Mikołaj II

Mikołaj II Romanow był ostatnim cesarzem Rosji i jedynym monarchą wielkiego mocarstwa, który w czasie tej wojny sam objął dowództwo armii. Latem 1914 roku po długich wahaniach zgodził się na powszechną mobilizację, która pchnęła Europę do wojny. Jesienią 1915 roku, wbrew niemal wszystkim ministrom, odsunął od dowództwa wuja i pojechał do Kwatery Głównej, przez co odpowiadał odtąd osobiście za każdą klęskę. Gdy w marcu 1917 roku zbuntował się garnizon stolicy, opuścili go własni generałowie i musiał się zrzec tronu. Szesnaście miesięcy później bolszewicy zamordowali go razem z rodziną w Jekaterynburgu. Był człowiekiem uprzejmym, pobożnym i oddanym rodzinie, ale przez całe panowanie bronił samowładztwa, któremu nie umiał już zapewnić skutecznych rządów.

Przed wojną

Urodził się 18 maja 1868 roku (6 maja według kalendarza juliańskiego) w Carskim Siole pod Petersburgiem jako najstarszy syn następcy tronu, późniejszego cesarza Aleksandra III. Odebrał staranne wykształcenie domowe, znał kilka języków i przez kilka lat służył w pułkach gwardii. Do sprawowania władzy przygotowano go słabo, bo ojciec, potężny i zdrowy, miał rządzić jeszcze wiele lat. Aleksander III zmarł jednak nagle 1 listopada 1894 roku i 26-letni Mikołaj został cesarzem. Kilka tygodni później poślubił księżniczkę heską Alix, która przyjęła imię Aleksandra Fiodorowna. Para miała cztery córki i syna.

Od początku zapowiadał, że będzie bronił zasady samowładztwa równie stanowczo jak ojciec, a nadzieje ziemstw na udział społeczeństwa w rządach nazwał „bezsensownymi marzeniami”. Uroczystości koronacyjne w Moskwie w 1896 roku przyćmiła panika na Chodynce, gdzie w ścisku zginęło ponad tysiąc osób. Z inicjatywy Rosji zwołano w 1899 roku pierwszą konferencję pokojową w Hadze, która przyjęła pierwsze konwencje haskie. Ekspansja na Dalekim Wschodzie doprowadziła jednak do przegranej wojny z Japonią w latach 1904–1905, a klęski i masakra manifestantów w Petersburgu w styczniu 1905 roku wywołały rewolucję. Pod jej naciskiem car wydał w październiku 1905 roku manifest, który dawał Rosji parlament, czyli Dumę Państwową. Ustępstwa tego nigdy w pełni nie zaakceptował. Dwie pierwsze Dumy rozwiązał, a reformy premiera Piotra Stołypina, zamordowanego w 1911 roku, popierał coraz mniej chętnie.

W 1904 roku urodził się wyczekiwany następca tronu Aleksy, chory na hemofilię. Choroba była tajemnicą państwową, a rodzina coraz bardziej zamykała się w Carskim Siole. Cesarzowa zaufała syberyjskiemu chłopu Grigorijowi Rasputinowi, który jej zdaniem potrafił łagodzić cierpienia chłopca. Jego obecność na dworze kompromitowała dynastię już przed wojną.

Lipiec 1914

W polityce zagranicznej car chciał pokoju, ale uważał, że Rosja nie może drugi raz ustąpić na Bałkanach, jak w czasie kryzysu bośniackiego w 1909 roku. Po zamachu w Sarajewie i wizycie prezydenta Francji Raymonda Poincarégo w Petersburgu w dniach 20–23 lipca Rosja stanęła za Serbią. Mikołaj II do ostatniej chwili prowadził telegraficzną korespondencję z kuzynem, cesarzem Wilhelmem II, podpisując się „Nicky”. 29 lipca zaproponował nawet przekazanie sporu austriacko-serbskiego konferencji haskiej. Tego samego wieczoru, pod wpływem depeszy z Berlina, wstrzymał już podpisany rozkaz mobilizacji powszechnej. Następnego dnia minister spraw zagranicznych Siergiej Sazonow przekonał go jednak, że wojna z Niemcami jest nieunikniona, i 30 lipca car zgodził się na mobilizację całej armii. Według relacji ministra mówił przy tym o tysiącach ludzi, których posyła na śmierć. 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę.

Cesarz w czasie wojny

2 sierpnia w Pałacu Zimowym car ogłosił manifest o wojnie i powtórzył przysięgę swego przodka Aleksandra I z 1812 roku, że nie zawrze pokoju, dopóki choć jeden żołnierz wroga pozostanie na ziemi rosyjskiej. Tłum na placu przed pałacem padł na kolana i śpiewał hymn. Przez kilka tygodni monarchia cieszyła się poparciem, jakiego nie zaznała od dziesięcioleci. Na czas mobilizacji, a potem na cały okres wojny zakazano sprzedaży wódki, co miało podnieść karność, ale pozbawiło skarb ogromnych dochodów. Pod koniec sierpnia niemiecko brzmiący Petersburg przemianowano na Piotrogród.

Car chciał sam prowadzić armię w pole, ale ministrowie go od tego odwiedli i 2 sierpnia naczelnym wodzem został jego wuj, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz. Mikołaj II często odwiedzał Kwaterę Główną i armie, przyjmował defilady i rozdawał odznaczenia. Car miał też własne cele wojenne. 3 marca 1915 roku powiedział ambasadorowi Francji Maurice’owi Paléologue’owi, że nie mógłby żądać od swojego narodu tak strasznych ofiar, nie dając mu w nagrodę Konstantynopola i cieśnin. Sazonow przedstawił to żądanie sojusznikom, a Londyn i Paryż wiosną się na nie zgodziły. W kwietniu 1915 roku, po kapitulacji Przemyśla, car pojechał do Lwowa i Przemyśla, by świętować zdobycze w Galicji. Kilka dni później Niemcy i Austriacy przełamali front pod Gorlicami i zaczął się wielki odwrót, który latem kosztował Rosję Galicję, Królestwo Polskie i Litwę.

Klęski i brak amunicji zmusiły cara do ustępstw. W czerwcu 1915 roku zdymisjonował ministra wojny Władimira Suchomlinowa i kilku innych konserwatywnych ministrów, a w sierpniu ponownie zwołał Dumę. Jednocześnie postanowił sam objąć dowództwo armii. Ośmiu ministrów, w tym Sazonow, ostrzegało go w zbiorowym liście, że decyzja grozi Rosji i dynastii ciężkimi skutkami. Car pozostał nieugięty i 5 września 1915 roku przyjechał do Stawki w Mohylewie, a wielkiego księcia odesłał na Kaukaz. Uważał, że w godzinie próby jego miejsce jest przy żołnierzach. Wielu historyków wskazuje też na wpływ cesarzowej i Rasputina, którzy nie ufali popularnemu wielkiemu księciu.

Naczelny wódz

Od września 1915 roku Mikołaj II spędzał większość czasu w Mohylewie. Faktycznie operacjami kierował jego szef sztabu, generał Michaił Aleksiejew, z którym car codziennie omawiał sytuację na froncie i którego decyzje zwykle zatwierdzał. Ta współpraca przyniosła pewne owoce. Jesienią front się ustabilizował, armię lepiej zaopatrywano w broń i amunicję, a w 1916 roku ofensywa Brusiłowa rozbiła austro-węgierskie armie na Wołyniu i w Galicji. Ofensywy na innych odcinkach, jak nad jeziorem Narocz i pod Baranowiczami, kosztowały jednak setki tysięcy ludzi bez większych zdobyczy.

Znacznie gorsze skutki miała nieobecność cara w stolicy. W Piotrogrodzie władzę nad obsadą urzędów przejmowała cesarzowa, która w listach do męża doradzała mu nominacje, często po myśli Rasputina. W latach 1915–1917 Rosja miała czterech premierów, a ministrowie spraw wewnętrznych i wojny zmieniali się jeszcze częściej. W lutym 1916 roku premierem został Boris Stürmer, a car po raz pierwszy w historii odwiedził Dumę. Gest ten nie zmienił polityki. W lipcu 1916 roku cesarz zdymisjonował Sazonowa, który przekonywał go do ogłoszenia autonomii Królestwa Polskiego, a obiecany manifest nigdy się nie ukazał. Państwa centralne uprzedziły Rosję aktem 5 listopada, a car odpowiedział dopiero rozkazem do armii i floty z 25 grudnia 1916 roku, w którym jako cel wojny wymienił utworzenie wolnej Polski z trzech jej części.

Jesienią 1916 roku przeciw rządowi wystąpiła cała opozycja, a przywódca kadetów Pawieł Milukow pytał z trybuny Dumy, czy polityka władz to głupota, czy zdrada. Car odwołał Stürmera, ale nie zgodził się na rząd odpowiedzialny przed Dumą. Ostrzeżenia płynęły do niego z rodziny, od ambasadorów sojuszniczych i od generałów. 30 grudnia 1916 roku spiskowcy z kręgów arystokracji i prawicy zamordowali Rasputina. Zamiast zmiany kursu nastąpiła kolejna fala nominacji ludzi zaufanych dworowi.

Upadek

Na początku marca 1917 roku car wyjechał z Carskiego Sioła do Mohylewa. 8 marca w Piotrogrodzie zaczęły się strajki i demonstracje, a 12 marca zbuntował się garnizon i wybuchła rewolucja. Mikołaj II początkowo nakazał stłumić rozruchy siłą i wysłał na stolicę oddział generała Nikołaja Iwanowa, po czym postanowił wracać do rodziny. Jego pociąg nie zdołał dojechać do Carskiego Sioła i zawrócił do Pskowa, siedziby sztabu Frontu Północnego. Tam dowódca frontu, generał Nikołaj Ruzski, przekonywał go do ustępstw, a Aleksiejew zebrał opinie dowódców frontów. Dowódcy frontów, a także wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, radzili abdykację.

Późnym wieczorem 15 marca 1917 roku car zrzekł się tronu za siebie i chorego syna na rzecz brata, wielkiego księcia Michała, który następnego dnia odmówił przyjęcia korony. W dzienniku Mikołaj zanotował: „Wokół zdrada, tchórzostwo i oszustwo!”. W akcie abdykacji wezwał jednak Rosjan, by prowadzili wojnę do zwycięskiego końca. 21 marca w Mohylewie oznajmiono mu, że jest aresztowany, a następnego dnia pod strażą wrócił do Carskiego Sioła.

Rząd Tymczasowy chciał wysłać rodzinę cesarską do Wielkiej Brytanii, a Londyn w marcu wstępnie zgodził się ją przyjąć. Pod wpływem nastrojów w kraju i obaw króla Jerzego V, kuzyna Mikołaja, że obecność obalonego cara zaszkodzi monarchii brytyjskiej, zaproszenie wkrótce wycofano. W sierpniu 1917 roku Romanowów wywieziono do Tobolska na Syberii. Po przewrocie bolszewickim ich położenie się pogorszyło, a wiosną 1918 roku przewieziono ich do Jekaterynburga. W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku, gdy do miasta zbliżali się Czechosłowacy i biali, bolszewicy zamordowali Mikołaja, jego żonę, pięcioro dzieci i czworo ich towarzyszy.

Po śmierci

Władze radzieckie przez lata ukrywały, że zginęła cała rodzina. Szczątki odnaleziono pod Jekaterynburgiem pod koniec XX wieku, a po badaniach DNA pochowano je w 1998 roku w soborze Pietropawłowskim w Petersburgu. Rosyjski Kościół Prawosławny poza granicami Rosji kanonizował Mikołaja i jego rodzinę jako męczenników w 1981 roku, a Rosyjski Kościół Prawosławny uznał ich za świętych w 2000 roku.

Ocena

Mało który władca budzi tak różne oceny. Dla krytyków, od liberalnych współczesnych po wielu historyków zachodnich, był człowiekiem o ograniczonych horyzontach, upartym i podatnym na wpływ żony, który nie rozumiał, że samowładztwo przestało pasować do nowoczesnej Rosji. Zarzuca mu się, że w 1914 roku wciągnął słabo przygotowane państwo w wojnę, w 1915 roku wbrew radom zostawił stolicę bez kontroli, a do końca odrzucał porozumienie z Dumą, które mogło uratować monarchię. Ostrą ocenę przedstawia na przykład Orlando Figes w historii rewolucji rosyjskiej.

Inni, jak brytyjski historyk Dominic Lieven, podkreślają, że car był inteligentniejszy i bardziej pracowity, niż głosiła legenda, poważnie traktował obowiązki i stanął przed zadaniem, któremu w warunkach wojny totalnej mało kto by podołał. Przypominają, że w 1916 roku armia rosyjska była lepiej zaopatrzona niż rok wcześniej, a o upadku przesądziły kryzys zaopatrzenia stolicy i postawa elit. We współczesnej Rosji wizerunek Mikołaja II jako męczennika i świętego ściera się z obrazem nieudolnego władcy. W Polsce pamięta się przede wszystkim, że jego państwo panowało nad największą częścią ziem polskich, a konkretne obietnice dla Polaków padły dopiero wtedy, gdy Królestwo Polskie było już stracone.