Przyczyny I wojny światowej

I wojna światowa wybuchła latem 1914 roku, gdy kryzys po zamachu w Sarajewie w ciągu pięciu tygodni przerodził się w wojnę wszystkich wielkich mocarstw Europy. Sam zamach był jednak tylko zapalnikiem. Głębsze przyczyny to podział kontynentu na dwa obozy sojusznicze, rywalizacja imperialna, wyścig zbrojeń i sztywne plany wojenne oraz nacjonalizmy, które zamieniły Bałkany w najgroźniejsze ognisko napięć. O tym, że lokalny konflikt austro-serbski stał się wojną światową, przesądziły decyzje podjęte w Wiedniu, Berlinie, Petersburgu, Paryżu i Londynie, a historycy od ponad stu lat spierają się, kto ponosi za nie największą odpowiedzialność.

Sojusze i dwa obozy (1879–1907)

Zjednoczenie Niemiec w 1871 roku zmieniło układ sił w Europie. Kanclerz Otto von Bismarck chciał zapewnić nowemu cesarstwu bezpieczeństwo, izolując Francję, która w wojnie francusko-pruskiej straciła Alzację i Lotaryngię. Po kongresie berlińskim w 1878 roku, który poróżnił Rosję z Austro-Węgrami, Niemcy zawarły 7 października 1879 roku z monarchią habsburską tajne dwuprzymierze. Był to sojusz obronny: obiecywał Austro-Węgrom niemiecką pomoc w razie ataku Rosji. 20 maja 1882 roku dołączyły do niego Włochy i powstało trójprzymierze.

Francja długo pozostawała osamotniona. Zmieniło się to po odejściu Bismarcka w 1890 roku, gdy Niemcy pozwoliły wygasnąć tajnemu traktatowi z Rosją. W sierpniu 1892 roku sztaby generalne Francji i Rosji podpisały konwencję wojskową, która 4 stycznia 1894 roku zyskała rangę traktatu sojuszniczego. Sojusz francusko-rosyjski również był obronny, ale znacznie bardziej konkretny w sprawach wojskowych. Przewidywał, że jeśli którekolwiek z państw trójprzymierza ogłosi mobilizację, Francja i Rosja natychmiast zmobilizują wszystkie swoje siły, tak by Niemcy musiały walczyć jednocześnie na wschodzie i na zachodzie.

Wielka Brytania długo trzymała się z dala od sojuszy. Pod koniec wojny burskiej porzuciła jednak „wspaniałą izolację”: w styczniu 1902 roku zawarła sojusz z Japonią, a 8 kwietnia 1904 roku podpisała z Francją porozumienie w sprawach kolonialnych, znane jako entente cordiale. Francja uznała w nim brytyjską pozycję w Egipcie, a Brytyjczycy obiecali poprzeć francuskie dążenia w Maroku. 31 sierpnia 1907 roku rząd, w którym politykę zagraniczną prowadził Edward Grey, zawarł porozumienie z Rosją w sprawie Persji, Afganistanu i Tybetu. Współcześni nazwali nowy układ Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii trójporozumieniem, czyli ententą.

Porozumienia brytyjskie nie były formalnymi sojuszami i nie zawierały zobowiązań wojskowych. W listopadzie 1912 roku Grey wymienił z ambasadorem Francji listy, w których oba państwa obiecywały sobie konsultacje w razie zagrożenia, ale bez zobowiązania do wspólnej wojny, i zawsze podkreślał, że Londyn zachowuje wolną rękę. Historyk Günther Kronenbitter zauważa jednak, że od pierwszego kryzysu marokańskiego każdy poważny konflikt traktowano jako test spójności sojuszy. Obawa przed utratą sojusznika ograniczała pole kompromisu, a bloki pomyślane jako obronne w lipcu 1914 roku utrudniły opanowanie kryzysu.

Imperializm i rywalizacja mocarstw

Druga grupa przyczyn wiąże się z epoką imperializmu. Amerykański historyk Samuel R. Williamson pisze, że imperializm kształtował niemal każdy aspekt polityki międzynarodowej w latach 1898–1914. W 1898 roku Reichstag uchwalił pierwszą ustawę o flocie admirała Alfreda von Tirpitza, a cesarz Wilhelm II głosił „politykę światową”. Niemcy, druga gospodarka Europy, domagały się „miejsca pod słońcem” i zajęły chiński port Kiautschou. W tym samym roku nad górnym Nilem, w Faszodzie, omal nie doszło do starcia Brytyjczyków z Francuzami.

Paradoksalnie to spory kolonialne zbliżyły dawnych rywali. Po Faszodzie francuski minister spraw zagranicznych Théophile Delcassé zrezygnował z walki o Egipt i skupił się na Maroku. Porozumienia z lat 1904 i 1907 były w istocie umowami o podziale wpływów w Afryce i Azji, a układ z Rosją, jak podkreśla Williamson, wyrósł z interesów imperialnych, a nie z wrogości wobec Niemiec. W Berlinie postrzegano je jednak jako okrążenie. Program floty Tirpitza miał zmusić Wielką Brytanię do liczenia się z Niemcami, a w rzeczywistości pchnął ją ku porozumieniu z Francją i Rosją.

Rywalizacja nie ograniczała się do odległych kolonii. We wrześniu 1911 roku Włochy wypowiedziały wojnę Imperium Osmańskiemu, by zdobyć Trypolitanię (wojna włosko-turecka). Osłabienie Turcji zachęciło państwa bałkańskie do własnej wojny, a Rosja, której eksport zboża płynął przez cieśniny czarnomorskie, pod koniec 1913 roku sprzeciwiła się wysłaniu niemieckiej misji wojskowej generała Ottona Limana von Sandersa do Konstantynopola. Williamson podsumowuje, że imperializm dotarł wtedy na sam kontynent europejski.

Kryzysy, które nie skończyły się wojną

Pierwsza poważna próba sił nastąpiła w Maroku. Gdy Francja zaczęła podporządkowywać sobie ten kraj, Berlin postanowił przypomnieć jej o międzynarodowych zobowiązaniach i przy okazji sprawdzić trwałość entente cordiale. 31 marca 1905 roku Wilhelm II wylądował w Tangerze i zapewnił sułtana o poparciu Niemiec. Rozpoczął się pierwszy kryzys marokański. Francuski premier odsunął Delcassé i zgodził się na konferencję międzynarodową, ale konferencja w Algeciras na początku 1906 roku nie dała Niemcom żadnych zdobyczy. Wielka Brytania i Francja zbliżyły się jeszcze bardziej, a pod koniec grudnia 1905 roku ich sztaby rozpoczęły tajne rozmowy.

Najgroźniejszy był kryzys bośniacki. W 1908 roku Austro-Węgry ogłosiły aneksję Bośni i Hercegowiny, którą administrowały od 1878 roku. Minister spraw zagranicznych Alois von Aehrenthal uzgodnił to wcześniej z rosyjskim ministrem Aleksandrem Izwolskim, w zamian za poparcie rosyjskich żądań w sprawie cieśnin, ale porozumienie szybko się rozpadło, a obaj oskarżali się nawzajem o zdradę. W marcu 1909 roku, po stanowczej groźbie Berlina, Petersburg nakłonił Serbię do ustąpienia. Rosja przeżyła upokorzenie, a Williamson nazywa ten kryzys swego rodzaju preludium do lipca 1914 roku.

Wiosną 1911 roku wojska francuskie wkroczyły do Fezu. 1 lipca Niemcy odpowiedziały wysłaniem kanonierki „Panther” do marokańskiego portu Agadir. Drugi kryzys marokański zakończył się w listopadzie: Niemcy ustąpiły w zamian za rozległe terytoria w Kongu Francuskim, co w kraju uznano za kolejną porażkę. Londyn publicznie poparł Francję, brytyjscy i francuscy sztabowcy opracowali szczegółowe plany przerzutu brytyjskiej armii na kontynent, a na czele francuskiego sztabu generalnego stanął Joseph Joffre.

Każdy z tych kryzysów skończył się bez wojny. W 1909 roku pokój ocaliły słabość armii rosyjskiej po klęsce z Japonią, tylko symboliczne poparcie Francji i Wielkiej Brytanii dla Rosji oraz to, że w Wiedniu nie chciano wojny. Kryzysy zostawiały jednak trwałe urazy. Wilhelm II, któremu nacjonaliści i część generałów wypominali ustępliwość, zapowiadał, że następnym razem się nie wycofa.

Wyścig zbrojeń i plany wojenne

Od 1898 roku Niemcy budowały flotę, która miała zagrozić panowaniu brytyjskiej Royal Navy. Druga ustawa Tirpitza z 1900 roku podwajała liczbę pancerników. Odpowiedzią pierwszego lorda morskiego Johna Fishera był HMS Dreadnought, zwodowany w 1906 roku: pierwszy szybki pancernik uzbrojony wyłącznie w ciężkie działa, który zdewaluował wszystkie starsze okręty liniowe. Wyścig zaczął się od nowa. Do 1914 roku Wielka Brytania ukończyła lub zaczęła budować kolejne dwadzieścia trzy drednoty i siedem krążowników liniowych, a Niemcy piętnaście drednotów i sześć krążowników liniowych. Misja brytyjskiego ministra Richarda Haldane’a w Berlinie w 1912 roku nie przyniosła porozumienia, bo Niemcy żądały w zamian obietnicy brytyjskiej neutralności.

Po 1911 roku na pierwszy plan wysunął się wyścig zbrojeń lądowych. Niemcy w latach 1912–1913 uchwaliły wielkie ustawy o rozbudowie armii. Francja odpowiedziała w 1913 roku wydłużeniem służby wojskowej do trzech lat, co według historyka Erica Dorna Brose’a zwiększyło jej armię o prawie 40 procent, do 850 000 żołnierzy w 1914 roku, wobec 811 000 w armii niemieckiej. Rosja, której koleje strategiczne finansowały francuskie banki, w czerwcu 1914 roku przyjęła „Wielki Program”, który do 1917 roku miał zwiększyć jej armię pokojową o 45 procent, do 1 885 000 ludzi. Austro-Węgry latem 1912 roku po raz pierwszy od 1889 roku zgodziły się powiększyć swoje wojsko.

Zbrojenia szły w parze z planami wojennymi, które zakładały szybkie uderzenie. Szef niemieckiego sztabu generalnego Alfred von Schlieffen w memoriale z grudnia 1905 roku przewidział, że w wojnie na dwa fronty Niemcy najpierw rozbiją Francję, obchodząc jej silnie umocnioną granicę przez Belgię i Holandię, a dopiero potem zwrócą się przeciw Rosji. Jego następca Helmuth von Moltke zrezygnował z marszu przez Holandię, a w 1913 roku zaniechano opracowywania osobnego planu wojny tylko z Rosją. Odtąd każda wojna z Rosją oznaczała dla Niemiec natychmiastowy atak na Francję przez Belgię. Z punktu widzenia niemieckiego sztabu generalnego, który opierał się na planie Schlieffena, każdy dzień rosyjskiej mobilizacji skracał czas na jego realizację, co w kryzysie lipcowym zamieniło mobilizację w krok niemal równoznaczny z wojną.

Historycy spierają się dziś, czy „plan Schlieffena” istniał w postaci opisywanej po wojnie. Amerykański historyk Terence Zuber uznał memoriał z 1905 roku za próbę wywalczenia od ministerstwa wojny dodatkowych żołnierzy, ale jego wnioski nie zyskały szerokiego poparcia. Ofensywnie myślała także druga strona: Francja szykowała uderzenie w Alzacji i Lotaryngii, które w sierpniu otworzyło bitwę graniczną, a Paryż naciskał na Rosję, by przyspieszyła mobilizację i szybciej zagroziła Niemcom od wschodu. W Berlinie i Wiedniu narastało przekonanie, że czas działa na korzyść ententy. Moltke już na naradzie u cesarza 8 grudnia 1912 roku mówił, że wojna jest nieunikniona, „im wcześniej, tym lepiej”.

Nacjonalizmy i Bałkany

Nacjonalizm był siłą, która szczególnie zagrażała wielonarodowym Austro-Węgrom. W 1903 roku krwawy zamach stanu w Belgradzie obalił dynastię Obrenowiciów i wyniósł na tron Piotra I Karadziordziewicia. Stosunki Serbii z monarchią szybko się pogorszyły, aż do „wojny świńskiej” o import serbskiej wieprzowiny. Serbscy i południowosłowiańscy nacjonaliści marzyli o wspólnym państwie Słowian południowych, do którego miała należeć także Bośnia. Po kryzysie bośniackim Serbia zobowiązała się powściągnąć propagandę, ale nie dotrzymała słowa. W 1911 roku oficerowie skupieni wokół majora Dragutina Dimitrijevicia założyli tajną organizację Czarna Ręka, która chciała zjednoczyć Słowian południowych wszelkimi środkami.

W Wiedniu od dawna uważano Serbię za śmiertelne zagrożenie, bo wspierała południowosłowiański nacjonalizm i podważała lojalność Słowian w granicach monarchii. Szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf od 1906 roku raz po raz domagał się wojny prewencyjnej. Według wyliczeń brytyjskiego historyka Hew Strachana w samym 1913 roku proponował wojnę z Serbią dwadzieścia pięć razy. Nacjonalizm działał też gdzie indziej: wiele włoskich środowisk domagało się przyłączenia Trydentu i Triestu, Rumunia spierała się z Węgrami o los Rumunów w Siedmiogrodzie, we Francji żywa była pamięć utraconej Alzacji i Lotaryngii, a w Rosji panslawiści domagali się obrony bałkańskich Słowian.

Najpoważniejszym wstrząsem były wojny bałkańskie w latach 1912–1913. Przy wsparciu rosyjskiej dyplomacji Serbia, Bułgaria i Grecja utworzyły tajną Ligę Bałkańską, do której dołączyła Czarnogóra. 8 października Czarnogóra wypowiedziała wojnę Turcji, a wkrótce za nią pozostali sojusznicy. Armie bałkańskie wyparły Turków z dużej części Macedonii i Albanii. Pod koniec czerwca 1913 roku Bułgaria, niezadowolona ze swojej części łupów, zaatakowała dawnych sojuszników i przegrała. Serbia prawie podwoiła swoje terytorium.

Wojny bałkańskie omal nie wciągnęły mocarstw. Zimą 1912–1913 Austro-Węgry i Rosja wzmacniały wojska na granicach, a Wiedeń trzykrotnie rozważał wojnę. Pokój ocaliła konferencja ambasadorów w Londynie pod przewodnictwem Greya, która powołała Albanię i odcięła Serbię od morza, a także to, że Berlin powściągnął sojusznika. Gdy w październiku 1913 roku Wiedeń postawił Serbii siedmiodniowe ultimatum, by opuściła tereny przyznane Albanii, Belgrad ustąpił. Williamson zauważa, że Austriacy wyciągnęli z tego jedną lekcję: groźba siły działa. To przekonanie zaważyło na ich polityce osiem miesięcy później.

Zamach w Sarajewie i kryzys lipcowy

28 czerwca 1914 roku w Sarajewie Gavrilo Princip, dziewiętnastoletni bośniacki Serb związany z Młodą Bośnią, zastrzelił następcę tronu Austro-Węgier arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. Zamachowcy dostali broń i pomoc w przejściu granicy od ludzi związanych z Czarną Ręką i serbskim wywiadem wojskowym. Znacznie trudniej dowieść, że zamach planował rząd Serbii jako całość, a do dziś trwa spór o to, co wiedział premier Nikola Pašić. W Wiedniu zaczęła jednak dojrzewać decyzja, by wykorzystać zamach do rozprawy z Serbią.

Najpierw Wiedeń upewnił się co do stanowiska Berlina. 5 lipca w Poczdamie Wilhelm II obiecał Austro-Węgrom pełne poparcie, nawet gdyby rozprawa z Serbią doprowadziła do konfliktu z Rosją, a następnego dnia kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg potwierdził ten „czek in blanco”. Kanclerz liczył, że szybkie uderzenie pozwoli ograniczyć wojnę do Bałkanów, bo Rosja nie jest jeszcze gotowa, ale sam nazywał tę politykę „skokiem w ciemność”. 14 lipca Wiedeń przesądził o twardym kursie, gdy ustąpił premier Węgier István Tisza, dotąd przeciwnik pochopnej wojny, a 19 lipca rada ministrów zatwierdziła projekt ultimatum.

Ultimatum wręczono w Belgradzie 23 lipca, dopiero po zakończeniu wizyty prezydenta Francji Raymonda Poincarégo w Rosji. Dawało Serbii 48 godzin i zawierało żądania naruszające jej suwerenność, przede wszystkim udział austro-węgierskich urzędników w śledztwie na serbskim terytorium. 25 lipca Belgrad przyjął większość punktów, odrzucając właśnie ten, ale Wiedeń zerwał stosunki dyplomatyczne. Nawet Wilhelm II uznał później, że serbska odpowiedź usunęła powód do wojny. Grey zaproponował mediację czterech mocarstw, a potem konferencję ambasadorów, którą przyjęły Francja i Włochy, ale Niemcy odrzuciły.

28 lipca Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a tej samej nocy na Belgrad spadły pierwsze pociski. Wilhelm II proponował, by Austriacy zajęli tylko Belgrad jako zastaw, ale kanclerz przekazał tę propozycję do Wiednia z opóźnieniem i w złagodzonej formie. Rosja nie chciała dopuścić do zniszczenia Serbii. 29 lipca ogłosiła częściową mobilizację przeciw Austro-Węgrom, a następnego dnia car Mikołaj II, przekonany przez ministra Siergieja Sazonowa, zgodził się na mobilizację powszechną. 31 lipca Berlin wystosował ultimatum do Rosji, żądając wstrzymania mobilizacji, a Austro-Węgry zarządziły mobilizację powszechną.

1 sierpnia Niemcy ogłosiły mobilizację i wypowiedziały wojnę Rosji, a mobilizację zarządziła też Francja. Włochy uznały, że trójprzymierze, sojusz obronny, nie zobowiązuje ich do udziału w wojnie, i ogłosiły neutralność. Zgodnie z planem wojennym Niemcy 2 sierpnia zażądały od Belgii zgody na przemarsz, a 3 sierpnia wypowiedziały wojnę Francji. Tego samego dnia Grey przekonywał Izbę Gmin, że Wielka Brytania nie może pozostać obojętna. 4 sierpnia wojska niemieckie wkroczyły do Belgii, której neutralność gwarantował traktat londyński z 1839 roku. Londyn postawił Niemcom ultimatum, a gdy wygasło, Wielka Brytania przystąpiła do wojny. W ciągu tygodnia od wypowiedzenia wojny Serbii konflikt objął wszystkie wielkie mocarstwa Europy z wyjątkiem Włoch.

Czyja wina? Spór historyków

Spór o odpowiedzialność zaczął się, zanim padły pierwsze strzały. Każdy rząd przedstawiał swoje kroki jako obronne, a ministerstwa spraw zagranicznych w pośpiechu publikowały wybory dokumentów dyplomatycznych. Zwycięzcy rozstrzygnęli sprawę w traktacie wersalskim, podpisanym 28 czerwca 1919 roku. Artykuł 231 stwierdzał, że Niemcy przyjmują odpowiedzialność swoją i swoich sojuszników za wszystkie straty i szkody, jakie poniosły państwa sprzymierzone wskutek wojny narzuconej im przez agresję Niemiec i ich sojuszników.

Artykuł miał przede wszystkim stworzyć prawną podstawę reparacji, ale niemiecki minister spraw zagranicznych Ulrich von Brockdorff-Rantzau nazwał go „klauzulą winy wojennej”. Niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych utworzyło specjalny referat do walki z nim i finansowało czasopisma oraz wykłady za granicą. Inaczej widzieli to socjaliści: dla Lenina i bolszewików wojna była produktem imperializmu, a po przejęciu władzy w Rosji opublikowali oni kompromitujące dokumenty carskiej dyplomacji. Pod koniec lat dwudziestych historycy, korzystając z wielkich wydawnictw źródłowych, zaczęli nabierać dystansu, a po 1945 roku w RFN przeważał pogląd, że wojnę spowodowały anarchia systemu międzynarodowego i militaryzm, a nie szczególna wina Niemiec.

Przełom przyniósł na początku lat 60. hamburski historyk Fritz Fischer. W książce „Griff nach der Weltmacht” i kolejnych pracach dowodził, że od narady wojennej w grudniu 1912 roku niemieckie elity planowały wojnę napastniczą, a w czasie wojny dążyły do hegemonii w Europie. Źródłem tej polityki miały być problemy wewnętrzne cesarstwa, a izolacja Niemiec była według niego „samookrążeniem”, skutkiem ich własnych gróźb w sprawie Maroka i Bałkanów. Konserwatywni historycy, z Gerhardem Ritterem na czele, zarzucali mu tendencyjne odczytywanie źródeł, ale w latach siedemdziesiątych teza Fischera stała się nową ortodoksją.

Stulecie wybuchu wojny przyniosło nową falę badań. Christopher Clark w książce „Lunatycy” z 2012 roku zapytał nie o to, dlaczego Europa poszła na wojnę, ale jak do niej doszła. Pokazał, że decyzje zapadały jednocześnie w wielu stolicach, w państwach o rozproszonej władzy, a ich skutki często rozmijały się z intencjami. Krytycznie ocenił rosyjskie mobilizacje oraz postawę Poincarégo i Greya, a jego książka, szczególnie popularna w Niemczech, bywa czytana jako odpowiedź na Fischera. Thomas Otte w pracy o kryzysie lipcowym mocniej podkreśla lekkomyślność polityków w Wiedniu i Berlinie. Obaj zgadzają się jednak, że żadne pojedyncze państwo ani człowiek nie powinni dźwigać głównego ciężaru odpowiedzialności.

Jednej odpowiedzi nie ma do dziś. Wielu badaczy podkreśla, że Austro-Węgry świadomie wybrały wojnę z Serbią, a Niemcy niemal do końca lipca nie próbowały ich powstrzymać. Amerykański historyk Konrad Jarausch opisał politykę Bethmanna jako „ryzyko skalkulowane”, które wymknęło się spod kontroli. Inni, jak Sean McMeekin, obciążają Rosję i Sazonowa zbyt wczesną mobilizacją, a Kronenbitter zwraca uwagę, że Francja, a w końcu i Wielka Brytania poparły rosyjską strategię eskalacji. Pewne jest jedno: zamach w Sarajewie stworzył kryzys, ale to wielkie mocarstwa uczyniły z niego wojnę powszechną.