwa.