Niemcy i Austro-Węgry zawierają dwuprzymierze

7 października 1879 roku w Wiedniu minister spraw zagranicznych Austro-Węgier hrabia Gyula Andrássy i ambasador Niemiec książę Henryk VII Reuss podpisali traktat, który przeszedł do historii jako dwuprzymierze. Był to tajny sojusz obronny: jeśli Rosja zaatakuje jedno z cesarstw, drugie przyjdzie mu z pomocą całą swoją siłą zbrojną. Układ, który kanclerz Niemiec Otto von Bismarck musiał wymusić na własnym cesarzu, przetrwał aż do końca monarchii Hohenzollernów i Habsburgów i stał się rdzeniem późniejszego bloku państw centralnych.

Po kongresie berlińskim

Źródłem sojuszu był konflikt z Rosją. Po zwycięskiej wojnie z Turcją Rosjanie musieli na kongresie berlińskim w 1878 roku oddać znaczną część zdobyczy, a Austro-Węgry dostały prawo do okupacji Bośni i Hercegowiny. W Petersburgu winiono za to Bismarcka, który przewodniczył kongresowi. Latem 1879 roku Rosjanie skarżyli się, że niemieccy delegaci w komisjach bałkańskich raz po raz głosują z Austriakami przeciw nim, a prasa obu krajów prowadziła wojnę na słowa. 15 sierpnia car Aleksander II napisał do swojego wuja, cesarza Wilhelma I, list z zarzutem, że Bismarck kieruje się osobistą urazą do rosyjskiego kanclerza Gorczakowa, i z ostrzeżeniem, że „konsekwencje mogą być zgubne dla obu krajów”.

Bismarck uznał, że Rosji nie można już ufać, i postanowił związać Niemcy z Austro-Węgrami. Spieszył się, bo Andrássy zapowiedział dymisję. 27 i 28 sierpnia obaj politycy rozmawiali w Bad Gastein. Bismarck proponował ogólny sojusz obronny przeciw każdemu napastnikowi, ale Andrássy się nie zgodził: układ wymierzony także we Francję zraziłby Wielką Brytanię. Gotów był za to zawrzeć przymierze skierowane przeciw Rosji.

Opór cesarza

Najtrudniejszym przeciwnikiem okazał się Wilhelm I. Osiemdziesięciodwuletni cesarz był przywiązany do przyjaźni z Rosją, którą nazywał „świętym dziedzictwem”. 3 września spotkał się z carem w Aleksandrowie, tuż za granicą, w Królestwie Polskim. Aleksander wytłumaczył się z listu i przyznał, że popełnił błąd, a Wilhelm wrócił przekonany, że sojusz przeciw siostrzeńcowi byłby wiarołomstwem. Oświadczył, że wolałby abdykować niż wziąć na siebie taki czyn. Bismarck tymczasem pojechał do Wiednia, gdzie 24 września podpisał z Andrássym protokół z projektem traktatu, bliskim wersji austriackiej i sprzecznym z instrukcjami cesarza.

Kanclerz sięgnął po najmocniejszy argument. 28 września zebrał pruskich ministrów, którzy poparli jego zamiar odejścia, jeśli cesarz nie ustąpi. Na Wilhelma naciskali także następca tronu i feldmarszałek Helmuth von Moltke. Cesarz ustępował krok po kroku, mówiąc, że Bismarck jest dla Niemiec ważniejszy niż on sam. Domagał się jeszcze, by uprzedzić cara przed podpisaniem, ale Andrássy na to nie pozwolił. Ostateczną zgodę Wilhelm dał 5 października.

Treść traktatu

Wstęp nazywał umowę „czysto obronną”, a obaj monarchowie obiecywali, że nigdy nie nadadzą jej charakteru zaczepnego. Artykuł I stanowił: „Gdyby, wbrew ich nadziei i wbrew lojalnemu życzeniu obu Wysokich Układających się Stron, jedno z dwóch cesarstw zostało zaatakowane przez Rosję, Wysokie Układające się Strony są zobowiązane przyjść sobie wzajemnie z pomocą całą siłą zbrojną swoich cesarstw”. Pokój mogły zawrzeć tylko wspólnie. Gdyby napastnikiem było inne mocarstwo, w praktyce Francja, sojusznik miał zachować co najmniej życzliwą neutralność, chyba że napastnika wsparłaby Rosja. Wtedy znów obowiązywała pełna pomoc.

Traktat zawarto na pięć lat z możliwością przedłużania. Miał pozostać tajny, a gdyby rosyjskie zbrojenia okazały się groźne, sojusznicy zamierzali poufnie uprzedzić cara, że atak na jedno z cesarstw uznają za atak na oba. Według dokumentów z archiwum wiedeńskiego Franciszek Józef I ratyfikował traktat 17 października, a dokumenty ratyfikacyjne wymieniono 21 października. 4 listopada Wilhelm I w prywatnym liście poinformował o nim Aleksandra II.

Dwuprzymierze odnowiono w 1883 roku, a w 1902 roku postanowiono, że będzie się samo przedłużać co trzy lata. W lutym 1888 roku Bismarck, chcąc dowieść jego obronnego charakteru, kazał ogłosić jego główne artykuły. Latem 1914 roku właśnie ten sojusz sprawił, że spór Austro-Węgier z Serbią stał się sprawą Niemiec.