Wchodzi w życie sojusz francusko-rosyjski

4 stycznia 1894 roku (23 grudnia 1893 roku według kalendarza juliańskiego, obowiązującego w Rosji) ambasador Francji w Petersburgu hrabia de Montebello skierował do rosyjskiego ministra spraw zagranicznych Nikołaja Giersa list, w którym potwierdzał, że prezydent Republiki i rząd francuski uznają konwencję wojskową z sierpnia 1892 roku za „odtąd wykonalną”. Tą wymianą listów, bez ratyfikacji przez parlament i bez rozgłosu, zawarto sojusz francusko-rosyjski. Jego treść pozostała tajna aż do 1918 roku.

Od Kronsztadu do konwencji

Sojusz republikańskiej Francji z rosyjskim samodzierżawiem długo wydawał się niemożliwy. Zbliżenie przyspieszyło, gdy Niemcy w 1890 roku nie odnowiły traktatu z Rosją, a rok później przedłużyły trójprzymierze. W lipcu 1891 roku francuska eskadra admirała Gervais przypłynęła z wizytą do Kronsztadu. Car Aleksander III wszedł na pokład francuskiego okrętu flagowego, a świat obiegła wieść, że z odkrytą głową wysłuchał „Marsylianki”, pieśni, której w Rosji nie wolno było grać publicznie. W sierpniu oba rządy wymieniły listy, w których obiecywały naradzać się w każdej sprawie zagrażającej pokojowi, a w razie niebezpieczeństwa uzgodnić wspólne środki.

Francuzom to nie wystarczało. Minister spraw zagranicznych Alexandre Ribot przekonywał Giersa, że wobec nagłego niemieckiego ataku obietnica narad będzie bezużyteczna i potrzebne są gotowe plany wojskowe. Projekt konwencji podpisali w sierpniu 1892 roku w Petersburgu szefowie sztabów, generał Nikołaj Obruczew i francuski generał Raoul de Boisdeffre, a 17 sierpnia Aleksander III zatwierdził go „co do zasady”. Źródła podają jako datę konwencji 17 albo 18 sierpnia. Dokument nie miał jednak podpisów ministrów i nie wiązał rządów. Car obawiał się, że jeśli tekst trafi pod obrady francuskiego gabinetu, wyjdzie na jaw, a wtedy traktat będzie dla niego nieważny. Francuska konstytucja nie pozwalała zaś prezydentowi zawierać tajnych traktatów.

Toulon i listy Giersa

Car zwlekał jeszcze ponad rok. Do zmiany zdania skłoniły go między innymi niemiecka ustawa wojskowa z 1892 roku, wojna celna z Niemcami i wreszcie rewizyta rosyjskiej eskadry w Tulonie w październiku 1893 roku, gdzie rosyjskich marynarzy witano entuzjastycznie, ale francuska prasa za radą rządu powstrzymała się od haseł odwetu za Alzację i Lotaryngię. 16 grudnia Aleksander III przyjął Montebella i po raz pierwszy otwarcie mówił o porozumieniu z Francją.

Półtora tygodnia później Giers napisał do ambasadora list „bardzo tajny”, datowany 15/27 grudnia 1893 roku: projekt konwencji, „zatwierdzony co do zasady przez Jego Cesarską Mość i podpisany przez generałów Obruczewa i Boisdeffre’a, może być odtąd uważany za ostatecznie przyjęty w obecnej formie”. Montebello otrzymał go 30 grudnia i odpisał 4 stycznia, powtarzając niemal słowo w słowo jego treść. Oba sztaby mogły odtąd naradzać się w każdej chwili i przekazywać sobie informacje.

Treść konwencji

Wstęp mówił, że oba państwa nie mają „innego celu niż przygotowanie się na potrzeby wojny obronnej”. Jeśli Francję zaatakują Niemcy albo Włochy wspierane przez Niemcy, Rosja rzuci przeciw Niemcom wszystkie dostępne siły. Jeśli Rosję zaatakują Niemcy albo Austria wspierana przez Niemcy, to samo zrobi Francja. Gdyby trójprzymierze lub którekolwiek z jego państw ogłosiło mobilizację, Francja i Rosja „na pierwszą wiadomość” i bez uprzedniego porozumienia zmobilizują wszystkie siły i przewiozą je jak najbliżej granic. Przeciw Niemcom Francja miała wystawić 1 300 000 żołnierzy, Rosja od 700 000 do 800 000, tak by Niemcy musiały walczyć jednocześnie na wschodzie i na zachodzie. Strony nie mogły zawrzeć odrębnego pokoju, a konwencja miała trwać tak długo jak trójprzymierze i pozostać „absolutnie tajna”.

Pierwszy raz od 1871 roku Francja przestała być osamotniona. Sojusz był obronny, a w Petersburgu podkreślano, że Rosja nie zamierza wspierać francuskich marzeń o odzyskaniu Alzacji i Lotaryngii. Gdy 4 sierpnia 1914 roku premier René Viviani prosił Izbę Deputowanych o kredyty wojenne, miał przy sobie tekst konwencji, ale nikt nie zażądał jego odczytania.