Aleksandra Fiodorowna

Aleksandra Fiodorowna, urodzona jako księżniczka Alix Heska, była żoną cesarza Mikołaja II i ostatnią cesarzową Rosji. Przez dwadzieścia lat małżeństwa żyła z dala od dworu i społeczeństwa, skupiona na rodzinie i na chorobie syna. W czasie wojny jej rola nagle urosła. Gdy we wrześniu 1915 roku car wyjechał do Kwatery Głównej, to ona w Piotrogrodzie podsuwała mu nazwiska ministrów i nalegała na usunięcie ludzi, których uważała za wrogów samowładztwa i swojego „Przyjaciela”, Grigorija Rasputina. Pracowała też jako siostra miłosierdzia w szpitalu dla rannych. Urodzona w Niemczech, w Rosji uchodziła za „Niemkę” i była podejrzewana o zdradę, choć nie ma na to żadnego dowodu. Po rewolucji dzieliła losy męża aż do śmierci z rąk bolszewików w Jekaterynburgu.

Przed wojną

Urodziła się 6 czerwca 1872 roku w Darmstadt jako szóste dziecko wielkiego księcia Hesji Ludwika IV i Alicji, córki brytyjskiej królowej Wiktorii. W dzieciństwie straciła matkę i młodszą siostrę, zmarłe na błonicę, a wychowanie otrzymała w dużej mierze pod okiem babki, w duchu angielskim i protestanckim. Jej starsza siostra Elżbieta wyszła za wielkiego księcia Siergieja Aleksandrowicza, wuja przyszłego cara. Mikołaj zakochał się w Alix jeszcze jako następca tronu, ale długo nie mogła się zdecydować na zmianę wyznania. Zaręczyli się wiosną 1894 roku. Po nagłej śmierci Aleksandra III w listopadzie przyjęła prawosławie i imię Aleksandra Fiodorowna, a 26 listopada 1894 roku poślubiła nowego cesarza. Rosjanie mówili, że przyszła „za trumną”.

Prawosławie przyjęła z żarliwością neofitki, ze skłonnością do mistycyzmu. Na dworze była nieśmiała i sztywna, nie lubiła petersburskiej arystokracji, a ta odpłacała jej niechęcią. Para miała cztery córki, a dopiero w 1904 roku upragnionego syna, Aleksego. Chłopiec odziedziczył po matce hemofilię, chorobę, która przez córki królowej Wiktorii trafiła do kilku dworów europejskich. Choroba następcy tronu była tajemnicą państwową, a cesarzowa, dręczona poczuciem winy, coraz bardziej zamykała się w Carskim Siole. Od 1905 roku szukała pomocy u syberyjskiego „starca” Rasputina, a po kryzysie w Spale jesienią 1912 roku uznała go za jedynego człowieka, który może uratować jej syna. Wszelkie doniesienia o jego rozpuście uważała za oszczerstwa i pisała, że święci zawsze bywają spotwarzani. Była też głęboko przekonana, że prosty lud kocha cara, a przeciw samowładztwu występują tylko zepsute elity stolicy.

Siostra miłosierdzia

Wybuch wojny przyjęła z rozpaczą, ale jako żarliwa rosyjska patriotka. Kuzyna, cesarza Wilhelma II, od dawna nie znosiła. Od pierwszych tygodni zajęła się działalnością dobroczynną: w Piotrogrodzie działały pod jej patronatem warsztaty i składy, które szyły bieliznę i przygotowywały opatrunki dla żołnierzy, a pałace i budynki w Carskim Siole zamieniono na lazarety. Razem z dwiema najstarszymi córkami, Olgą i Tatianą, odbyła kurs pielęgniarski u chirurżki Wiery Giedrojć i jesienią 1914 roku otrzymała świadectwo siostry miłosierdzia. Asystowała przy operacjach, zmieniała opatrunki, a wieczorami pisała do męża o rannych. Utrzymywała też własnym kosztem pociągi sanitarne. Jej pracy w szpitalach nie doceniono. Arystokracja uważała ją za niegodną cesarzowej, a w społeczeństwie szerzyło się przekonanie, że „Niemka” sprzyja wrogowi. Jej brat, wielki książę Hesji Ernest Ludwik, służył w armii niemieckiej, co dawało pożywkę plotkom. W stolicy powtarzano nawet, że ukrywa go w piwnicach pałacu.

Władza w stolicy

Gdy latem 1915 roku armia cofała się z Polski, Aleksandra namawiała męża, by sam objął dowództwo. Nie ufała popularnemu wielkiemu księciu Mikołajowi Mikołajewiczowi, który był wrogiem Rasputina, i podejrzewała go o ambicje polityczne. Car pojechał do Mohylewa wbrew większości ministrów, a cesarzowa została w Carskim Siole jako jego oczy i uszy. Wielki książę Aleksander Michajłowicz pisał później, że skoro cesarz wyjechał na wojnę, to rządziła zamiast niego żona.

W prawie codziennych listach do „Nicky’ego”, pisanych po angielsku, oceniała ministrów, generałów i biskupów i proponowała następców. Zachowało się z tego okresu około 1700 listów i depesz obojga małżonków. Nalegała, by mąż był stanowczy jak Piotr Wielki i Iwan Groźny, odrzucała żądania Dumy i przypominała mu, że jest samowładcą z woli Boga. W ciągu kilkunastu miesięcy Rosja miała trzech premierów, kilku ministrów spraw wewnętrznych i trzech ministrów wojny. Na urzędy trafiali ludzie przez nią polecani, jak premier Boris Stürmer, a ze stanowisk odchodzili ci, których uważała za wrogów, jak minister wojny Aleksiej Poliwanow, którego usunięto w marcu 1916 roku, czy minister spraw zagranicznych Siergiej Sazonow, zdymisjonowany w lipcu. Jesienią 1916 roku obroniła ministra spraw wewnętrznych Aleksandra Protopopowa, którego car chciał już odwołać. Opinie Rasputina przekazywała mężowi także w sprawach wojskowych. Mikołaj II nie zawsze jej słuchał. W listopadzie 1916 roku, mimo jej sprzeciwu, odwołał Stürmera.

Pogłoski o „partii dworskiej” podkopywały autorytet monarchii. Gdy 14 listopada 1916 roku przywódca kadetów Pawieł Milukow zacytował w Dumie wiedeńską gazetę o „partii dworskiej, skupionej wokół młodej carycy”, odpisy jego mowy, uzupełniane o zarzut szpiegostwa cesarzowej, krążyły po całym kraju. Ostrzeżenia płynęły z dynastii. Jej siostra Elżbieta, wdowa po zamordowanym w 1905 roku wielkim księciu Siergieju, prosiła o oddalenie Rasputina i została odprawiona. Podobnie skończyły się interwencje kilku wielkich książąt. Teściowa, cesarzowa wdowa Maria Fiodorowna, z którą Aleksandra nigdy nie była blisko, mieszkała już wtedy z dala od stolicy, w Kijowie. Po zabójstwie Rasputina w nocy z 29 na 30 grudnia 1916 roku Aleksandra żądała ukarania sprawców i zamknęła się wraz z mężem w jeszcze ciaśniejszym kręgu.

Rewolucja i śmierć

Gdy w marcu 1917 roku wybuchła rewolucja, car był w Mohylewie, a cesarzowa w Carskim Siole z dziećmi chorymi na odrę. O abdykacji męża dowiedziała się od wielkiego księcia Pawła. 21 marca generał Ławr Korniłow oznajmił jej w imieniu Rządu Tymczasowego, że jest aresztowana, a następnego dnia do Aleksandrowskiego Pałacu przywieziono pod strażą byłego cara. Aleksander Kiereński, który jako minister sprawiedliwości przesłuchiwał ją w sprawie wpływu na rządy, uznał podobno, że mówiła prawdę, twierdząc, że jako żona po prostu doradzała mężowi. Wbrew podejrzeniom nie znaleziono też żadnych dowodów na jej kontakty z Niemcami.

W sierpniu 1917 roku rodzinę wywieziono do Tobolska. Po przewrocie bolszewickim warunki uwięzienia się pogorszyły, a wiosną 1918 roku przeniesiono ją razem z mężem i córką Marią do Jekaterynburga, gdzie 30 kwietnia trafili do domu Ipatjewa. W nocy z 16 na 17 lipca 1918 roku bolszewicy zamordowali całą rodzinę wraz z czworgiem towarzyszy. Aleksandra miała 46 lat. Jej szczątki zidentyfikowano w latach dziewięćdziesiątych, między innymi dzięki porównaniu DNA z księciem Filipem, wnukiem jej siostry, i w 1998 roku pochowano w soborze Pietropawłowskim w Petersburgu. Rosyjski Kościół Prawosławny uznał ją za świętą w 2000 roku.

Ocena

Większość historyków ocenia rolę cesarzowej w czasie wojny surowo. Zarzuca się jej, że wzmacniała w mężu niechęć do jakichkolwiek ustępstw, że obsadę najważniejszych urzędów uzależniała od lojalności wobec siebie i Rasputina oraz że jej obecność przy władzy kompromitowała dynastię. Brytyjski historyk Bernard Pares, który jako jeden z pierwszych wykorzystał jej listy, uważał ją za główną sprawczynię upadku monarchii. Inni, jak Dominic Lieven, przypominają, że ostateczne decyzje podejmował car, a o upadku przesądziły przede wszystkim wojna i kryzys zaopatrzenia. Podkreślają też, że oskarżenia o zdradę były całkowicie bezpodstawne, a Aleksandra była szczerą rosyjską patriotką. Biografowie zwracają uwagę na jej osamotnienie, chorobę i lęk o syna, które pomagają zrozumieć zależność od Rasputina. Dla Kościoła prawosławnego jest męczennicą, dla wielu historyków przykładem, jak przywiązanie do samowładztwa i rodzinna tragedia złożyły się na upadek trzystuletniej dynastii.