Pakt londyński

5 września 1914 roku w Londynie przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji podpisali krótką deklarację, w której trzy rządy zobowiązały się nie zawierać odrębnego pokoju z państwami centralnymi. Dokument ten, nazywany deklaracją londyńską lub paktem londyńskim, przekształcił ententę w formalny sojusz wojenny. W niektórych opracowaniach pojawia się data 4 września, ale opublikowany tekst nosi datę 5 września.

Nie mylić z innymi „londyńskimi” dokumentami

Nazwa łatwo prowadzi do pomyłek. Pakt z 1914 roku nie ma nic wspólnego z deklaracją londyńską z 1909 roku, czyli międzynarodową umową o prawie wojny morskiej, kontrabandzie i blokadzie, której stosowanie podczas wojny brytyjski rząd ogłosił w sierpniu 1914 roku z własnymi zmianami. Nie jest to też traktat londyński z 26 kwietnia 1915 roku, tajna umowa, na mocy której Włochy przystąpiły do wojny po stronie ententy w zamian za obietnice zdobyczy terytorialnych.

Od porozumienia do sojuszu

Przed wojną ententa nie była pełnym sojuszem. Francję i Rosję łączył od lat 90. XIX wieku sojusz wojskowy, ale porozumienia Wielkiej Brytanii z Francją z 1904 roku i z Rosją z 1907 roku dotyczyły głównie spraw kolonialnych i nie zawierały zobowiązań wojskowych. W sierpniu 1914 roku trzy mocarstwa znalazły się w wojnie po tej samej stronie, ale każde z osobna. Nic formalnie nie przeszkadzało żadnemu z nich w zawarciu osobnego pokoju, gdyby wojna potoczyła się źle.

A wojna toczyła się źle. Na początku września Niemcy stali pod Paryżem, francuski rząd wyjechał do Bordeaux, a rosyjska armia poniosła klęskę pod Tannenbergiem. W takiej chwili sojusznicy chcieli się nawzajem upewnić, że nikt nie wycofa się z walki. Deklarację podpisali w Londynie brytyjski minister spraw zagranicznych Edward Grey, ambasador Francji Paul Cambon i ambasador Rosji hrabia Aleksandr Benckendorff.

Treść

Deklaracja była bardzo krótka. Rządy Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji wzajemnie zobowiązały się, że w czasie tej wojny nie zawrą pokoju osobno. Uzgodniły też, że gdy przyjdzie czas rozmów pokojowych, żaden z sojuszników nie wysunie warunków pokoju bez uprzedniej zgody pozostałych.

Dalsze losy

Do deklaracji przystąpiły później kolejne państwa. W październiku 1915 roku dołączyła do niej Japonia, a pod koniec listopada tego roku Włochy, które już wcześniej zobowiązały się do tego w tajnym traktacie londyńskim. Porozumienie stało się podstawą współpracy aliantów aż do końca wojny.

Pakt złamała dopiero Rosja. Po rewolucji październikowej rząd bolszewicki podjął rozmowy z Niemcami, a 3 marca 1918 roku podpisał z państwami centralnymi traktat brzeski, zawierając osobny pokój. Zachodni alianci uznali to za zdradę, co stało się jednym z powodów ich interwencji w Rosji w czasie wojny domowej.