Państwa centralne i Ententa

W I wojnie światowej walczyły ze sobą dwie koalicje. Po jednej stronie stały państwa centralne: Niemcy i Austro-Węgry, do których jesienią 1914 roku dołączyło Imperium Osmańskie, a w październiku 1915 roku Bułgaria. Po drugiej stała Ententa: Francja, Rosja i Wielka Brytania z całym imperium, a obok nich Serbia, Belgia, Japonia, potem Włochy, Rumunia, Portugalia i Grecja, a od 1917 roku Stany Zjednoczone, które walczyły jako „państwo stowarzyszone”, bez formalnego sojuszu. Do przeciwników państw centralnych przyłączyło się też wiele państw Ameryki Łacińskiej, Azji i Afryki, choć część z nich tylko zerwała stosunki dyplomatyczne. Wojna zaczęła się od wypowiedzenia wojny Serbii przez Austro-Węgry 28 lipca 1914 roku i skończyła rozejmami jesienią 1918 roku.

Dwa bloki przed 1914 rokiem

Rdzeniem państw centralnych był sojusz Niemiec z Austro-Węgrami z 1879 roku, który po przystąpieniu Włoch w 1882 roku stał się trójprzymierzem. Do bloku dołączyła w 1883 roku także Rumunia. Po drugiej stronie stanęły sojusz francusko-rosyjski z 1892 roku, brytyjsko-francuska entente cordiale z 1904 roku i układ brytyjsko-rosyjski z 1907 roku. Tylko pierwszy z nich był sojuszem wojskowym, dwa pozostałe rozgraniczały strefy wpływów, stąd nazwa trójporozumienie, czyli ententa.

Oba bloki były w założeniu obronne, a latem 1914 roku nie wszyscy ich członkowie stanęli do walki. Nazwa „państwa centralne” wzięła się z położenia Niemiec i Austro-Węgier w środku Europy. Słowo „ententa” oznaczało w czasie wojny już nie tylko trzy mocarstwa, lecz całą koalicję ich sojuszników. 5 września 1914 roku Wielka Brytania, Francja i Rosja zobowiązały się w pakcie londyńskim, że nie zawrą odrębnego pokoju. Ententa stała się wtedy formalnym sojuszem wojennym.

Lato 1914: kto stanął do walki

Po wypowiedzeniu wojny Serbii wydarzenia potoczyły się szybko. 1 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a 3 sierpnia Francji. Tego samego dnia Włochy ogłosiły neutralność, uznając, że trójprzymierze nie zobowiązuje ich do udziału w wojnie wywołanej przez Austro-Węgry. 4 sierpnia Niemcy zapowiedziały Belgii użycie siły i wkroczyły na jej terytorium, a Belgia zerwała z nimi stosunki. O godzinie 23 czasu londyńskiego minął termin brytyjskiego ultimatum i Wielka Brytania znalazła się w stanie wojny z Niemcami. Razem z nią do wojny weszło całe imperium: Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Związek Południowej Afryki i Indie Brytyjskie.

W kolejnych dniach dopełniano formalności między państwami, które już ze sobą walczyły. 5 sierpnia Czarnogóra wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom, a 8 sierpnia znalazła się w stanie wojny z Niemcami. 6 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji, a Serbia Niemcom. 10 sierpnia Francja zerwała stosunki z Austro-Węgrami, a 12 sierpnia Wielka Brytania i Francja wypowiedziały im wojnę. 22 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Belgii.

Pierwszym państwem spoza Europy, które przystąpiło do wojny jako samodzielny uczestnik, była Japonia, od 1902 roku związana sojuszem z Wielką Brytanią. 15 sierpnia wystosowała do Niemiec ultimatum, a gdy minął jego termin, 23 sierpnia wypowiedziała im wojnę. Tego samego dnia Niemcy zerwały stosunki z Japonią, 24 sierpnia zrobiły to Austro-Węgry, a 25 sierpnia Japonia zerwała stosunki z Wiedniem i oba państwa znalazły się w stanie wojny. 7 listopada 1914 roku skapitulowała niemiecka twierdza Tsingtao.

Imperium Osmańskie zawarło z Niemcami tajny sojusz już 2 sierpnia, ale przez trzy miesiące zwlekało z wejściem do wojny. Przesądził o nim nalot floty osmańskiej na rosyjskie porty nad Morzem Czarnym 29 października, przeprowadzony bez wypowiedzenia wojny pod dowództwem niemieckiego admirała. 30 października ambasadorowie Rosji, Wielkiej Brytanii i Francji zażądali w Konstantynopolu paszportów. 2 listopada Rosja wypowiedziała Turcji wojnę, tego samego dnia w stanie wojny z Turcją znalazła się Serbia, a 5 listopada wojnę wypowiedziały Wielka Brytania i Francja. 6 listopada Turcja zerwała stosunki z Belgią, ale wojny jej nie wypowiedziała. Imperium Osmańskie formalnie ogłosiło stan wojny 11 listopada.

Kto dołączał i dlaczego

Włochy po ogłoszeniu neutralności targowały się z obiema stronami. Ententa mogła zaoferować więcej, bo obiecywała cudze ziemie. 26 kwietnia 1915 roku Włochy podpisały w Londynie tajny układ, który za Trydent, Triest, Istrię i część Dalmacji zobowiązywał je do wejścia do wojny w ciągu miesiąca. 4 maja wypowiedziały trójprzymierze, a 23 maja wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom. Wojny z Niemcami Rzym chciał uniknąć. Berlin zerwał z nim stosunki, ale wojny między sobą oba państwa nie wszczęły. Turcji Włochy wypowiedziały wojnę w sierpniu 1915 roku, a Niemcom dopiero 28 sierpnia 1916 roku.

O Bułgarię przez cały rok licytowały się obie strony. Państwa centralne mogły obiecać więcej, bo płaciły cudzym kosztem. 6 września 1915 roku Bułgaria zawarła z Niemcami tajny sojusz w Sofii, który obiecywał jej serbską Macedonię, a w Pszczynie konwencję wojskową o wspólnym ataku na Serbię. 5 października Rosja zerwała z Bułgarią stosunki, w połowie miesiąca to samo zrobiła Wielka Brytania, a 14 października car Ferdynand ogłosił manifest o wojnie z Serbią. Następnego dnia wojnę Bułgarii wypowiedziały Wielka Brytania i Czarnogóra, 16 października Francja, a 19 października Rosja i Włochy.

Portugalia, związana sojuszem z Wielką Brytanią, na prośbę Londynu nie ogłosiła w 1914 roku ani neutralności, ani przystąpienia do wojny, choć 23 listopada 1914 roku parlament upoważnił rząd do udziału w wojnie u boku Brytyjczyków. Gdy w lutym 1916 roku Portugalczycy zajęli niemieckie statki w swoich portach, 9 marca 1916 roku Niemcy uznały się za będące z Portugalią w stanie wojny. 15 marca Austro-Węgry zerwały z nią stosunki i również znalazły się w stanie wojny. Na początku 1917 roku portugalski korpus wylądował we Francji.

Rumunia, formalnie sojusznik państw centralnych, w 1914 roku nie przyłączyła się do wojny. Premier Ion I.C. Brătianu chciał zdobyć Siedmiogród możliwie najmniejszym kosztem i w najdogodniejszej chwili. 17 sierpnia 1916 roku podpisał z Ententą tajny traktat, który obiecywał Rumunii Siedmiogród, Banat i większą część Bukowiny. 27 sierpnia Rumunia wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom, ale tylko im. Wojnę wypowiedziały jej 28 sierpnia Niemcy, 30 sierpnia Turcja, a 1 września Bułgaria, z którą Bukareszt zerwał stosunki 30 sierpnia.

Stany Zjednoczone długo pozostawały neutralne. W odpowiedzi na ogłoszenie przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej 3 lutego 1917 roku zerwały z nimi stosunki, a 6 kwietnia 1917 roku Kongres i prezydent Woodrow Wilson ogłosili stan wojny z Niemcami. Rezolucja dotyczyła tylko Niemiec. 8 kwietnia Austro-Węgry zerwały stosunki z USA, a 20 kwietnia zrobiła to Turcja. Wojnę Austro-Węgrom Stany Zjednoczone wypowiedziały dopiero 7 grudnia 1917 roku, a z Turcją i Bułgarią nigdy nie walczyły. Nie zawarły też sojuszu z Ententą: Wilson nazywał swój kraj „państwem stowarzyszonym”, a nie sprzymierzonym.

Grecja przez prawie trzy lata spierała się o to, czy walczyć. Na początku października 1915 roku król Konstantyn I zapewniał, że Grecja pozostanie neutralna, a 8 października 1915 roku rząd ogłosił zbrojną neutralność. 23 listopada 1916 roku rząd Obrony Narodowej Elefteriosa Wenizelosa w Salonikach wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii i Grecja miała odtąd dwa rządy. 12 czerwca 1917 roku król, zmuszony przez Ententę, opuścił Ateny, a 27 czerwca Wenizelos objął władzę w stolicy. Jego rząd zerwał stosunki z państwami centralnymi, a cała Grecja stanęła po stronie Ententy.

W 1917 roku do wojny dołączały państwa odległe od frontów, którym zależało głównie na miejscu przy stole pokojowym. 4 sierpnia Liberia wypowiedziała wojnę Niemcom, z którymi zerwała stosunki w maju. 22 lipca Syjam wypowiedział wojnę Niemcom i Austro-Węgrom, a 14 sierpnia to samo zrobiły Chiny, które zerwały stosunki z Niemcami 14 marca. Chiny chciały odzyskać niemieckie prawa w prowincji Szantung i nie zamierzały walczyć na froncie, ale do 1918 roku na tyłach frontu we Francji pracowało ponad 100 tysięcy chińskich robotników.

Za Stanami Zjednoczonymi poszła Ameryka Łacińska, choć nie cała. 7 kwietnia 1917 roku wojnę Niemcom wypowiedziały Kuba i Panama, a w grudniu także Austro-Węgrom (Panama 10 grudnia, Kuba 16 grudnia). Brazylia zerwała stosunki z Niemcami 11 kwietnia, a 26 października 1917 roku uznała, że Niemcy narzuciły jej stan wojny. Według podobnego wzoru najpierw zrywały, a potem wypowiadały wojnę Gwatemala, Nikaragua, Kostaryka, Haiti i Honduras. Ich deklaracje zapadły w 1918 roku: Gwatemali 23 kwietnia, Nikaragui 8 maja (wobec Niemiec i Austro-Węgier), Kostaryki 23 maja, Haiti 12 lipca i Hondurasu 19 lipca. Według zestawienia Unii Panamerykańskiej z 1919 roku wojnę Niemcom wypowiedziało osiem z dwudziestu państw Ameryki Łacińskiej.

Kilka innych poprzestało na zerwaniu stosunków dyplomatycznych. Zrobiły to Boliwia 13 kwietnia 1917 roku, okupowana przez Amerykanów Dominikana w czerwcu, Peru 5 października, Urugwaj 7 października i Ekwador 7 grudnia. Państwami wojującymi te kraje nie zostały. Do Ententy zbliżyli się też ludzie, którzy jeszcze nie mieli własnych państw. 13 sierpnia 1918 roku według brytyjskiej chronologii Czechosłowacy ogłosili stan wojny także z Niemcami, walcząc już trzema armiami: w Rosji, Francji i Włoszech.

Cele wojenne

Żadna ze stron nie ogłosiła na początku wojny pełnego programu. Najdalej idące plany kreślono w Berlinie. 9 września 1914 roku w urzędzie kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega powstał tajny memoriał wrześniowy. Przewidywał aneksję francuskiego zagłębia rudy w Briey, odszkodowanie wojenne od Francji, przyłączenie Liège do Prus i sprowadzenie Belgii do roli państwa wasalnego. Luksemburg miał zostać państwem Rzeszy. Środkowoeuropejski związek gospodarczy z Francją, Belgią, Holandią, Danią, Austro-Węgrami i Polską miał utrwalić gospodarczą przewagę Niemiec, a w Afryce planowano zwarte imperium kolonialne.

Sojusznicy Niemiec walczyli o cele bliższe. Austro-Węgry chciały rozprawić się z Serbią, Bułgaria odzyskać Macedonię, a jeśli do wojny przystąpi Rumunia, także Dobrudżę utraconą w 1913 roku. Gdy Rosja się załamała, państwa centralne pokazały, jak wyglądałby ich pokój. W traktacie brzeskim Rosja wyrzekła się zwierzchnictwa nad Polską, Litwą i Kurlandią, zgodziła się opuścić Inflanty, Estonię, Finlandię i Ukrainę oraz oddać Turcji okręgi Karsu, Ardahanu i Batumi.

Cele Ententy ustalano w tajnych umowach. Rosja zapewniła sobie w tajnym układzie z wiosny 1915 roku prawo do cieśnin i Konstantynopola, co premier Aleksandr Trepow ogłosił w Dumie 2 grudnia 1916 roku. Włochom obiecano ziemie nad Adriatykiem, Rumunii Siedmiogród, a w 1916 roku Wielka Brytania, Francja i Rosja podzieliły między siebie azjatyckie posiadłości sułtana w porozumieniu Sykes-Picot. Na konferencji w Saint-Jean-de-Maurienne w kwietniu 1917 roku Włosi domagali się za to rekompensaty w Azji Mniejszej.

Publicznie sprzymierzeni po raz pierwszy wspólnie powiedzieli, o co walczą, w odpowiedzi na notę Wilsona 10 stycznia 1917 roku. Brytyjski minister Arthur Balfour chciał w niej wymienić zwrot Alzacji i Lotaryngii Francji, połączenie ziem włoskich z Włochami, zjednoczenie Serbów i Rumunów w ich państwach, spełnienie przynajmniej części dążeń Polaków i wyzwolenie chrześcijan spod władzy tureckiej. Państwa centralne w swojej odpowiedzi żadnych warunków nie podały. 5 stycznia 1918 roku Lloyd George przedstawił cele Wielkiej Brytanii, żądając odbudowy Belgii i niepodległej Polski, a trzy dni później Wilson ogłosił swoje czternaście punktów. 3 czerwca 1918 roku premierzy Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch w deklaracji wersalskiej uznali niepodległą Polskę z dostępem do morza za warunek pokoju.

Jak działały koalicje

Przez większość wojny Ententa nie miała wspólnego dowództwa. Każda armia walczyła pod własnym wodzem, a działania uzgadniano na konferencjach. 6 lipca 1915 roku w Calais po raz pierwszy spotkali się premierzy Wielkiej Brytanii i Francji, a nazajutrz w Chantilly odbyła się pierwsza narada wojskowa sprzymierzonych. Przełomem była druga konferencja w Chantilly 6–8 grudnia 1915 roku, na której dowódcy uzgodnili na 1916 rok jednoczesne ofensywy na wszystkich głównych frontach. W Chantilly naradzano się potem w marcu 1916 roku i w listopadzie, gdy ułożono plan na 1917 rok. W czerwcu 1916 roku osiem państw Ententy uzgodniło w Paryżu wojnę gospodarczą z państwami centralnymi.

Stały organ powstał dopiero po klęsce Włochów pod Caporetto. Na konferencji w Rapallo 5–7 listopada 1917 roku premierzy Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch powołali Najwyższą Radę Wojenną, która 1 grudnia 1917 roku zebrała się w Wersalu. Jednolite dowództwo przyniósł kryzys. Gdy niemiecka ofensywa nad Sommą rozdzielała armie brytyjską i francuską, 26 marca 1918 roku w Doullens powierzono generałowi Ferdinandowi Fochowi koordynację działań armii sojuszniczych. 3 kwietnia w Beauvais rządy Francji, Wielkiej Brytanii i USA oddały mu kierownictwo strategiczne, a 14 kwietnia Foch otrzymał tytuł naczelnego wodza armii sojuszniczych we Francji. Na początku listopada przywódcy Ententy powierzyli mu kierownictwo wojny z Niemcami na wszystkich frontach.

Po drugiej stronie od początku przeważały Niemcy. Flotą osmańską od września 1914 roku dowodził niemiecki admirał Wilhelm Souchon, a niemiecka misja wojskowa miała mieć realny wpływ na dowodzenie armią osmańską. Atakiem na Serbię w 1915 roku, z udziałem Bułgarów, kierował niemiecki feldmarszałek August von Mackensen. Po ofensywie Brusiłowa Austro-Węgry coraz bardziej zależały od niemieckiego sojusznika. Pod koniec sierpnia 1916 roku szefem sztabu generalnego został Paul von Hindenburg, a jego zastępcą Erich Ludendorff. We wrześniu państwa centralne zgodziły się na wspólne naczelne dowództwo pod zwierzchnictwem Wilhelma II, w praktyce sprawowane przez niemiecką OHL. Wilson nazywał monarchię Habsburgów „tylko wasalem rządu niemieckiego”.

Kto wychodził z wojny

Pierwsza o rozejm poprosiła mała Czarnogóra, której rząd w styczniu 1916 roku poprosił o rozejm. Najważniejszym ubytkiem Ententy była Rosja. Po rewolucji październikowej rząd Lenina 21 listopada 1917 roku zaproponował rozejm, a 15 grudnia w Brześciu Litewskim podpisano zawieszenie broni od Bałtyku po Morze Czarne. 9 lutego 1918 roku państwa centralne zawarły pokój z Ukraińską Republiką Ludową, a 3 marca 1918 roku Rosja Radziecka podpisała traktat brzeski. Rosja złamała w ten sposób pakt londyński, a 18 marca premierzy i ministrowie Ententy ogłosili, że nie uznają pokoju brzeskiego.

Osamotniona Rumunia, niepokonana w polu, 9 grudnia 1917 roku podpisała rozejm w Fokszanach, 5 marca 1918 roku wstępny pokój w Buftei, a 7 maja 1918 roku pokój w Bukareszcie, w którym traciła Dobrudżę i przełęcze w Karpatach. Do wojny wróciła 10 listopada 1918 roku, na dzień przed jej końcem.

Jesienią 1918 roku rozpadł się blok państw centralnych. Bułgaria podpisała rozejm w Salonikach 29 września i jako pierwsza z państw centralnych wyszła z wojny. Tego samego dnia w Spa Hindenburg i Ludendorff zażądali natychmiastowej prośby o rozejm. Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros 30 października, a Austro-Węgry rozejm w Villa Giusti 3 listopada. Walki na froncie włoskim ustały 4 listopada o 15.00. Niemcy zostały same i 11 listopada 1918 roku podpisały rozejm w Compiègne. 13 listopada Węgry zawarły z aliantami jeszcze osobną konwencję wojskową w Belgradzie.

Ilu ich było

Państwa centralne tworzyły tylko cztery państwa: Niemcy, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie i Bułgaria. Koalicja ich przeciwników była znacznie szersza i trudniej ją policzyć. Według polskiej Wikipedii do trzonu Ententy dołączyła szeroka koalicja 25 państw, z których nie wszystkie wzięły czynny udział w wojnie. Kanadyjskie Muzeum Wojny wymienia po stronie aliantów obok mocarstw i dominiów także Portugalię, Belgię, Rumunię i Grecję, a do tego Czarnogórę, San Marino, Brazylię, Kostarykę, Kubę, Ekwador, Gwatemalę, Haiti, Honduras, Nikaraguę, Panamę, Peru, Chiny, Syjam i Liberię. Różnice biorą się stąd, że niektóre zestawienia liczą także państwa, które tylko zerwały stosunki z Niemcami.

Przewaga ludzka była po stronie Ententy. Według Departamentu Wojny USA z 1924 roku w 16 głównych państwach zmobilizowano 65 mln ludzi. Rosja powołała od 12 mln do 15,38 mln żołnierzy, Francja od 7,94 do 8,41 mln, a Imperium Brytyjskie z dominiami i Indiami blisko 9 mln. Stany Zjednoczone zmobilizowały od 4,27 do 4,36 mln. Po drugiej stronie Niemcy powołały od 11 do 13,25 mln, a Austro-Węgry od 7,8 do 9 mln żołnierzy. Ostatni akt tego podziału rozegrał się już po rozejmie: 15 grudnia 1918 roku Polska zerwała stosunki z Niemcami.